“Özgürlük ahlakı, insanı geleceğe açar”

Afşar Timuçin’le evvelki söyleşilerimizde ideolojinin ne olduğu ve ne işe yaradığını konuşmuş, ideoloji tarihine de kısa bir giriş yapmıştık. Bu söyleşinin konusu ise ahlak. Şanlı bedeller ve fayda pahaları ortasındaki ayrımdan kelam eden Afşar Timuçin, ahlakın estetikle olan ilgisi hakkında değerli tespitler yapıyor ve “özgürlük ahlakının” altını çiziyor.

Bugün sizinle ahlak üzerine konuşalım istiyorum. Öncelikle kavramdan başlayalım isterseniz. Ahlak nedir?

Ahlak davranışlarla ilgili bir bilgi alanıdır. İdeolojinin bir kısmını oluşturur. Yani ideolojinin kısımlarından biri de ahlaktır. Biz genelde üç temel kavram üzerine düşünüyoruz: iyi, doğru ve güzel. Güzel, direkt doğruya ahlakın bahsidir. Nasıl davranmalıyız, nasıl toplum içinde bir tavır almalıyız ki iyi’yi gerçekleştirelim. İyi’yi gerçekleştirmek demek burada, kıymet olanı öne çıkarabilmek ve paha olmayana karşı durabilmektir. Hasebiyle iyi’nin peşinde olmak demek, insanlığın iyiliği için uğraş gösteriyor olmak demek. Demek ki makûs dediğimiz şey, uygunun aksisi, paha olmayan şeyin kendini gösterdiği durum demektir. Yani ahlak her vakit iyi-kötü zıtlığı üzerinden kendini var eder.

Ahlak kavrayışında birey ahlakı, toplum ahlakı üzere daha genelleyici yaklaşımların yanında memnunluk ahlakı ve ödev ahlakı üzere iki temel eğilimin varlığından kelam edebiliriz sanırım? Bunları biraz açarsak, ödev ahlakı hakkında ne söylersiniz?

Ahlakın özü zati sorumlulukla ilgili olduğu için ödev ahlakın zarurî bir yüzüdür. Yani benim insanlığa karşı ödevlerim yoksa, insanlığa karşı sorumlu değilsem zati ahlak diye bir sorun olmayacaktır. Bu yüzden ahlakı toplumsal ve kozmik yüzüyle görmek hakikat olur. Yani beşere faydalı olma açısından ahlakın problemlerini irdelemek gerekir. Bu çerçevede ferdî ahlak ve toplumsal ahlak diye ayırabiliyoruz elbette. Üstelik toplumsal ahlaka daha çok “görenekler ahlakı” diyebiliyoruz, kişisel ahlaka da “özgürlük ahlakı” diyebiliyoruz. Lakin bu iki ahlakın birbiriyle çok vakit çatışkılı olduğunu da görüyoruz. Zira toplum bize bir davranışlar toplamı kabul ettirmeye çalışıyor, biz de toplumun ahlakına karşı kendi özel ahlakımızı koyuyoruz. Bu natürel ki, toplumun ahlakı doğrudur, bireyin ahlakı yanlıştır üzere bir görüşe götürmesin bizi. Çok vakit bireyin ahlakı, yani özgürlük ahlakı, toplumun ahlakından daha sağlam olabiliyor. Zira toplum ahlakı son derece kalıplı bir ahlaktır, her şeyden evvel toplumun sistemini öngörür. O yüzden de “ödev” kavramını en öne çıkarır. Fakat ahlakın alanında ödev kavramını o kadar çok öne çıkarırsak bireyin sonlarını zorlamış olabiliriz. O yüzden ödev ahlakı yerine “hak ve ödev ahlakı” diye bakmak gerekir, zira ideoloji tarihine baktığımız vakit birtakım filozofların ya da kimi düşünürlerin haktan başka olarak ödevi düşündüklerini görüyoruz. Yani insanı bir “ödevler varlığı” diye belirliyorlar, buna karşı çıkmamız gerekiyor. Haklar ödevlerle, ödevler haklarla vardır. Demek ki ahlakın özünü ödevler de oluşturuyor olsa, onu dengeleyen hakları gözden ırak tutmamak gerekir.

Peki, mutluluk ahlakı için ne diyorsunuz?

