Müzikte paradigma değişimi: Post-Post-Punk?

İçinde yaşadığımız vakti tanımlamak için kullanılan çabucak her tabirin başında bir “post” öneki yer alıyor: Post-modern, post-endüstriyel, post-truth, post-hümanist, post-apokaliptik… Dünya değişiyor ve bu değişimin tesirlerini ortaya çıkan yeni tartışmalarda, kavramlarda ve alanlarda gözlemlemek mümkün. Müzikte bunun karşılığı olan “post-punk”, 1970’lerde punk hareketinin bir uzantısı olarak ses vermeye başlamıştı. Punk’tan farklı olarak daha karanlık bir atmosfere, karmaşık müzik yapılarına ve derinlikli kelamlara sahip olan post-punk, tıpkı vakitte gitarda efektlerin hakimiyetine ve başta synthesizer olmak üzere enstrümantal bir çeşitliliğe sahip olmasıyla devri için yeni bir alan açıyordu.

Brit-pop hakimiyetindeki 90’larda, post-punk sessizce kenarda bekliyordu. Lakin 2000’lerin başında Interpol, The Strokes, Editors üzere kümelerin öncülük ettiği post-punk-revival[i] dalgası, post-punk’ı tekrar anaakıma taşıdı. Tekrar de bu hareket kısa sürdü. Vakitle rock müziğin tesirini kaybetmesiyle revival periyodundaki kümelerin birçok ya dağıldı ya da kemik bir dinleyici kitlesiyle yola devam etti. Kalanlar ise yeni arayışlara yelken açtı. Şimdilerde daha Britanya merkezli bir hareketlilik kelam konusu. IDLES, Fontaines D.C., Yard Act, shame, Dry Cleaning, Squid, Black Midi ve Black Country, New Road gibi gruplar müzikleri, sözleri ve imajlarıyla günümüz müzik dünyasına yakınsayan ve birebir vakitte bu dünyadan ayrışan bir noktada duruyor.

Yeni dalga kümelerin biçimleri, evvelki post-punk hareketleri kadar karanlık değil. Daha renkli kıyafetleri ve güç dolu imajlarıyla farklı bir kimlik yaratıyorlar. Müziklerindeki artan öfke, günümüz politik atmosferine bir karşılık niteliğinde. Daha hareketli ritimler kulaklarımızda çınlıyor, vokaller daha fazla bağırıyor ve daha süratli ya da konuşur üzere söylenen kelamlar bu sefer direkt yeni politik problemlere de değiniyor. Bu kümeler post-punk çizgisindeler ancak hudutlarla oynamaktan ya da yeni ögeleri oyuna dahil etmekten de geri durmuyorlar. Post-punk’ın özgünlüğü, elektronik, hip-hop ya da reggae üzere müziklerde yapılanları kendi heybesine katmasındaydı. Yeni dalga kümeler bu yaklaşımı sürdürüyor lakin daha da ileri giderek.

Bu açıdan post-punk sahnesinde bir paradigma değişimini zorladıkları argüman edilebilir. Progresif ögelere yer vermeleri, cazla iç içe geçen müzik yapıları ya da elektronik altyapılar kullanmaları bu değişimin göstergeleri[ii]. Üflemelilerden yaylılara kadar kullanılan enstrümanların çeşitliliği artmış durumda. Efektler ve pedallarla birlikte ses deneyleri yapılıyor. Çıplak, donuk fakat balyoz üzere inen bas line’ları, monoton bir tempo tutturan çiğ davul ritimleri, artta tekrar eden reverb’lü gitar riffleri ve karanlık synth’lerin üstüne söylenen boğuk vokallerden ibaret bir post-punk yok sahnede. Daha geniş ve deneysel bir yelpaze karşımıza çıkıyor. Bu özellikleriyle son periyot post-punk hareketliliğini, müzikte yeni bir paradigmayı zorladığı için “post-post-punk” olarak tanımlayabiliriz[iii]. Bahsi geçen değişimler post-punk’ın kendi devrinde öbür tiplerden -özellikle punk’tan- ayrıştığı noktalara işaret etse de yeni dalga kümeler değişimi daha da ileri götürdüğü için post-post-punk tanımlamasını kullanarak yeni ve farklı bir kopuş yaşandığını vurgulayabiliriz.

