Dijital çağın hayatlarımızı kolaylaştırmak için sundukları, eser yahut hizmet ne olursa olsun, son yıllarda akıllarda bir soruyu doğurmaya başladı: Bu “şey” nitekim benim iyiliğime mi çalışıyor? Bu biraz tasa, biraz dehşet dolu durum bilhassa de izlenme rekorları kıran, çağdaş bir 1984 uyarlaması olabilecek distopya dizisi Black Mirror ile had safhalara ulaştı. Hakkımda bu kadar çok şeyi bu uygulamaların data havuzuna vermek istiyor muyum? Bunu gündelik hayatıma sokarken kendimi ne kadar tektipleştiriyorum? Bu hizmetin bana karşılıksız üzere görünen yardımı beni tembelleştiriyor mu?
Bu durumu en çok hoş sanatların tahminen de herkesin hayatına en çok nüfuz eden kısmı müzikte gözlemliyoruz. Evet, müzik dinleme servislerinden bahsediyorum. Evet, günah keçisi olarak Spotify’ı seçtim. Zira en büyük “Büyük Birader” olanı şimdilik o üzere görünüyor.
Şüpheciliğe kendimizi bırakmadan evvel, kendi müzik dinleme tecrübem üzerinden Spotify öncesini hatırlamak isterim. Kendi seyahatim şimdi ne dinlediğime karar veremediğim vakitler meskende ebeveynlerimin dinledikleriyle başladı. 10’lu yaşlara adım attığım sırada ise hayatıma televizyon, radyo ve basılı mecmualar girdi. MTV, Radio Eksen ve Roll yahut Blue Jean’in bana sunduklarını tüketmeye, onları bulma eforuna, radyodan kasetler çekip kendi birinci küçük karışık kasetlerimi yapmaya başladım.
Orta halli bir ailenin tek çocuğu olarak alışveriş hakkım haftada bir adet kaset yahut CD, ayda birkaç dergiyle sonluydu. Hâl bu türlü olunca, erişebildiğim müzik en az bir cumhuriyet altını pahasında oluyordu. Derken internet denen “modern dünyanın en büyük icadı” (?) yavaş yavaş hayatımıza girmeye başladı. Liseliler bilmez. İnternetin bile nazikçe tüketildiği, su üzere akmadığı vakitlerden bahsediyorum. Bu dünyanın nimetlerinden faydalanabilmek için konut telefonunu meşgul etmek uğruna “internete bağlanma” hareketi gerekiyordu. Çevirme sesinin çevrimiçi sinyaline dönüşmesini bekleme heyecanı, kullanımı “yanlışlıkla” birkaç saat aşarsak gelen binlerce liralık telefon faturaları… Hasebiyle dijital dünya şimdi bütün nimetlerini sunmaya başlamadan evvel tüketebildiğimiz müzik de yeniden çok sonluydu.
Sonra hayatımıza Kazaa, Ares, Limewire üzere medya paylaşım uygulamaları ve Rus blogları girdi ve dijital müzik arşivciliğine soyunduk her birimiz. 96 kbps mp3 dinleyerek müziğe de kulaklarımıza da hakaret ettiğimiz vakitler bunlar. İşte bu noktada hepimiz erken devir arşivci blogger’lar idik. Tam bu sıralar Last.fm isimli, saf, “atanamamış birinci Spotify” ile bir ihtilal yaşandı. Uzantısıyla müsemma radyo fonksiyonu gören, müzik cinslerine nazaran radyo kanalları olan ve dinlemek isteyebileceğimizi önümüze getiren bir platformdu. Kendi adıma rahatlıkla söyleyebilirim ki müzik dinleme alışkanlıklarımda en çok rol oynayan eser Last.fm’di. Last.fm sonrasını ise hepiniz biliyorsunuz aslında.
