Homojenleştirilmiş hoşluk çağı: Estetik ahengin tiranlığı

Paradoksal bir ânın içindeyiz. Çağdaş dünya bireyciliği överken ve benliği eşsiz bir varoluş olarak kutlarken kişiliğin dışavurumunda sadece tekdüzelik talep ediyor. Bu durum, bilhassa de bir vakitler şahsî zevkin, kültürün ve vaktin tesirlerine açık bir kavram olmasına karşın artık son derece katılaşan “güzellik” kelam konusu olduğunda geçerli. Günümüzün estetik anlayışında insan yüzü ve bedeni, simetriye, kusursuzluğa ve hepsinden kıymetlisi gençliğe bedel veren, yüksek oranda kopyalanabilir bir modele dönüştürüldü. Sonuç mu? Kentler, ülkeler, hatta toplumsal sınıflar ortasında süratle yayılan çeşitten bir görsel aynılık.

Bu tuhaf uyumsuzluğu anlamak için öncelikle bu hoşluk normlarını yaratan ve uygulayan güçlere bakalım. Bu uyumsuzluğun temelinde cerrahi müdahalelerin, Instagram filtrelerinin ve ünlülerin teşviklerinin üzerinde yükselen, güvensizlik üretiminden kâr sağlayan daha geniş bir kültürel ve ekonomik sistem yatıyor. Hoşluk, bize pazarlandığı haliyle, sadece bir dizi özellik ya da orantı değil, kolektif ülkü uğruna benliği silmek manasına gelse bile her ne kıymetine olursa olsun peşinden koşulması gereken bir kimliktir. Artık hoşluğun ne manaya geldiğiyle değil onun görsel biçimine ne kadar yaklaşabildiğimizle ilgileniyoruz.

Güzelliğin şova dönüşmesi, estetik tekdüzeliğe olan neredeyse dini bağlılığımızda kendini gösteriyor. Hoşluk artık bireyin süsü değil toplumun yalnızca kabul etmekle kalmayıp hararetle teşvik ettiği, dayatılmış bir standart, bir ülküdür. Kişi bu ülküye ne kadar çok uyarsa o kadar çok övülür, onaylanır ve en kıymetlisi de yeni cemaatine ait olmasına müsaade verilir. Lakin bu aidiyet içinde kişi kendisini birey yapan şeyi, yani farklılığını kaybetme riskiyle karşı karşıya kalır.

Kişiselliğin yitimi

Güzellik, mevcut haliyle bir maske haline geldi. Saklayan değil açığa çıkaran bir maske, benliği değil ona yüklenen dış talepleri açığa çıkaran bir maske. Her yerde yüzler daha pürüzsüz, dudaklar daha dolgun, elmacık kemikleri daha bariz, cilt de daha gergin hale geliyor. Bu da şahsî tercihten fazla bize dikte edilen standardı yansıtan bir homojenliği temsil ediyor. Yüzlerinde birebir estetik müdahalelerin, yani birebir dolguların, birebir enjeksiyonların, tıpkı ameliyatların besbelli izlerini taşıyan birden fazla bayanla, hatta bir ortaya gelmiş bayan kümesiyle karşılaşmak artık alışılmadık bir durum değil.

Bu benzerlik olgusu çağdaş estetiğin sonucundan fazla daha geniş bir kültürel telaşın yansımasıdır, yani geride kalma korkusunun. Dijital çağda hoşluk, yenilik ile eşanlamlı hale gelmiştir. Kişi öngörülen görünüme uymazsa dikkatin geçer akçe olduğu bir dünyada görünmez olma riskiyle karşı karşıya kalır. İmajlara doymuş bir toplumda benlik, geniş çapta tanınabilir ve daha da değerlisi pazarlanabilir bir mefkureye uymak zorundadır. Yüzümüz artık şahsî bir kimlik göstergesi değil, toplumsal onay pazarında alınıp satılan bir metadır. Bir yüze sahip olmak kâfi değildir; yanlışsız yüze, memnuniyetsizlikten kâr eden bir sanayi tarafından belirlenen hipergerçek hoşluk standartlarına uygun bir yüze sahip olmak gerekir.