Mutluluk kelamı bana çok uzak bir kelam. Yani içeriği bariz olmayan bir şey memnunluk. Memnunluk ahlakı, kişisellik ahlakını, daha doğrusu bireyci bir ahlakı düşündürüyor bana. Kaldı ki, insan ömrüne baktığımız vakit memnunluk dediğimiz şeyin kişisel kazanımlarla ilgili olmadığını, insanın insanlığa adanmışlığıyla ilgili olduğunu söyleyebiliriz. Yani beşerler memnun olmaya çalışırlar, kendilerine bir şeyler elde etmeye çalışırlar, “otomobilim olsun, meskenim olsun, evleneyim memnun olurum” gibi… Lakin o mutluluğa hiçbir vakit erişememişlerdir. Memnunluk bir gaye olarak konduğu vakit insanı yorar, ezer ve yozlaştırır. Memnunluk bir hedefe giderken duyduğumuz sevinçler, heyecanlar olabilir. Diyelim ki bir romancı romanını yazarken o kısımda ortaya koyduğu şeylerden hoşnutsa kendini keyifli bulacaktır. Fakat “Bir mesken daha alayım, daha keyifli olacağım” diyen bir beşere şunu söylememiz gerekir: Boşuna uğraşma, memnun olamayacaksın, zira ondan sonra bir konut daha almak isteyeceksin.

Siz bir paha sorunu olarak ahlakı “yarar değerleri” ve “yüce değerler” kavramlarıyla açıklıyorsunuz. Bunların ortasındaki ayrımlar neler?

Yarar bedelleri dediğimiz, insanın hayatını sürdürebilmesi için gerekli şartlardır. Örneğin su bizim için pahalıdır zira hayatımız için vazgeçilmez bir öğedir, hava bizim için kıymetlidir, toprak bizim için kıymetlidir. Bunlar yalnızca maddi ömrümüzü sürdürebilmek için bize imkanlar sağlar. Asıl paha diye gördüğümüz, ahlaki ve estetik kıymetlerdir. Bunlar bizi gerçek manada aziz pahalara bağlayan alanlardır. Yani insanın en ileri gayeleriyle ilgili olan etkinlikleridir burada kelam konusu olan. Demek ki fayda bedellerini biraz da kaba bedeller olarak görmemiz hakikat olur. Zira şöyle bir tehlike vardır: O bedelleri abarttığımız vakit sana faydalı olmaktan çıkıp ziyanlı olmaya başlıyor. Diyelim ki günde bir buçuk litre su içmemiz gerekiyor lakin su bedene faydalıymış diye günde beş litre su içersek zehirlenmeye yanlışsız gideriz. O yüzden fayda pahalarını faydalı oldukları ölçüde kullanmak gerekiyor. Fakat şanlı pahalara ulaşmanın hiç sonu yok diye düşünebiliriz.

“Bugün insan fayda pahaları açısından bir doymazlık içinde” demiştiniz bir yazınızda. Neden bu durumda?

İnsan daima olarak ihtiyaçlar yaratıyor. O ihtiyaçları karşılayacak imkanlar yaratıyor, ihtiyaçları karşılanıyor, bir doygunluğa ulaşacağını sandığımız anda yeni ihtiyaçlar ortaya çıkıyor. Bu öldürücü bir döngü… Zira isteyen bir varlık olarak görüyoruz insanı, isteyen ve doymayan bir varlık olarak karşımıza çıkıyor. İstediği nedir? Küçük kişisel hazlarının karşılanmasıdır. Alışılmış o küçük hazlar dediğimiz şey birike birike büyük hazlar haline geliyor. Yani toplumun hayat biçimini koşullayan hazlar haline geliyor. Fakat insanlık burada birçok şey kazandığını sanırken birçok şeyini de kaybediyor. Mesela bütün dünyada kentler arabalarla dolmuştur, kentler araba çöplüğüne dönüşmüştür. Burada insan, memnunluğunu yarattığını sanıyor, halbuki iki kilometrelik yolu iki saatte gittiği vakitler oluyor. Burada sanki kendi yarattığı ihtiyaçların altında mı kalıyor insan, yoksa yarattığı ihtiyaçları kullanmış mı oluyor?

Yani insan kaba hazların ve eşyanın tutsağı mı oluyor?

Evet. Eşyanın tutsağı oluyor, kaba hazların tutsağı oluyor, şuur eksikliğinin tutsağı oluyor. Giderek midesinin tutsağı oluyor, cinselliğinin tutsağı oluyor, bayağı birtakım eğilimlerin tutsağı oluyor ve insan bir tutsak olup çıkıyor.