(Post)Brexit Kuşağı

Peki, Britanya neden bir kere daha post-punk temelli bir müzik hareketine mesken sahipliği yapıyor? 60’lardaki gençlik ve kimlik hareketlerinin ve Thatcher devri siyasetlerinin punk ve post-punk üzerinde nasıl bir tesiri olduğunu düşündüğümüzde, Brexit sonrası emsal bir krizin bu yeni hareketi şekillendirdiğini söyleyebiliriz. Brexit süreci, sırf İngiltere’nin politik haritasını değil toplumsal atmosferini de değiştirdi. Avrupa’da da yüksek desibelden duyulmaya başlayan çok sağ telaffuzlar, göçmen aksiliği, toplumsal cinsiyet eşitsizliği, gelir adaletsizliği, işsizlik ve barınma sorunu üzere krizler, genç jenerasyonun müziğini şekillendiren ve müziklerinde bahis edinilen ögeler.

Post-punk revival kümesi The Libertines’den Pete Doherty, Brexit sonrasına politik olarak değil lakin müzikal manada olumlu beklentiler yükleyerek “çılgın ve yeni bir dalga” ortaya çıkacağını söz etmişti. Hakikaten bu kümeler da Brexit sürecinde görünürlük kazandı ya da sonrasında kuruldu. Bu hareketliliği kategorize edecek bir tarif muhtaçlığının sonucunda crank wave, new weird Britain, post-Brexit new wave ya da Windmill sahnesi[iv] üzere isimler bulunmuş durumda. Bu kavramsallaştırma tartışmasına (her şeyi bir kavram şemsiyesinin altına sokma eforunun ne kadar gerekli olduğunu tartışmayı bir kenara bırakarak) post-post-punk[v] tabiriyle yeni bir boyut katmak mümkün. Bu kümelerin, devrin sosyopolitik ve kültürel krizleriyle paralel olarak formlandığı açık. Müzikal stilleri, sadece bir sanat formu değil, tıpkı vakitte bu değişimin bir izdüşümü.

Dry Cleaning’nin “Strong Feelings” müziğinde Brexit’in yansımalarını direkt görmek mümkün: “Sadece beğenilmek istiyorsun. Seni beğeniyorum. Kal. Burası Avrupa.”[vi] Geçim sorunundan barınma meselesine, öğrenci kredilerinden yabancılaşan alakalara değinerek çağdaş İngiltere tasviri yapan Hallan kümesi, “Modern England” müziğinde Brexit’in sancılarını misal bir biçimde anlatıyor: “Belki kırmızı pasaportumu alıp İspanya’ya bir seyahat planlayacağım. Ancak sahip olduğu hoşluk bir daha eskisi üzere olmayacak.” Avrupa’da hareket serbestisi sağlayan kırmızı pasaportlardan mavi pasaportlara geçiş, Avrupa Birliği’nden ayrılmaya referans olarak tekrarlayan bir tema olarak karşımıza çıkıyor. IDLES’ın “Great” müziği da Brexit sonrasını pasaport üzerinden anlatıyor: “Blighty[vii] mavi pasaportunu istiyor. Birliğin ne için olduğundan pek emin değil. Köprüleri yakıyor, kapıları kapatıyor. Kıyıda ne gördüğünden emin değil.”

Müzik ve lirik açısından benzerlikler taşımalarına karşın, post-Brexit nesli altında değerlendirilmelerine karşı çıkanlar da mevcut. Black Midi kümesinin basçısı bunlardan biri: “Eğer bu türlü bir sınıflandırma yapılacaksa yeni çıkmaya başlayan kümelere bakılmalı” diyerek bir ayrım yapıyor. Misal usulde müzik yapan Protomartyr ve Preoccupations üzere Kuzey Amerikalı kümelerin varlığı, bu kategorizasyonun geçerliliğini bir noktada tartışmaya açık hale getiriyor. Ayrıyeten yaptıkları müziğin bir şeylere benzetilerek tanımlanmasından rahatsız olduklarını lisana getiren hatta yer yer alaycılığa sığınan tenkitler de mevcut. BCNR bu hususta iki örnek sunuyor. “Science Fair” müziğinde kendileri için histerik bir biçimde “dünyanın en güzel ikinci Slint tribute grubu” diyerek başka kümelerle yapılan kıyaslamaları alaya alıyorlar. Ayrıyeten bir röportajlarında, bazılarınca ciddiye alınan, “Hedefimiz bir sonraki Arcade Fire olmak” tabiriyle bu alaycılığı sürdürüyorlar.