İdeal yüz arayışı şahsî tarihin işaretlerini siler; gülme çizgilerini, burnun kendine has eğimini, yüzü farklı kılan asimetriyi… Doğal yüz, tüm kusurları ve düzensizlikleriyle birlikte, vaktin bir anlatısıdır. Yaşanan hayattan, hissedilen hislerden, katlanılan gayretlerden bahseder. Fakat çağdaş estetik rejiminde bu çeşit anlatılar güzel karşılanmaz. Bunun yerine, yüzümüz bir çeşit zamansızlığa zorlanır, inceleme ve hayranlık için daima bir hazır olma durumunda dondurulur.

Kusursuz vücut kültü

Dolgular, botokslar ve yüz gerdirmelerle birçok vakit ayırt edilemez hale getirilen çağdaş yüz, daha geniş bir kültürel krizin simgesidir: vücudun kendisinin homojenleştirilmesi. Bugün şahit olduğumuz şey hoşluk arayışı değil aynılık arayışıdır. Güvensizliği hem besleyen hem de ondan beslenen bir sanayi tarafından yönlendirilen “kusursuz vücut kültü” bir paradoks yaratmıştır. Hoşluğun lisanı benzersizliği vurgularken esasen endüstriyel bir şablonu, yani tabiatı gereği dışlayıcı ve indirgeyici bir hoşluk şablonunu dayatır.

Kozmetik cerrahinin bilhassa bayanlar ortasında bir ayin olarak yaygınlaşması, kültürümüzün bu arayış tarafından nasıl şekillendirildiğini ortaya çıkarır. Şık bir biçimde yaşlanmak, kişinin doğal vücudunu kabul etmesi artık bir isyan hareketidir. Kişinin kendi cildinde var olması kâfi değildir, daima değişen hoşluk standartlarını karşılamak için bu cildi daima olarak değiştirmesi, tekrar şekillendirmesi ve rafine etmesi gerekir. Çağdaş bayanın yüzü artık vaktin ya da tecrübenin bir yansıması değil, her biri farklılıkları ya da yaşlanma belirtilerini silmek üzere tasarlanmış müdahalelerin savaş alanıdır.

Bu kültürel patolojinin (sadece yaşlanmaktan değil kişiselliğin kendisinden duyulan korkunun) açık işaretlerini her yerde görürüz. Kozmetik prosedürler sadece kendini söz etme araçları değildir; bedeni, şahsî özelliklere çok az yer bırakan dar bir kalıba sığacak halde şekillendiren ahenk araçları haline gelmiştir. İnsan vücudunun kendine has sınırları düzleştirilmiş, özgünlük yerine simetri ve pürüzsüzlüğe öncelik veren, öngörülebilir bir dizi orana indirgenmiştir.

Güvensizlik üretimi

Sonsuz gençlik ve kusursuz simetri vaat eden estetik sanayisi, derinlere gömülü bir tatminsizlikten beslenir. Bize asla gereğince genç, gereğince ince, gereğince pürüzsüz olmadığımızı fısıldayıp durur. Her kırışıklık, her hafif kusur çözülmesi gereken bir probleme, düzeltilmesi gereken bir yanlışa dönüşür. Böylelikle sanayi sırf “güzellik” değil “güvensizlik” de üretir. Bizi vücutlarımızın doğal haliyle yetersiz olduğuna, daima müdahale ve nezaret gerektirdiğine ikna eder.

Modern hoşluk sanayisini nezaretle münasebetine değinmeden tartışmak mümkün değildir. Bakış (ister toplumun, ister oburlarının, isterse de kendimizin olsun) davranışlarımızı ve paha hissimizi şekillendiren bir iktidar aracı haline gelmiştir. Bu durum bilhassa hoşluğun metalaştırılma biçiminde açıkça görülür. Hoşluk sanayisi problemlere tahlil sunduğu için değil çözdüğünü tez ettiği meseleleri yarattığı için büyür. Güvensizlikten, kusurluluk kaygısından ve (sinsice) yaşlanma telaşından beslenir.

