Pazar günleri neden bu kadar bunaltıcı?

Sendromuyla lisanlara pelesenk olan pazartesi günleri, çağdaş iş hayatında şanslıysak yaşayabildiğimiz iki günlük hafta sonu tatilinin peşi sıra bizi bekleyen, tadı damağımızda kalan kısa bir ortanın akabinde sorumluluklarımızla tekrar yüzleştiğimiz daimi bir döngünün birinci günü olarak karşımıza dikilir. Her manada vahimdir, hafta sonuna olabilecek en uzak mesafedeyizdir. Vakti geriye yanlışsız akıtmak da mümkün değildir. Biriken işler ayağımıza dolanır, hafta sonu başımızdan atmaya çalıştığımız tüm sorumluluklar yine yakamıza yapışır.

Pazartesi günlerinin herkesin malumu telaşına ve mutsuzluğuna dair söylenecek her şey söylenmiştir elbet. Pazartesinin sevimsizliği malumun ilamıdır fakat şirin bir tatil günü kılığında dolaşıp içten içe bizi bir sonraki haftanın mekanik ritmine hazırlayan pazar günü çok daha rahatsız edici bir eşiktir. Pazartesi dürüst bir düşmandır, pazar ise uydurma bir nezaketle yanaşarak yarattığı zamansal sıkışmışlığı gizlemeye çalışır. Pazartesi günleri hiç değilse hareket ve yüzleşme vardır, pazar günlerinde ise bizi sıkılmaktan bile alıkoyan huzursuz edici bir atalet havada asılı durur.

Peki, pazar günleri neden bu kadar bunaltıcıdır? Çocukluk belleğimizi yokladığımızda pazar günlerini ekseriyetle kışın üşüye üşüye yapılan banyo ve banyo sonrası saçların ensede bıraktığı ıslaklık eşliğinde yetiştirilmeye çalışan ödevlerle hatırlarız herhalde. Bir yanda tahminen soba yanar, öbür yanda yapılması gereken ütüler ve ödevler bekler. Tırnaklar kesilmeli, saçlar taranmalıdır. Haftalık itaat provasına yetişmek için hummalı bir hazırlık başlar. Sonraki güne hazırlanmanın yarattığı telaşlı melankoli ve yarının korkusu çocukluk anılarımıza nakşolmuştur. Elbette pazar günleri sırf bu anıları temsil etmez, birebir vakitte kalabalık aile pikniklerini ya da hafta sonu seyahatlerini de anımsatabilir. Pazar imgesi, sınıfsal pozisyondan ferdi etmenlere uzanan geniş bir yelpazede değişkenlik gösterebilse de genelde kolektif hafızamızda soğuk banyolarla ve garip bir tekinsizlik haliyle eşleşir.

Pazar akşamları ıslak saçlarıyla soba karşısında ödev yetiştirmeye çalışan çocuklar büyüyüp yetişkinlik hayatına adım attığında da pazar imgesinde pek değişiklik olmaz. Uzun mesai saatleri, ertelenemez teslim tarihleri, bitmek bilmeyen performans anksiyetesi, bürokratik angaryalar, manasını yitirmiş sorumluluklar, gelecek derdi ve geçim kederiyle hayattan bezen, birçok vakit o tek günlük müsaadesine bile pazartesinin gölgesi düşen çalışanlar, hafta sonu boyunca ihtimamla kurdukları o “insan olma” illüzyonunu bir pazar akşamı sessizliğinde kaybederler. Sindirella’nın gece yarısı saat 12’den sonrası, fiyatlı tutsakların pazar akşam 5’ten sonrasına tekabül eder. Biri kısa gecenin akabinde tekrar Külkedisi’ne, başkasıysa kısa hafta sonunun akabinde tekrar üretim aracına dönüşür.

Pazar akşamı 17.00’den sonra kapitalizm ödemesini yapmadığı saatlerimizi çalmaya başlar, dinlenme vaktimizi bedavaya satın alır. Richard Linklater’ın Waking Life [Hayata Uyanmak] sinemasında karakterlerden biri emsal bir durumu şöyle söz eder:

“Hiç nefret ettiğin ve hakikaten de sıkı çalıştığın bir işin oldu mu? Uzun ve sıkı bir çalışma günü sonunda nihayet meskenine sarfiyat yatarsın, gözlerini yumarsın. Sonra birden kalkar ve farkına varırsın ki o günboyu çalışma yalnızca duşmuş. İçine uyandığın hayatı minimum fiyata satmak gereğince kötüyken artık bir de hayallerini bedavaya alırlar.”