Daha süratli ve daha öfkeli

Brexit devrinde ortaya çıkmalarının dışında ortaklaşabilecekleri başka nokta ise müziklerindeki sürat ve öfke. Her şeyin süratle değiştiği, internet ve toplumsal medya akışının önüne çıkanları kendi girdabına kattığı böylesi bir krizler çağında, yapılan müziklerin de buna uyan bir metronom tutturması hiç şaşırtan değil. Post-post-punk kümelerinde sürat ve öfkenin nasıl ve ne kadar arttığını kıyaslamak için, “Damaged Goods” müziğinin 1979 tarihli özgün Gang of Four kaydını ve IDLES cover’ını peş peşe dinlemek kâfi. Post-post-punk kümelerinin müzikleri inişli-çıkışlı bir halde ilerliyor fakat bir noktada yükselen sürat ve öfkeye teslim oluyorsunuz. Birçok müzik, dinleyicide katarsis tesiri oluşturacak şiddette. Ferdî hezeyanlar, tasalar ve yabancılaşma temaları işleniyor.

Dönemin politik atmosferinden etkilenen post-punk’ta da emsal tema ve hislere yer veriliyordu. Post-post-punk’ın ayrıştığı nokta ise daha direkt referans ve göndermelerle yeni politik sorunlara değinmesi. Ayrıyeten gündelik hayat her tarafıyla müzik kelamlarında kendisine yer buluyor. Hala eskisi üzere örtük anlatımlar yer almakla birlikte, failleri hedefleyen etkin (ve aktivist) bir tavırla hareket ediyorlar. Sınıf, toplumsal cinsiyet ve göç üzere başlıklar tenkitlerini yönelttikleri alanların başında geliyor.

Post-post-punk’ın en politik kümesi sıfatını atfedebileceğimiz IDLES’ın hem duruşuyla hem de çıkış vakti prestijiyle daha öncü bir rol oynadığı söylenebilir. Paradigma değişiminin kelamlara yansımasını IDLES’ın “Samaritans” müziğinde görebiliyoruz: “Gerçek bir erkeğim ve ağlarım. Kendimi seviyorum ve denemek istiyorum. İşte bu yüzden babanı hiç ağlarken görmüyorsun” diyerek The Cure’un “Boys Don’t Cry” müziğinin bıraktığı yerden bu vakte nelerin değiştiğini gösteriyor.

Benzer halde, solist Joe Talbot’un annesinin mevti üzerine yazdığı “Mother” müziğinde, bayanların çalışma hayatında ve toplumda konumlandırıldığı yere bir tenkit getiriyorlar. “Ne Touche Pas Moi” ise, bilhassa #MeToo hareketiyle farkındalık yaratan bayan vücudu ve bayanın isteği tartışmalarını, konserlerde gördükleri rahatsız edici imgelerden sonra işledikleri bir müzik. Bir öbür küme olan Squid’in “Pamphlets” müziği ise meskenden çıkmayan ve gündemi kapısının önüne bırakılan sağcı propaganda broşürlerinden takip eden birini anlatıyor: “Broşürler kapımda, broşürler zeminimde. Açık ol. Her şeyimiz var. Senin sevdiğin her şey.”