Fotoğraf makinesinin öznelerini objelere dönüştürmesi üzere hoşluk sanayisi de vücutları metalara dönüştürerek karmaşık, çok istikametli bireyleri kolay, pazarlanabilir kategorilere indirger. Sonucu da sanayinin bizi inandırmak istediği üzere güçlenme değil benliğimize yönelik bir yabancılaşma olur. Sanayinin belirlediği standartları karşılamak için çabalarken bireyler kendi vücutlarıyla bağlarını koparmaya zorlanır, vücutlarını benliklerinin bir uzantısı olarak değil şekillendirilecek ve manipüle edilecek objeler olarak görür.

Güzellik sanayisi, cilt bakımından plastik cerrahiye kadar çeşitli biçimleriyle, memnuniyetten değil daima uygunlaştırma vaadinden yarar sağlar. Hiçbir prosedür asla kâfi gelmez, her vakit yapılabilecek daha fazla şey vardır. Her enjeksiyon, her ameliyat, her tedavi bir sonrakine yol açar ve kaçılması sıkıntı bir bağımlılık döngüsü yaratır. Beden sonsuz bir düzeltme alanı haline gelir, sonuncu bir “kusursuzluk” durumuna ulaşmaz lakin ulaşmak için durmadan gayretler.

Bu sistem, hem arzulanan hem de ulaşılamayan bir hoşluk standardı yaratarak işler. Çok az kişinin tam olarak ulaşabileceği lakin pek çok kişinin peşinden koşmak zorunda olduğu bir kusursuzluk vizyonu sunar. Beşerler da bu uğurda sırf paralarını değil benlik hislerini da feda etmeye razı olurlar. Bizi nitekim eşsiz yapan küçük tuhaflıklar ve kusurlar düzleştirilir, yerine kitlesel olarak kopyalanabilen homojenleştirilmiş bir hoşluk algısı yerleştirilir.

Sosyal ahenk olarak estetik cerrahi

Bir vakitler seçkinler için bir lüks olarak görülen plastik cerrahi artık toplumun daha geniş bir kesiti tarafından erişilebilen bir uygulama haline geldi. Kozmetik prosedürlerin bu halde demokratikleşmesi yüzeyde özgürleştirici görünse de esasen bir toplumsal denetim biçimidir. Bu prosedürlerin olağanlaşması, estetik normdan sapmanın artık beğenilen görülmediği yeni bir çeşit uyumluluk yaratmıştır. Doğal olarak yaşlanmak, vaktin izlerini taşıyan bir vücutta yaşamak toplumsal dışlanma riskini de göze almak demektir.

Ameliyat yaptırma kararı genelde “kişisel bir tercih” olarak çerçevelenir, lakin bu uymayanları cezalandıran bir sistem içinde yapılan bir seçimdir. Hoşluğun güç olduğu ve gücün görünürlüğe bağlı olduğu bir dünyada, estetik iktisadına katılmayı reddetmenin gerçek toplumsal sonuçları olabilir. “Doğal” görünmek artık tarafsız değil, politik bir harekettir. Kişiselliğimiz değerine da olsa kendimizi daima geliştirmemizi talep eden bir kültürün normlarına uymayı reddetmektir.

Estetik cerrahi sırf vücudu değiştirmez, vücut hakkındaki niyetlerimizi de değiştirir. Vücudun kusursuz hale getirilebilecek (ve kusursuz hale getirilmesi gereken) bir şey olduğu fikrini pekiştirir. Fakat bu kusursuzluk arayışında temel bir şeyi kaybederiz: vücutlarımızın bize ilişkin olduğu hissini. Bıçağa ya da iğneye boyun eğdiğimizde, nasıl görünmemiz, nasıl yaşlanmamız ve nihayetinde dünyada nasıl var olmamız gerektiğini dikte eden bir dizi dış standarda boyun eğeriz.

