Faşizmden post-faşizme mi?

Aşırı sağın yine canlanmasını ve yayılmasını bütün Avrupa’da gözlemliyoruz. Lakin bunun ayırıcı özelliklerini nasıl saptayabiliriz? Tarihçi Ian Kershaw’ın[i] (Nazizm ve İtalyan Faşizmi de dahil olmak üzere) 20. yüzyılda doğan birtakım hareketler için belirlediği okuma şeması bugün hâlâ geçerli olabilir mi?

Faşizm, tarihî şuurumuzun ve siyasi muhayyilemizin bir modülü olduğu için iki dünya savaşı ortasındaki Avrupa’nın klasik faşizmlerine referans olarak tabiatıyla aklımıza geliyor. Lakin daha en baştan bu referans, mevcut bağlamdaki çok yönlü ögelerden ötürü bulanıklaşıyor. Birinci olarak, yorumcuların ve siyasi aktörlerin sıklıkla “İslamo-faşizm” olarak nitelediği İslamist terörizmden –ki bu sıkıntıyı sonra konuşacağız– ikinci olarak da kendini “İslamo-faşizm”e karşı bir siper olarak yansıtan yeni radikal sağdan ötürü. Ama “faşizm” kavramı üzerine düşünmeye başlar başlamaz bu söz, bir açıklama ögesi olmaktan çok tartışma için bir mani olarak karşımıza çıkıyor.

Ben ise bunun için “post-faşizm” kavramını öneriyorum ancak hudutlarını işaret etme konusunda dikkatli bir halde. Bu kavram bize süreksiz, değişen ve hâlâ kristalleşmemiş bir fenomeni betimlemede yardımcı oluyor. Hasebiyle, post-faşizm kavramı, faşizm kavramıyla birebir statüye sahip değil. Faşizm kavramının çeşitli manaları var ancak kavramın meşruiyeti tartışılmaz ve genel kabul görmüş bir kullanımı mevcut. Faşizm üzerine tarihyazımına dair tartışma elbette bitmekten uzaktır lakin her şeye karşın hakkında konuştuğumuzun ne olduğunu bugün açıkça biliyoruz. Bunun tersine, yeni radikal sağ hareketler heterojen, karma bir fenomen. Avrupa’nın her yerinde birebir özellikleri göstermiyorlar: Fransa’dan İtalya’ya, Macaristan’a, Ukrayna’ya yahut Polonya’ya kadar ortak noktaları ve tıpkı vakitte birçok farklılıkları mevcut.

Buna dayanarak, bu yeni çok sağ hareketlerin yeni faşizmler olarak ele alınamayacağını söylüyorsunuz. Neden?

Post-faşizm kavramını tam da neo-faşizmden ayırmak için önerdim. Neo-faşizm, birtakım ülkelerde izi silinmiş, neredeyse kalıntı bir fenomen, kimilerinde ise eski faşizmi devam ettirme ve tekrar canlandırma teşebbüsü. Orta Avrupa’da son yirmi yılda ortaya çıkan, tarihi faşizmin ideolojik sürekliliğinin eseri olduğunu açıkça tez eden (Macaristan’da Jobbik âlâ bir örnek) birçok parti ve hareket için durum bu türlü. Post-faşizm ise farklı. Matrisi, birçok durumda klasik faşizmle tıpkı lakin kendisini klasik faşizmden özgürleştirmiş. Bu hareketlerin birçok artık “bu birebir soydan gelme”yi sav etmiyor, hasebiyle kendilerini neo-faşizmden açık bir biçimde ayırıyorlar. Dahası, artık ideolojik düzeyde klasik faşizmle görünür rastgele bir süreklilik arz etmiyorlar. Bunları tanımlamayı denersek, bu faşist başlangıç deneyimini yok sayamayız ve başlangıca dair bu matrisler olmadan da post-faşizm var olamazdı esasen. Birebir vakitte bu hareketlerin evrimini de hesaba katmak zorundayız zira hâlâ dönüşmekteler ve bugün akıbetini bilmediğimiz bir tarafa gerçek gidiyorlar. Daha dakik, sabit bir siyasi ve ideolojik karakterle yeni bir şeyi mesken tuttuklarında, yeni bir tarifi biçimlendirmek gerekecektir. Post-faşizmi nitelendiren şey, belli bir tarihsellik rejimidir –21. yüzyılın başlangıcı– ve bu tarihsellik rejimi post-faşizmin dalgalı, değişken, içinde zıt siyasi ideolojilerin dolaşıp durduğu, birden fazla kere çelişkili bir biçimde tezahür eden ideolojik içeriğini açıklar.