Pazar günlerinin o her yanı saran kendine has sessizliği, müzikten edebiyata pek çok anlatının da ortak tasasına dönüşmüştür. 2000’lerin başında New York’un kirli ve kayıtsız ruhunu dünyaya taşıyan indie rock efsanesi The Strokes, Julian Casablancas’ın o her an kırılmaya müsait ancak bir o kadar da bıkkın sesiyle pazarın ontolojik boşluğunu adeta bir marşa dönüştürür. Kümenin “Why Are Sundays So Depressing” isimli müziği, bu günü yalnızca pazartesiye bir kala hissedilen kolay bir huzursuzluk olarak görmez. Müzik pazar gününün o genleşmiş vaktini, insanın artık eskisi üzere olmadığını fark ettiği, geçmişin hayaletleriyle ve çağdaş dünyanın o anlamsız durağanlığıyla yüzleştiği bir “eşik” olarak betimler. Julian Casablancas müzik boyunca “pazar” lafını hiç ağzına almasa da müziğin isminde asılı kalan bu yanıtsız soru, Julian’ın bıkkın vokalinde can bulur.

Pazarın kasvetini ifşa eden tek müzik The Strokes’unki değildir alışılmış. Morrissey imzalı “Everyday Is Like Sunday” ıssız bir kasabanın iç bunaltan griliğini pazar günlerine benzetir. Tornadan çıkmışçasına birbirine benzeyen günlerden oluşan sıkıcı bir döngüde takvimleri devirirken her gün tıpkı pazar üzeredir. Her gün sessiz ve gridir.

Country müziğin efsanelerinden Johnny Cash ise “Sunday Morning Coming Down” müziğinde, pazartesiye baş tutulan dizginsiz cumartesilerin ensesinde bekleyen sabahlarla hesaplaşır. Saatlerin kararının kalktığı, kadehlerin hiç boş kalmadığı bir cumartesi gecesinin akabinde akşamdan kalmalığın anksiyetesini doruklarda yaşayan vokal, birayla kahvaltı yaparak ayılmaya çalıştığı o bohem pazar sabahından şöyle seslenir: “Pazar gününde insanı yapayalnız hissettiren bir şeyler var.”

Pazar sabahıyla görülmemiş davası olan bir öbür müzik The Velvet Underground’un “Sunday Morning” modülüdür. Olağanda bariton olan Lou Reed’in şuurlu olarak yumuşattığı ses tonu ve çelestayla örülen ninni atmosferine karşın şarkının sözleri bizi pazar sabahının uydurma huzurundan çekip çıkarır. Müzik, masalsı ve dingin ezgisiyle pazar sabahının rahatsızlığı ortasında kurduğu güçlü kontrastla fısıldar: “Pazar sabahı ve düşüyorum. İçimde bilmek istemediğim bir his var. Şafak erkenden söküyor, bir pazar sabahı…”

Pazarın masumiyet maskesi The Monkees’in “Pleasant Valley Sunday” müziğinde, banliyölere hapsolmuş yapmacık konforun ve statü sembollerinin tenkidine dönüşürken Billie Holiday’in sesinden dinlediğimiz “Gloomy Sunday” haftanın son gününü olabilecek en karanlık ve umutsuz bakış açısıyla resmeder. O denli ki Holiday’in bu yorumu II. Dünya Savaşı sırasında halkı depresifliğe sürükleyecek kadar tehlikeli bulunmuş ve BBC tarafından kamu ruh sıhhatini korumak ismine onyıllar boyunca yasaklanmıştır.

Pazarın sanat yapıtlarındaki temsilinden sıyrılıp günümüz gerçekliğine dönelim. Evet, pazar günleri neden bu kadar bunaltıcı?

