Saat gece yarısını vurmuştu. İspatları elden çıkarma vakti gelmişti. Çalıntı yapıtı büyük bir çantaya koyan Pablo Picasso ve Guillaume Apollinaire stüdyodan dışarı fırladı. Araçla taşımak çok riskliydi, yürüyerek ilerlemek zorundaydılar. Paris’in Montmartre semtinin dik, arnavut kaldırımlı yamaçlarında ilerlediler. Kıyısını aydınlatan gaz lambaların ışıkları altında, Seine ırmağı parıldıyordu. Tablo, Louvre’dan değil de diğer bir yerden çalınmış olsaydı, ikili telaşlarını denetim altına alabilirdi. Şimdilik, ırmak tek umutları üzere görünüyordu.
İki hafta evvel, 21 Ağustos 1911’de, bütün dünya Louvre Genel Müdürlüğü ofisine giren bir müze muhafızının söyledikleriyle sarsıldı. Yüksek sanatın simgesi Mona Lisa çalınmıştı. Hırsızlık haberi patladığında, polis süratle Avrupa’dan Atlantik’e uzanan milletlerarası bir arama başlattı. Fransa sonları kapatıldı, tüm dünyada olayı takip eden herkes şaşkındı. Mona Lisa‘nın çalınması, Louvre’a ait utanç verici olaylar ortasında elbet en tartışmalı olanıydı.
Soygundan birkaç ay evvel, bir Fransız muhabir müzedeki güvenlik zaafiyetlerini gözlemlemek için geceyi Louvre’da geçirmişti. Şayet denemiş olsaydı, tuvalleri galerilerden çalmak gereğince kolaydı. İtalya’daki Uffizi üzere ünlü tanınmış ulusal müzeler fotoğraflarının duvarlara cıvatalanmasını zarurî kılarken, Louvre modüllerinin büyük kısmını müdafaasız halde asmaya devam etti. Üstelik yapıtların müzeden çıkarılışı o kadar denetimsizdi ki müze işçisi bakımda olduğunu sandığı için Mona Lisa‘nın çalındığını 24 saat sonra rapor edebildi.
Ancak tüm araştırmalardan sonra bile ellerinde çok az ipucu vardı. Günler geçmiş, hırsızlık yaşanalı bir hafta olmuştu. Dedektifler giderek çaresizleşiyordu. Bir şeye gereksinimleri vardı, Louvre’u ziyarete gelen, Mona Lisa‘nın bir vakitler asılı olduğu boşluğu seyreden yüzlerce perişan izleyiciyi yatıştırmak için rastgele bir şeye.
Bir anda bulutlar dağıldı. Fotoğrafın yok olmasından sekiz gün sonra, 29 Ağustos’ta Joseph Géry-Pieret isminde genç bir adam Paris-Journal’ın ofisine girdi ve konuşmaya başladı. Gazete, onu düpedüz “hırsız” olarak tanımladı. Pieret, tutarsız telaffuzlarının akabinde son birkaç yıldır Louvre’tan ufak tefek sanat yapıtlarını aşırmak konusunda bir takıntı geliştirdiğini anlattı. Savını kanıtlamak için Louvre’un Hristiyanlık öncesi periyot stantlarına ilişkin küçük bir heykel bile hazırlamıştı.
Sorular arkası gerisine gelmeye başladı: Mona Lisa soygunundan Pieret mi sorumluydu? Değilse, kimin sorumlu olduğunu biliyor muydu? Hırsız tüm bu savları reddederken sırf Paris’te İber sanatına meraklı bir “ressam arkadaşına” iki tane daha heykel sattığını itiraf etti.
Dava, apansız ivme kazandı. Paris-Journal gazetesinin editörleri, haber kaynaklarının isimlerini polise vermeyi reddetmiş olsa da, hırsız bir ipucu bırakmış, avangart şair Apollinaire’in yazılarında geçen bir mahlas kullanmıştı… (Polis daha sonra fark etti ki Pieret aslında müellifin eski sekreteriydi.) Kısa mühlet sonra Fransız dedektifler Apollinaire’in kapısını çaldı.
Ancak polis Apollinaire’in kendi başına hareket etmediğini düşünüyordu. Şair, civarda “Paris’teki Çılgın Adamlar” olarak bilinen bir küme tutkulu sanatkardan oluşan, Picasso’nun modernist topluluğu “la bande de Picasso”nun bir üyesiydi. Polis, bu kümenin tam da Mona Lisa‘yı çalacak kadar “ince zevkli” bir şebeke olduğunu düşündü.
Tek bir sorun vardı: Ne Apollinaire’in ne de Picasso’nun fotoğrafın ortadan kaybolmasında parmağı vardı. Polis, şairin konutunda yaptığı aramada yeni bir ispat bulamadı lakin aslında o kadar da temiz değillerdi. Pieret’nin tabirine nazaran, Picasso Paris’teki dairesinde bir dolapta iki çalıntı heykel saklamıştı. Heykellerin özgün olduğunu bilmediğini argüman etse de gerçek apaçık ortadaydı. İki heykelin de altında besbelli birer “LOUVRE MÜZESİ MÜLKÜDÜR” damgası vardı.
Picasso ve Apollinaire, sınırdışı edilme ihtimallerine karşı harekete geçip çalıntı İber heykellerini eski bir çantaya koyarak Seine kıyısına kadar getirdiler. Tekrar de, ikili 5 Eylül 1911’de sabahın erken saatlerinde ırmağın karanlık sularıyla karşı karşıya kaldıklarında daha fazla ilerleyemeyeceklerini anladılar.
Yürüyerek stüdyolarına geri döndüler. Sabahın ilerleyen saatlerinde, Picasso çalıntı heykelleri Pieret’nin tabirini birinci defa yayımlayan dergiye götürdü. İki gün sonra da Apollinaire demir parmaklarının ardındaydı. Muharrir, mahkemede Picasso’yu tekrar görene dek birkaç günü hapishanede geçirdi, bu sefer çalıntı eser satın almaktan suçlanıyorlardı.
Apollinaire her şeyi itiraf etti: Pieret’ye yataklık etmek, çalıntı eser satın alma, kanıtları yok etme. Bir noktada Picasso ağlayarak, histerik bir halde Apollinaire’ı hiç tanımadığı sav etti. Çelişkili ve saçma tabirlerden yorulan Hakim Henri Drioux, ikisini de sertçe uyararak davayı kapattı. Tıpkı kuşkulu bulunmaları üzere hür bırakılmaları da birdenbire oldu.
İki yıl sonra, Aralık 1913’te Mona Lisa, her zamanki cazibeli gülümsemesiyle Floransa’da tekrar gün yüzüne çıktı. Yapıtı hakikaten çalan Vincenzo Peruggia’ya nazaran, tek istediği sırf tablonun anavatanına döndüğünü görmekti. Bugün bile tarihçiler Peruggia’nın kelamda vatanseverliğinin haklılığını tartışıyorlar. Paris’e dönecek olursak Picasso’nun bu haberden sonra suçlamalar yüzünden hudut dışı edilmeyeceği için derin bir nefes aldığını hayal edebiliyorsunuzdur.
*Bu yazı, Selin Pervan tarafından Ian Shank’in Artsy’de yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