Müzik dinlemeyi seveninden sevmeyenine, nefes alan neredeyse herkesin bir Spotify üyeliği var. Sayıyla konuşmak gerekirse, Haziran ayı istatistikleri 150 milyon kayıtlı kullanıcıyı işaret ediyordu. Korkutucu büyüklükte bir data okyanusu, değil mi? Pekala, Spotify bu veri evreniyle ne yapıyor? Legolarıyla oynayan 6 yaşında bir çocuk bilinçsizliğiyle mi yaklaşıyor yoksa Silikon Vadisi’nde yıllarını geçirmiş strateji dehalarıyla mı çalışıyor? Bu bilgiyi yalnızca kendisine mi saklıyor yoksa gerektiğinde üçüncü partilere satıyor mu? Hepsi, yanıtını bilmesek de iddia yürütebileceğimiz sorular. En azından elindeki bilgiyi nasıl işleyeceğini bilmeyen bir amatör olmadığından eminiz.
Yazının başlığındaki soruya geri dönelim. Spotify sandığımız kadar pak mu? Yoksa suçsuz rolü mü yapıyor? Sandığımız kadar hayatımızı kurtaran, fonksiyonel bir uygulama mı? Yoksa “Mavi Balina” misali bize verdiği komutlarla mı hayatımızı yaşıyoruz? Tahminen de bunların hepsi yumurta tavuk bağındaki üzeredir, biraz da “alan şad satan memnunculuk”.
Spotify aslında bir müzik dinleme platformundan daha fazlası, sağladığı her hizmetle bir paket sunuyor, bir “yaşam tarzı” öneriyor. Tercih ettiği kurumsal kimlik, kullandığı stok fotoğraflar ve illüstrasyonlarla kulağa olduğu kadar göze de hizmet ediyor, hatta tahminen de göze beğenilen görünecek olanı belirleme hadsizliğinde bile bulunuyor. Her his durumuna, moda, aktivite biçimine nazaran hazırlanan müzik listeleriyle nasıl spor yapmanız gerektiğinden tutun nasıl sevişmeniz gerektiğine kadar neredeyse bir “anayasa” paketi sunuyor. Bu, haliyle işleri bizim için kolaylaştırdığı kadar bizi pasifize de ediyor. Çalma listelerinin her an, masa üstü yahut taşınabilir olsun elimizin altında oluşu hafızamızı da zayıflatıyor. Birkaç yıl öncesine kadar sevdiğimiz, takip ettiğimiz yüzlerce kümenin ismini de albümlerinin ismini da ezberimizden YouTube arama çubuğuna yazıp açabilen insanlardan Spotify’dan kopya çeken insanlara dönüştük. Neden sonlu ve ölümlü hafızamızı “Big Data’yla” işgal edelim ki, Spotify bunu bizim için halihazırda yaparken?
Bu haliyle Spotify kozmosunu daha da ileri gidip “fast food” kültürüne benzetebiliriz. Biri hazır ve süratli tüketilen yemek sunarken oburu ise tekrar hazır ve süratli tüketilen müzik sunuyor. Tıpkı bitirilemeyen menüler ve pizzalar üzere davranıyoruz artık müziklere. Birinci 60 saniyesinde bizi yakalamayan bir müziğe ikinci bir talih tanımayacak kadar acımasızız, daima bir “fast-forward” hareketine ayarlı tüketiyoruz. Sonraki, sonraki, sonraki… “Speed date” akşamları üzere yaşanan tek gecelik çalma listeleri… Hatta bu noktada kimi kümeler da BigMac bittiğinde McDonald’s tepsisinde kalan 10-15 çok kızarmış yahut lezzetsiz patatesle tıpkı bahta sahip. Ya başkalarının ortasından sıyrılıp müşteriyi tatmin edecek ya da patates havuzunda tabana çökecek. “Müşteri” sözü ise bir o kadar dikkate bedel. Dinleyici, dinleyici olmaktan çıkalı çok oldu. O artık bir müşteri, en güzel ihtimalle tüketici. “Dinleyici öldü, çok yaşa müşteri”!
Peki, seni çok âlâ tanıdığını tez eden Spotify seni aslında ne kadar uygun tanıyor? Eğri oturup hakikat konuşalım, 2010’dan evvel esamesi okunmayan bu uygulama ortalama 30 yaşlarında bir yetişkinin 15-20 yıllık müzik tüketimine dair zerre bilgi sahibi değil. Facebook connect aracılığıyla olsa olsa 2007’ye kadar geri gidip hangi kümeleri beğendiğimizin bilgisine ulaşabilir, gerisi? Koca bir kara delik. Hal bu türlü olunca da 3-5 yıllığına piyasayı ele geçirip unutulan müzik akımlarına ilişkin sanatkarlar da Spotify’da neredeyse hiç alan sahibi olamıyor.