Peki, kıymet kavrayışı toplumlara, çağlara nazaran değişiklik gösterir mi? Yani bu pahaların toplumsal ve ferdî şartlarla alakası, daha doğrusu belirleyenleri neler?

İktisadi pahaların vakitle ilgisi bilimsellikle ve teknolojik buluşlarla barizdir. Yani 17. yüzyılın bilimi ve teknolojisi beşere hangi imkanları sunuyorsa, 17. yüzyılın insanı onun içinde kalmak zorundaydı, onu ileriye yanlışsız zorlamak istese de… Şanlı bedellerse her vakit özü tıpkı kalan kıymetlerdir. Lakin her çağda farklı bir yönelimle ortaya konmuş bedellerdir. Yani insan Eski Yunan’da da Roma’da da pahalı bir varlıktı, Rönesans’ta da bedelli bir varlıktı lakin insanın burada kıymetli bir varlık olarak kavranma şartları az çok farklı olmuştur her çağa nazaran. Ancak bu farklılık hiçbir vakit şanlı pahaların özünde insanın bulunması gerçeğini ortadan kaldırmamıştır.

Peki, nasıl bir ahlakı temel almalı insan? İnsanı insan yapan ahlak bedelleri neler?

Toplumsal ahlaktan kopmamız gerekir. Buna az evvel de söylediğimiz üzere görenekler ahlakı diyoruz. Burada toplum bencil bir biçimde kendi ayakta kalma şartlarını düşünüyor, münasebetiyle gelişim imkanlarını görmezden geliyor hatta bilerek kapatıyor. Yani toplum ahlakını benimsemiş insanların kurulu düzenle birebir yakınlıkları olduğunu ve insanın geleceğiyle ilgili dizaynlar oluşturmakta eksik, yetersiz ya da isteksiz kaldığını görüyoruz. Asıl ahlak ferdi ahlaktır ki, kişisel ahlakın gerçekleşebilmesi için onun çok sağlam bir şuur temeline oturtulması gerekir. Zira (buna tıpkı vakitte özgürlük ahlakı diyorsak), insanın özgür olabilmesi uzman bilince ulaşabilmesiyle mümkündür. İnsan gününü kavrayamayan, geçmişini kavrayamayan, yarınını tasarlayamayan kolay bir şuurla özgürlük ahlakını oluşturamaz. Özgürlüğün temel şartı şuurun gelişimidir. Yani şuur gelişimini gerçekleştirmiş olan birey aslında özgürlük ahlakını zaten yürürlüğe koyacaktır. Her an bunun toplumsal ahlakla çatışma içinde olduğunu göreceğiz. Zira hiçbir vakit toplumun kendisine benimsetmek istediği, bir kısmı çok faydalı, çok makul fakat bir kısmı saçma sapan kuralları benimsemeyecektir ve o kurallarla savaşa girecektir.

“Yetkin bilince” özel bir vurgunuz var. Bu bilince ulaşmak tıpkı vakitte geleceğin yeni insanını bugünden kurmaktır, diyebilir miyiz?

Elbette. Aslında uzman bilince ulaşmış insan bugünde sınırlanmış insan değildir. Gündelik şuurla yaşayan insan bugünde sınırlanmıştır. Lakin uzman bir şuurla yaşayan insan, bugünden çok geçmişte, geçmişten de çok gelecekte yaşar. Bu türlü bir insan geçmişin kıymetlerini geleceği oluşturmakta bir çıkış noktası olarak alır. Zati geçmişle bağlantısı o manadadır, geçmişin gerekli gereksiz olaylarını öğrenmek değildir onun gayesi. Demek ki gelişmiş bir şuur her vakit ileriye dönük bir şuurdur ve geleceği tasarlayan bir şuurdur. Özgürlük ahlakı, bizi daima olarak geleceğe açar ve insanın gelecekte daha keyifli olabilmesinin şartlarını tartışmaya götürür.

Az evvel, ahlaki pahaların yanı sıra estetik kıymetlerden kelam ettiniz. Bunu biraz daha açabilir misiniz?