Elbette politik konumlanmaları yalnızca müzik kelamlarının içeriğiyle hudutlu değil. Örnek vermek gerekirse, bu sene içerisinde kümelerin politik tavırlarını ortaya koydukları çeşitli hareketlere şahit olduk. IDLES’ın göçmenleri bahis alan “Danny Nedelko” müziğinin Glastonbury’deki performansı, Banksy’nin İngiltere’deki göçmen siyasetlerine dikkat çektiği bir harekete sahne oldu. Tekrar Glastonbury’de “The Trench Coat Museum” performansını adeta bir basın açıklamasına dönüştüren Yard Act, Ukrayna, Sudan ve Filistin için özgürlük ve dayanışma davetinde bulundu. Fontaines D.C., Massive Attack ve Young Fathers ile birlikte çıkardıkları plak satışının gelirlerini, Filistin’deki yardım çalışmalarında yer alan Hudut Tanımayan Doktorlar’a dayanak hedefiyle bağışlayacaklarını duyurdu. Ayrıyeten Fontaines D.C. 20 Ağustos’ta Şiddetli PSM’de yapılması planlanan Türkiye konserini, Zorlu’nun İsrail ile devam eden ticari bağlantıları nedeniyle, global boykot hareketinin davetlerine dayanak vermek hedefiyle iptal etti.

Punk aslında politik bir hareket değil miydi? Evet fakat post-punk’ı punk’tan ayıran şeylerden biri de politik mevzulardan çok şahsî hezeyanlar ve ruhsal buhranları bahis edinmesiydi. Bilhassa post-punk-revival kümelerinin yeni ve politik problemlere değinmekten uzak olduğunu düşünürsek, yeni devir kümeler politik şuuru tekrar müzik sahnesine taşıyarak kıymetli bir adım atıyor. Zira şu sıralar yankılanan müziklerin şimdiki sıkıntılara dair bir çift kelamı var. Nitekim de müzik söylemekten çok şarkıyı okudukları vokal teknikleri nedeniyle bildiri okumaya ya da iç dökme seansına dönüşen müzikler duyuyoruz.

Şarkı söylemek yerine “şarkı okumak” ya da “şarkı konuşmak” diye çevirebileceğimiz sprechgesang, bu kümelerin sıkça başvurduğu bir vokal tarzı. Uzun cümlelerden oluşan kelamlar, rap’e yakınsayan bir konuşma formunda seslendiriliyor. Fontaines D.C.’nin bu sene çıkan albümünden “Starburster” müziğini rastgele bir rap müziğinden ayırt etmek güç. Bu tarz sayesinde bir anlatı kurma imkanı doğuyor ve müzik kelamlarında öykü anlatıcılığına soyunuyorlar. Örneğin Squid’in “Narrator” müziği, hayal ve gerçeğin ayırdını yitiren birinin kendi anlatısını kurarak bu cendereden çıkma eforunu müzikal sonları zorlayarak anlatıyor. Benzeri formda kümenin davulcusu ve vokalistinin çalıştığı plak dükkanına gelen bahis bağımlısı bir müşteri hakkındaki “Match Bet” ve dükkandaki paklık görevlisini kendi ağzından anlattıkları “The Cleaner” bu tarzın imkanlarını kullanan müzikler. Fontaines D.C.’nin İrlanda’ya yönelik sevgi-nefret bağlarını lisana getirdiği “I Love You” müziği ise politik bir örnek olarak öne çıkıyor.

Post-post-punk nereye?

Yard Act, bu yıl çıkan albümlerindeki “We Make Hits” müziğinde kendilerinden evvel gelen kümelerin kurmuş olduğu kültürü devam ettirdiklerini fakat bunu yaparken bir şeyleri bozmaktan geri durmadıklarını itiraf ediyor: “Bir noktaya değinmek istiyorum ki bu kültür ölmüş olurdu ve post-punk’ın son poster çocukları; ölülerin sırtına binip alaycılıklarının, kültürü alt üst etme aracı olduğunu tez edemezlerdi.” Bir yanıyla kümenin öyküsünün anlatıldığı müzikte, Universal’a bağlı bir şirketle anlaştıklarını söyledikten sonra müziğin kapanışında “Popüler müzikler yapıyoruz. Ancak hâlâ anti-kapitalistim. İşler o denli gelişti ki tesadüfen öbür şeyler de yapıyorum. Bu yüzden yeteri kadar yapışana kadar bok atmaya devam edeceğim. Duvarları yık. Ve şayet bu tanınan bir müzik olmasaydı ironik olurduk” diyerek piyasayla olan bağlarını yeniden alaycılığı elden bırakmayarak işliyorlar.