Dikkat edin, Spotify’ın masanıza koyduğu şeyler neredeyse daima “yeni”. Bu noktada da kullanıcı biraz kuşkucu davranıp Spotify’ın bununla kendine bir yarar sağladığını düşünmeye başlıyor. “Ya Spotify aslında dinlediklerime nazaran algoritmik bir liste sunmuyor da plak şirketleri ve PR ajanslarından aldığı paraya nazaran kümeleri önüme itip itip duruyorsa?” Bu zati bir komplo teorisi değil, en başından beri uygulamanın alan sattığı bilgisine sahibiz. Bu noktada da “Haftalık Keşif” ve “Yeni Müzik Radarı” başlıklı, büsbütün bizim için oluşturulduğunu sandığımız haftalık listeler ne kadar bizim için?
Bu keşif kimin keşfi yahut bu radara hangi küme niçin takılıyor? Uygulamanın bütün algoritması tercihlerimizi biçimlendirmeye yönelik. Artık tedavülden kalkan ama birkaç ay öncesine kadar hepimizin başvurduğu hangi kümenin en çok nerede dinlendiği bilgisi bile pazara yönelikti. Bir plak şirketinin yahut menajerlik şirketinin oynamak istediği bir coğrafya var ise, bu coğrafyaya sunulan haftalık keşif ve yeni müzik radarı üzere listeler ile seçilen kümelerin o kentteki dinlenme sayıları hoop diye üstlere taşınıyor. Spotify bütün hareketleriyle müzik dinlemeyi pasif bir harekete dönüştürüp tahminen de kutsallığından kaybetmesine yol açacak. Şirketin CEO’su Daniel Ek de verdiği bir röportajda bunu doğruluyor ve kullanıcılarına hazır paket sunmaya devam edeceklerini ve bunu istediklerini söylüyor.
Bu tip servislerin tercihlerimizi radyo yahut mecmua üzere araçlar kadar masumane bir biçimde tanımlamadığı çok açık, tercih etmemizi istediğini direkt önümüze, ofisimize, yatak odamıza koyuyor. Ayrıyeten dinleme aksiyonunu büsbütün işitsel kılarak kümelerle olan ilgimizi de sarsmaya başlıyor. Kümeleri stüdyolarda kaydettikleri sıfır yanlışlı cillop üzere albümler aracılığıyla tanıyan dinleyici, her gün dinlediği kümenin konserine gitmek yerine açıp meskeninde dinlemeyi tercih ediyor. Son birkaç yıldır rastladığımız “canlı” kaydedilmiş albümlerin maksadı da dinleyicinin konserlerle bağına çöpçatanlık yapmaktır tahminen de, kim bilir?
Bütün bunlar sanki dinleyiciyi mi daha çok etkiliyor yoksa müzik bölümünde çalışanları mı? Oklar ikinci kümeyi işaret ediyor üzere, dinleyici esasen çağın sunduklarını tüketmeye devam ededursun, müzik bölümü bütün bu değişimleri süratle özümseyip ayak uydurmak zorunda.
Fakat durum alışılmış ki de o kadar karanlık değil. Dönüp çabucak yanındaki arkadaşına soracak olursan, dinleyici cephesinde çok da şikayetçi olan birileri yok üzere. Bilhassa müzikle münasebeti senin benim üzere çok sıkı olanlar (bu yazıyı buraya kadar okuyabildiysen benim üzere olduğunu düşünüyorum), önüne koyulanlarla tatmin olmayı tercih etmek yerine hâlâ listeler ortasında arkeolojik hafriyat yapmayı, araştırmayı, müziğin kanaat başkanlarına müşavereyi tercih ediyor. Sırf düz dinleyici Spotify’ın önerdiği “yaza damga vuran şarkılar!” ile karın tokluğuna ulaşabiliyor.
Spotify’ın da tarihe sırt çevirip de bir “Payola” skandalına daha imza atmayacağına inanmak istiyor mecnun gönül. Nirvana’nın da dediği üzere, “Pay to Play” artık kaçınılmaz.