Bildiğimiz üzere ahlak ve estetik iki farklı alan. Ahlak bir kuralkoyucu alandır, ideolojiye bağlıdır, ideolojinin yollarıyla düşünür. Çağdaş manada estetikse ideolojiden büyük ölçüde kopmuştur, kendisi bilim olmanın şartlarını gerçekleştirmeye çalışmaktadır ve çağdaş estetiği laboratuvar estetiği diye anlıyoruz. Ama her ikisi de insanı paha açısından ele alır. Estetik güzel çerçevesinde ele alır ancak bir estetikçi istese de istemese de bu güzel’de, bir iyi’ye gerçek yol olduğunu görecektir. Ahlakçı iyi’yi başlı başına bir bedel olarak ortaya koyduğunda, onun güzel’e gerçek kaymakta olduğunu görecektir. Ahlakla estetiği alışılmış ki birbirine karıştırmayız ancak “iyi” kavramıyla “güzel” kavramı hayatın şartları içinde neredeyse birbiriyle örgülenircesine bütünleşmeye yanlışsız gidiyor. Âlâ bir şuur, estetikten kopmuş ve ahlaka yönelmiş ya da ahlaktan kopmuş ve estetiğe yönelmiş bir şuur olamaz. Demek ki büyük kıymetler dediğimiz pahalar bu iki alanda gerçekleşirken iki alanı ağır bir biçimde birbirine yaklaştırır.

“Ahlaki davranışlarımız ussal mı duygusal mı tesirlerin belirleyiciliğindedir?” sorusu, ideoloji tarihinde kimi periyotlar tartışma konusu oldu. Ahlaki ve estetik kıymetlerin birbiriyle bağlantısına bu açıdan da bakabiliriz sanırım.

Estetik bedellerle ahlak bedelleri ortasındaki bağlantı esasen düşünsellikle duygusallığın bütünleştiği çerçevede kendini ortaya kokuyor. Ahlakın alanına girdiğimizde de insanı sadece düşünsel bir varlık olarak ele alamayız. Düşünsel-duygusal bir varlık olarak ele alırız. Estetiğin alanına girdiğimizde de bu geçerlidir. Yani insanı bir kıymet varlığı olarak ele alan bu iki alan zati insanı bir his ve niyet bütünü olarak pahalandırıyor, bilimden ve ideolojiden farklı olarak… Sanatın ve ahlakın alanına girdiğimiz vakit, bilimin ve ideolojinin yaptığı üzere hisleri dışlamak üzere bir bahtımız yoktur. Burada insanın ussallığının duygusallıkla, duygusallığının ussallıkla bütünleştiğini net olarak görmemiz gerekir.

Son olarak, sizden fayda kıymetleriyle yaşayan ve şanlı bedellerle yaşayan iki farklı insanı karşılaştırmanızı istesek nasıl bir tablo çizersiniz?

Yarar bedelleriyle içli dışlı olan insan bir kez kendisi için maddi çıkarlar sağlamaya çalışan insandır. Yani bu adam varlıklı olmak ister, en değerli arabaya sahip olmak ister, yolda giderken “bak falanca bey geçiyor” desinler ister. Yani maddesel olarak elde edilebilecek her şeyi elde etmiş olmak ister. Şanlı bedellere yönelen insan şunu çok uygun bilir ki, fayda bedelleriyle içli dışlı olduğu sürece şanlı kıymetlere ulaşma talihi olmayacaktır. O yüzden fayda bedellerinin en azından gereksiz birikimlerinden vazgeçmediğimiz sürece şanlı bedellere ulaşma bahtımız yoktur. Gerçek ahlaklı insanların ve gerçek manada sanat yapan insanların dünya malını görmeyen beşerler olduklarını, zenginliklerle alışverişi olmayan beşerler olduklarını görüyoruz. Ömür şartlarının gereği âlâ paralar kazanıyor olsalar da… Diyelim Picasso gibi… Picasso para kazanmak için ressam olmadı lakin ressamlığı ona para kazanma imkanını getirmiştir ki her ressamın ulaştığı bir sonuç değildir bu. Picasso’nun da parayı fayda bedellerine sahip olan beşerler üzere kullandığını hiç sanmıyorum.

Yüce bedellere sahip insanı toplumsal münasebetler açısından acı ve yalnızlık bekliyor. Çünkü o sürekli kurulu düzenle çatışacaktır, konseyi nizamın hor gördüğü, aşağıladığı hatta ziyanlı saydığı bir insan olacaktır. Lakin kendiyle bağları içinde tam tamına bir dingin insan varlığının örneğini oluşturacaktır. Yani hiçbir vakit vefattan korkmayan, ömrün zahmetlerinden korkmayan, tabiatın ona göstereceği her şartı ağırbaşlılıkla kabul eden bir insan tipi oluşturacaktır.