Yeni radikal sağın süreksiz bir fenomen olduğunu söylemenizin sebebi nedir? Neden yeni bir ideolojik matrisle, farklı ülkelerde ve farklı yollarla da olsa şimdi kristalleşmemiş olsun?

Son muvaffakiyetlerini göz önünde tutarsak birçok istikametten sembolik olan ve üzerine Avrupalı spotların çevrildiği Fransız Ulusal Cephe olayını alalım. Uygun bilinen bir tarihe sahip bir hareket ile karşı karşıyayız burada. 1971’deki yaratımının vaktiyle pek aşikar olan doğumu, Fransız faşizminin matrisidir. Ardından, sonraki on yılda bu parti Fransız çok sağının farklı akımlarını birleştirebildi: ulusalcı, Katolik fundamentalist, Poujadist, Fransız Cezayir’i nostaljisiyle sömürgecilik. Bu birleştirme süreci mümkündü zira onu Vichy’den ayıran tarihî uzaklık ve sömürge savaşları nispeten ufaktı. Parti kurulduğunda, “faşist bileşen” birleştirici ögeydi ve bu partinin motoruydu. Partinin evrimi 1990’larda başladı ama Marine Le Pen’in 2011’de partinin başına geçmesinden beri Ulusal Cephe, derisini değiştirmeye uğraşıyor: Telaffuz dönüştü; ideolojik ve siyasi referanslar o günden beri birebir değil ve partinin siyasi sahnedeki konumlanması da kayda kıymet bir değişime uğradı. Artık saygınlık derdine sahip ve Beşinci Cumhuriyet’in sistemine, “normal” bir siyasi değişim sunarak entegre olmaya çalışıyor. Kendisini bir alternatif olarak lanse ediyorsa, artık yıkıcı bir güç olarak görünmeyi dilemiyordur. Klasik faşizm, her şeyi aksine çevirmeyi istediği sistemi içinden dönüştürmek istiyor. Pek natürel, burada Mussolini ve Hitler’in iktidara gelmelerinin de legal yollarla olduğunu söyleyerek itiraz edilebilir ama onların hukukun egemenliğini altüst etme ve demokrasiyi silme istekleri kuşku götürmezdi. Ulusal Cephe’nin siyasi söylemi pek farklı, tıpkı günümüz Fransa’sını 1930’ların Avrupa’sından ayıran tarihi bağlamlar üzere. Bu büyük bir değişimdir. Birinci Ulusal Cephe ile tıpkı soydan geldiklerini elbette görebiliriz, özellikle bu hareket, sözün “literal” manasıyla hanedana ilişkin izlere sahip zira babası iktidarı kızına devretti. Bununla bir arada, bu ulusalcı hareket şu an bir bayan tarafından yönlendiriliyor ki bu durum faşist hareketlerin sahiden ortak bir özelliği değil. Dahası, baba ile kız ortasındaki ideolojik çekişme yahut temel Ulusal Cephe ile ilişkili akımlar ve onu diğer bir şeye dönüştürmek isteyenler ortasında açıkça görülen tansiyonlar sürmekte. Münasebetiyle mutasyon hâlâ devam ediyor. Bir dönüşüm çizgisi başladı ve şimdi kristalleşmedi.

Yeni çok sağın yükselişi karşısında AB’nin rolünü nasıl görüyorsunuz? Bunun sebebi mi, devası mı?

Keşke ikinci yanıtın gerçek olduğunu söyleyebilseydim lakin maalesef her şey bunun bu türlü olmadığına işaret ediyor. Avrupa fikri eskidir ve Avrupalı federalizmin birinci tasarılarının tarihi 19. yüzyılın birinci yarısına kadar masraf. II. Dünya Savaşı’nın sonucundan sonra bir Avrupalı topluluğun birinci taslağını tanzim eden muhafazakar devlet adamları, faşizm ve milliyetçilik sayfasını kapatıp gerçek bir iş birliğine başlamak için kıtaya barışı getirmenin samimi isteğiyle hareket ettiler. Ayrıyeten, hepsinin Avrupalı bir Almanya fikriyle bağlı olduğu eklenebilir. Almanya şansölyesi Kondrad Adenauer, İtalya başbakanı Alcide De Gasperi ve Fransız dışişleri bakanı Robert Schuman kendi ortalarındaki görüşmelerde birbirleriyle Almanca konuşuyorlardı. Adenauer Renanya’da, Köln belediye lideriydi, De Gasperi Habsburg İmparatorluğu Meclisi’nde milletvekiliydi ve Schuman ise Alman üniversitelerinde eğitim görmüştü. Prusya milliyetçiliğine karşı marjlarda Avrupalı bir Almanya’yı şekillendirmişlerdir.