Bu durum, post-post-punk’ın bir alt kültür mü yoksa ana akım mı olduğu sorusunu gündeme getiriyor. Popülerlik kazanma ve anaakım haline gelmenin post-punk revival devri kümelerinden sonra artık de devam ettiğini söylemek mümkün. Değerli şenliklerin ana sahnelerinde yer almaları, müzik listelerine üst sıralardan giriş yapmaları ve hatırı sayılır dinlenme sayılarına ulaşmaları bu kümelerin alt kültürden çok ana akımın bir kesimi haline geldiğini gösteriyor. Müziklerdeki direkt ve şimdiki referanslar da kümelerin tanınan olanla ya da daha yanlışsız bir sözle piyasa ve sanayi ile olan münasebetlerini tartışmaya açıyor.

Söz konusu kümeleri “yeraltı üzere davranan anaakım metalaşmış punklar” olarak niteleyenler olması mevzuyu ihtilaflı hale getiriyor. Politik kimlikleri, eleştirel telaffuzları ve renkli imajlarıyla piyasanın karşısında mı duruyorlar yoksa piyasada bir renk olarak görülüp müzik sanayisinin yeni bir ögesi olarak pazarlanıyorlar mı? Cevaplaması bir zoru. Mark Fisher’a nazaran, alternatif ya da bağımsız kültürler -her ne kadar isyan bayrağı taşıyor olsalar da- anaakımdaki hakim şeklin hudutları içinde hareket ediyor[viii]. Pekala, bu kümeler artan popülerlik sonucu radikalliklerini törpüleyecekler mi yoksa esasen piyasanın müsaade verdiği ölçüde mi radikalleşebiliyorlar? Durum her ne olursa olsun bu kümeler, yenilikçi müzik yapıları ve alt kültürle ana akım ortasındaki gelgitleriyle, yeni bir paradigma değişimi yaratıyor. Post-post-punk, yalnıza bir müzik çeşidi değil; birebir vakitte bir periyodun ruhunu yansıtan bir hareket. Bu kümelerin kalıcılığı vakitle ortaya çıkacak, lakin şimdiden söylenebilir ki bu akım, müzik tarihinde bir periyoda damgasını vurmuş bir hareket olarak anılmaya aday.

[i] Periyodun alternatif-indie rock hakimiyetinde ortaya çıkan Interpol, The Strokes, The Killers, The Walkmen, Yeah Yeah Yeahs üzere daha çok New York, Amerika merkezli kümelerin yanı sıra Britanya’dan Editors, Arctic Monkeys, Bloc Party, Franz Ferdinand üzere kümeleri tanımlamak için post-punk revival deniyordu.
[ii] Hiç elbet ki bu eklektik tavırlarında Radiohead’in açtığı yolun tesiri yadsınamaz.
[iii] Burada Kemalizm tartışmalarına yeni bir boyut katan Post-Post-Kemalizm kavramına/tartışmasına atıfta bulunarak bu türlü bir kavramsallaştırmaya başvuruyorum. Bkz. İlker Aytürk ve Berk Esen’in derlediği Post-Post-Kemalizm: Türkiye Çalışmalarında Yeni Arayışlar (2022) kitabı.
[iv] Black Midi, Squid, shame ve Black Country, New Road üzere kümelerin sahne aldığı The Windmill isimli pub’dan gelen bir isim.
[v] Misal bir ifadeyi post-post-post-punk biçiminde kullanan bir yazı mevcut lakin tariften çok bir değini olarak yer alıyor.
[vi] Beğeni isteği ve Brexit temalı bir başka örnek ise “Jacky’s Only Happy When She’s Up on the Stage”. Morrissey her ne kadar o denli olmadığını söylese de, Brexit sürecini Britanya’nın (Union Jack) ilgi ve beğeni istemesi üzerinden anlatan Brexit yanlısı bir müzik olarak yorumlanıyor.
[vii] Hindistan’daki kolonyal idare periyodunda İngilizler için kullanılan ve Urduca yabancı manasına gelen bu söz, sonrasında argo bir sözcük olarak İngilizce’de de kullanılmaya başlamıştır.
[viii] Mark Fisher. Kapitalist Gerçekçilik: Öbür Alternatif Yok Mu?, Habitus Yayıncılık, 2010.