20. yüzyılın en ünlü sanatkarlarından Paul Klee, 1921-1931 yılları arasında Bauhaus okulunda öğretim üyesi olarak vazife yaptı. Ciltlemeden temel dizayna kadar disiplinlerarası pek çok mevzuda sanat pratiğine dair teorik dersler verdi ve gerisinde 3.900 sayfayı aşan ders notu bıraktı. Klee’nin Bir Öğretmenin Eskiz Defteri (Pedagogical Sketchbook, 1925) kitabında kısmen bir ortaya getirilen bu notlar, sanatkarın öğrencilere sanatsal söz biçimleriyle ilgili adım adım bir yaklaşım sağlayan, yenilikçi ve alışılmadık ders programını içeriyor. İşte sanat ve dizaynla ilgili temel derslerden kimileri:
Birinci Ders: Çizginizi Yürüyüşe Çıkarın
Bauhaus öğrencileri için ders kitabı niteliğindeki bu notlar “Özgürce hareket eden, maksadı olmadan ilerleyen bir çizgi,” cümlesiyle başlıyor. İnsan izlerinin temellerine dair bu ünlü tarifi takip eden beş sayfa boyunca kendilerini sınırlayanlardan, sabit noktalar ortasında gidip gelenlere kadar çeşitli çizgi tipleri yer alıyor. Her örneğe, muhtemelen Klee’nin derslerinde tahtaya çizdiği bir diyagram eşlik ediyor.
İkinci Ders: Akvaryumu Gözlemleyin
Klee, kendi konutunda yaptığı deslerde, öğrencilerinden sıklıkla büyük akvaryumundaki tropikal balıkları gözlemlemelerini istedi. Işıkları açıp kapatarak balıkları yönlendirirken, öğrencilerine balıkların davranışlarını not almalarını söyledi.
Klee’yi “soyut sanatın babası” olarak görenler için bu ders şaşırtan olabilir. Fakat, Klee kompozisyonlarında hareket yaratmaktan kaçındı. Tüm sanat yapıtlarında de -en soyut olanlarda bile- tabiattan ilham alınması gerektiğini savundu. Öğrencilerine “Doğal yaratım yollarını, oluşumları, formların işleyişini takip edin,” dedi. “O vakit tahminen de tabiattan başlayarak kendi biçimlerinizi gerçekleştireceksiniz, böylelikle bir gün kendiniz tabiat haline gelebilir ve yaratmaya başlayabilirsiniz.”
Üçüncü Ders: Deveran Sistemini Çizin
Klee, takıntılı bir biçimde tabiat üzerine çalıştı, bilhassa bitkiler, organ sistemleri ve su yollarına karşı özel bir ilgisi vardı. Derslerinde, bu örüntüleri matematiksel denklemler ve tahtaya çizdiği oklarla dolu diyagramlarla bilimsel bir halde açıkladı. Tohumların nasıl filizlendiğini, yaprakların nasıl damar oluşturduklarını, göllerin nasıl kollara ayrıldığını araştırdı. Tabiatın büyümesi ve gelişmesindeki sihir her vakit ilham verici bir açıklamayla son buldu.
Bu derslerden birinde, kanın bedendeki hareketini tahtaya çizerek deveran sistemini keşfetti. Bu bedensel sürecin, sanatın oluşum biçimini yansıttığını argüman etti. Sonra öğrencilerinden de deveran sistemini çizmelerini, kanın akışını, kırmızı damarlardan mavi damarlara geçişini çizgi kullanarak; tartı, kıymet ve güç değişimlerini de yoğunluk kullanarak tasvir etmelerini istedi.
Dördüncü Ders: Renkleri Ölçüp Biçin
Öğrenciler çizgi ve düzlemdeki karmaşaları kavradıktan sonra, ki bu formlar tabiatta da bulunabilir, Klee onları “renk”le tanıştırdı. Öğretilerinin birçoklarında yaptığı üzere renkle ilgili olanlarda da, bilimsel hassasiyetini derin bir mistisizmle birleştirdi. Teorilerini, kendinden bir asır evvel, 1809 yılında kırmızının yeşille, turuncunun maviyle ve sarının morla aksi renkler olduğunu savunan Johann Wolfgang von Goethe’nin renk çarkı üzerine kurguladı.
Klee, bu diyagrama yeni bir boyut katarak, onu doruğunda beyaz, tabanında ise siyah olacak biçimde bir küreye çevirdi. Bu sistem ton, doygunluk ve bedel de dahil olmak üzere rengin bütün taraflarını kapsıyordu. Klee, öğrencilerinden iki rengin birbirine nazaran görsel yüklerini da inceleyen kendi renk diyagramları oluşturmalarını istedi.
Genellikle teorilerini bilime dayandıran Klee, iş renklere gelince birebir vakitte bir romantikti. Sıklıkla müzik ve renkler ortasında ilişki kurarak renk kombinasyonlarının (tıpkı notalar gibi) uyumluluğunu ya da yanlış eşleştirmeden kaynaklı uyumsuzluğu açıklıyordu. Hatta bazen öğrencilerine keman bile çalıyordu. Nasıl olduysa Klee’nin renklerle ilgili varoluşsal önermesi sınıfının hudutlarını aştı. Günlüğüne 1914’te şu satırları yazdı: “Renkler ve ben biriz, ben bir ressamım.”
Beşinci Ders: Büyük Sanatkarları İnceleyin
Başka sanatkarların işlerini ele alırken, Klee’nin kullandığı bir metafor vardı: “Bir diş macunu ya da deterjan potansiyel müşteriler ortasında tanınan olduğunda, rakip firmalar eserin içerisindeki kimyasalları araştırarak bu başarıyı tekrarlamaya çalışmalıdır. Ya da bir yiyecek bir hastalığa sebep olduğunda, bilim insanları yiyeceğin içerisindeki hangi unsurun ziyanlı, hangi unsurun faydalı olduğunu belirlemelidir.”
Bu nedenle sanatkarlar bir yapıtı başarılı ya da sıkıntılı kılan şeyleri belirlemek için, şu anda ya da daha evvel yapılan fotoğrafları çizgi, biçim, renk üzere en temel ögelerine kadar tahlil etmeliydi. Bir defasında Klee, “Biz sanat yapıtlarını ya onları taklit etmek istediğimiz için ya da onlara kuşkuyla yaklaştığımız için tahlil etmiyoruz,” dedi. Bilakis, “bizzat yapmaya başlamak için” yapıyoruz.
Bauhaus’taki sonraki yıllarında Klee, kendi konutunda öğrencilerinin işlerini değerlendiriyordu. Öğrenciler yeni yaptıkları fotoğrafları getirip, art planında Klee’nin bitmemiş işlerinin göründüğü boş şövaleye yerleştirir, Klee de sallanan sandalyesinde bir öne bir geriye sallanır, sessizce imgeleri incelerdi. Lakin o vakit yapıtların tahlilini yapabilir, kibirli ününe karşın fotoğraf alanında daha büyük bir meseleye seslenir ya da öğrencilerin işlerinde kendini açıkça muhakkak eden bir bilinçdışı fikrini teşhis ederdi. Daha sonraları sınıfça sırlı toprak bir kabın etrafında oturacak, sigara içip sanat “yapmayı” değerlendirecekti. Bauhaus okulunda ders verenler ortasında, not vermeyen tek kişi Paul Klee idi.
* Bu yazı, Selin Pervan tarafından Sarah Gottesman’ın Artsy’de yayımlanan yazısından çevrilmiştir.