AB, başta ekonomik entegrasyonu (kömür ve çelik) bir siyasi inşanın öncülü olarak tasavvur etmişti ve bu da devletlerin konfederasyonuna yol açmalıydı lakin günümüzde AB, bu asli projeden çok daha uzun bir yol katetti. Mali piyasaların ulusüstü egemenliğine tabi olmak için ulusal egemenlikleri kademe kademe aşındırdı. 2015’teki Yunan krizi, Birlik’in gerçek gücünü gösterdi: Troyka (Avrupa Merkez Bankası, IMF ve AB’nin siyasi kolu AB Komisyonu). Şu nokta çarpıcı: Bugün büyük memleketler arası bankalar tarafından iktisadı talan edilmiş bir ülke olan Yunanistan’ın borcuna gösterilen bütün katılıktan sonra, AB mülteci krizi vakitlerinde ise kendisini tıpkı derecede güçsüz göstermiştir. Maliye bakanlarının ahenkli korosu, üye ülkeler ortasındaki hudutların kapatılmasıyla ulusal zenofobinin (yabancı düşmanlığının) kakofonisine dönüşmüştür. Bu galiz şov, bizim Avrupalı seçkinlerimizin verip veriştirdikleri tüm milliyetçi, yabancı düşmanı ve popülist hareketlerin temel meşrulaştırmalarından birisidir. 2004-2014 ortası, Komiteye José Manuel Barroso başkanlık yaptı, artık Goldman Sachs’ın danışmanı; 2014’te yerine Jean-Claude Juncker geçti ki o da yirmi yıldır Lüksemburg vergi cennetini yönetiyordu. Diğer bir Goldman Sachs temsilcisi Mario Draghi, Avrupa Merkez Bankası’na başkanlık yapıyor. Bu figürlerin yanında Adenauer, De Gasperi ve Schuman üzere vizyonlu ve yürekli devlet adamları, devler olarak görünüyorlar. Brexit travmasından sonra AB şayet dümen kıramazsa, sağ kalmayı hak etmeyecektir. Bugün, çok sağın yükselişine karşı bir mahzur olarak durmaktan çok uzaktadır hatta onları legalleştiren ve besleyen bir yerdedir. Bununla birlikte Ulusal Cephe’nin iktidara yükselmesi, çok sağın Avusturya yahut Danimarka’daki seçim başarılarından çok daha kıymetli sonuçlara sahip olabilir ve muhtemelen AB’nin parçalanmasına damga vurabilir. AB’nin yerinden oynaması ve bunun da ekonomik krizle sonuçlanması bağlamında, Ulusal Cephe çok daha radikal bir hale gelecektir: Post-faşizm böylelikle neo-faşizmin özelliklerini alabilecektir. Domino tesiriyle öteki ülkelerin çok sağları kuvvetlenecek ve misal bir evrimi deneyim edeceklerdir. Bu hipotez hariçte bırakılamaz. İşte bu yüzden “post-faşist” sağın süreksiz ve değişen karakterini vurguluyorum.

Fakat daha orada değiliz. Bugün global iktisada hakim olan güçler, Marine Le Pen’in yahut eski dünyanın öbür yabancı düşmanı ve “post-faşizm” hareketlerinin üzerine zar atmıyor, AB’yi destekliyorlar. Bundan ötürü Brexit’e karşılardı ve tekrar bundan ötürü Amerika seçim kampanyalarında Wall Street, Donald Trump’ı değil, Hillary Clinton’ı destekledi. Üstte tasvir ettiğim Ulusal Cephe’nin iktidara gelmesi ve AB’nin çöküşü senaryosu, hakim toplumsal ve siyasi bloğun kıta ölçüsünde tekrar düzenlemesini içermektedir. Bu uzatılan kaotik durumda, her şey mümkün olacaktır. Temelinde, Almanya’da 1930-1933 ortasında olan şey budur. Nazilerin, öfkeli halk katmanının bir azınlık hareketi statüsünü bırakıp büyük Konzern’lerin (şirketlerin), endüstriyel ve finansal seçkinlerin, ardından de askeriyenin muhatabı haline gelmesi.

*Bu yazı, Enzo Traverso’nun Faşizmin Yeni Yüzleri isimli kitabından seçilmiş bir kesimdir. Kadir Filiz’in çevirisiyle Detay Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[i] Ian Kershaw, Qu’est-ce que le nazisme?, Paris, Folio-Gallimard, 1992.