Güzellik sanayisi bir yandan güçlenme vaat eder; kişinin görünümüzü denetim etme, kimliğini şekillendirme hünerini geliştirmeyi vaat eder. Öte yandan, bu sanayi sapmaya çok az yer bırakan katı bir hoşluk standardı dayatır. Sonuç, bireylerin kendi hoşluk versiyonlarının peşinden gitmeye teşvik edildiği lakin bunun sırf sanayinin çekicilik tarifinin dar hudutları içinde kaldığı bir çeşit ahlaki kararsızlık.

Hikayesiz bedenler

Bu estetik ahengin en çarpıcı sonuçlarından biri de ferdî anlatının vücuttan silinmesidir. Yüz, çizgileri, kırışıklıkları ve kusurlarıyla bir kıssa anlatır. Yaşanmış, özgün bir hayatın bir haritasıdır. Lakin botoks, dolgu ve yüz gerdirme çağında, bu kıssalar yumuşatılır, yerini de sırf ahenk sağlama dileğinden bahseden boş bir tuvale bırakır.

Modern gençlik takıntısı, özünde bir silme takıntısıdır. Vaktin, tecrübenin ve kişiselliğin silinmesidir. Pürüzsüz, çizgisiz yüz, geçmişi olmayan, tarihi olmayan bir yüzdür. Yalnızca şimdiki anda var olan, daima gençlik halinde donmuş bir yüzdür. Bu gençlik bir yanılsamadır, kusursuzluk talebini yatıştırmak için tasarlanmış bir performanstır.

İronik olan şu ki, harikalık arayışımızda bizi hoş yapan şeyi kaybediyoruz: kusurlarımızı. Güldüğümüzde gözlerimizin etrafında oluşan çizgiler, geçmişteki yaralanmaların öyküsünü anlatan yara izleri, açık havada yaşanmış bir hayattan bahseden pürüzlü cilt dokusu… Bunlar bireyselliğimizin işaretleridir, bizi insan yapan, enteresan kılan şeylerdir.

Bedeni geri kazanmak

Estetik sanayisi, hoşluğun artık ferdî bir söz sorunu olmaktan çıkıp toplumsal bir ahenk sorunu haline geldiği bir dünya yaratmayı başarmıştır. Tekil bir hoşluk standardına uyma baskısı muazzam, bunu reddetmenin sonuçları da ziyadesiyle gerçek. Fakat bu uyumluluk telaşında temel bir şeyi kaybediyoruz: bireyselliğimizi. Bir vakitler ferdî bir anlatı alanı olan vücut, aynılaşmak için düzeltilmiş ve cilalanmış boş bir tuval haline geldi.

Bedenlerimizi estetik ahengin tiranlığından geri almak istiyorsak, evvel hoşluk tarifimizi yine düşünmeliyiz. Hoşluk satın alınan, satılan ya da enjekte edilen bir şey olamaz. Memnuniyetsizliğimizden kâr eden bir sanayi tarafından bize dayatılan bir şey olamaz. Hoşluk hissedilen, yaşanan bir şey olmalıdır. Dışarıdan empoze edilen değil, içeriden ortaya çıkan bir şey olmalıdır.

Güzelliğin tekrar tanımlanması, vücut hakkındaki fikirlerimizde radikal bir değişim gerektirir. Vücutlarımız kusursuz hale getirilmesi gereken birer proje değil tecrübe, his ve ömür için birer araçtır. Düzeltilmesi gereken değil kutlanması gereken bir şeydir. Her kırışıklık, her yara izi, her kusur, o vücutta yaşanmış olan hayatın bir ispatıdır, bizi biz yapan kıssanın bir modülüdür.

Güzelliğin bu yeni tarifini benimsemek, direnmek manasına gelir. Hoş olmak için hepimizin aynı görünmesi gerektiği fikrini reddetmek manasına gelir. Vücudu bir kişisellik alanı, bir farklılık alanı olarak geri kazanmak manasına gelir. Bizi eşsiz kılan kusurları kucaklamak, değerli olmak için kendimizi daima düzeltmemiz gerektiği fikrini reddetmek manasına gelir. Bu, bize daima olarak yeterli olmadığımızı söyleyen bir dünyada kolay bir çaba değildir. Lakin gerekli bir çabadır. Zira vücutlarımızı geri kazandığımızda kendimizi de geri kazanmış oluruz.