Pek çok meslek kümesinin tek tatil günü olan pazar, dinlenmek, toplumsallaşmak ya da hobilere vakit ayırmakla değil mesken işlerini yetiştirmeye çalışmakla geçiyor. Uzun mesai saatlerine yolda geçen müddet de eklenince birden fazla çalışanın hafta içi mesken işleriyle ilgilenecek takati ya da vakti kalmıyor. Bu yüzden tatil günleri çamaşır, bulaşık, ütü ve paklığı ortadan çıkarmak için fırsat olarak görülüyor. Üstelik vaktimiz olsa bile bütün haftayı çalışarak geçirmemize karşın gönlümüzce sosyalleşecek ya da hobilerimizle ilgilenecek maddi imkanlara sahip değiliz. Maddi açıdan zorlanmadan sosyalleşebileceğimiz kamusal alanlar ise gittikçe azalıyor.

Büyük kentlerin çabucak her karışının rant hesabına kurban edildiği bu tertipte, bir şeyler satın almadan sırf var olarak yan yana hoşça vakit geçirebileceğimiz alanlar teker teker elimizden alındı. Meydanlar, sokaklar, parklar, yeşil alanlar, kıyılar, kültür merkezleri üzere kolektif hayat alanları yerini yüksek güvenlikli ve yüksek kâr marjlı beton bloklara bıraktı. Özelleşmenin bu kadar pervasızca hayatımıza sızmasının olağan bir sonucu olarak, pazar günleri kamusal alanların düzensizliğinden yahut bakımsızlığından kaçan kitleler için alışveriş merkezleri tek vakit geçirme ve toplumsallaşma alanı haline geliyor. İçeri girip dolaşmak için rastgele bir fiyat gerektirmemesi bakımından günümüz ekonomik şartlarında birer “vaha” olarak görülen alışveriş merkezleri, bizi sosyalleşmekle tüketimi muadil tutan bir denklemin içine savuruyor. Pazar günlerimizi klimalı, bol ışıklı, kapalı alanlarda, tüketici olmasak dahi “tüketici adayı” olarak geçirmeye mecbur bırakılıyoruz.

Foucault, Hapishanenin Doğuşu isimli yapıtında çağdaş iktidarın bireyi fizikî şiddet yerine disiplin düzenekleriyle “uysal bedenler” olarak inşa ettiğini savunur. Bu inşa süreci okul, fabrika, ofis, plaza yahut kışla üzere kapatılma yerlerine girmeden evvel vücudun disipline edilmesi, standartlaştırılması ve kontrole hazır hale getirilmesiyle başlar. Pazar akşamları gerçekleştirilen o rutin paklık ve hazırlık ritüelleri, bir bakıma öznenin haftalık “itaat provasına” fizikî olarak hazırlanmasıdır. Vücudun temizlenmesi ve eşyaların düzenlenmesi üzere gündelik pratikler, bireyin bir sonraki günün vakit çizelgesine ve hiyerarşisine ahenk sağlamasını garantileyen birer disiplin aracıdır. Her anımıza aşikâr bir faaliyet atanmış ve bütün vaktimiz diğerleri tarafından yönetilen modüllere bölünmüştür. Neyi, ne vakit ve nasıl yapacağımızın aşikâr bir çizelgesi vardır. Pazar akşamı, tekrar bu vakit çizelgesinin katı disiplinine girecek olmanın erken sancısıdır.

Bütün bu “pazar ve ertesi” sıkıntısı duvar yazılarına ve pankartlara taşınan, bir devir toplumsal medyada da yayılan meşhur sloganı akla getiriyor: “Pazartesiden nefret etmiyorsun, kapitalizmden nefret ediyorsun.”

Güvencesiz çalışma şartları, bitmeyen mesailer, esnek ismi altında sınırsız çalışma, bastırılan sendikal haklar, değersizleştirilen emek ve müthiş bir yarınsızlıkla savaşırken depresyon yalnızca pazar akşamlarına değil; haftanın her gününe, hatta bütün bir ömre sızar. Tatil gününde alışveriş merkezlerine tıkıştırılan kalabalıkların kendini huzursuz hissetmesinden daha doğal bir şey olamaz. Şayet pazarlar bizim olsun istiyorsak evvel pazartesileri kazanmalıyız. Pazar günleri kendine kalan bir tutam özgür vaktiyle ne yapacağını bilemeyip eli ayağına dolaşan bir çalışanın yaşadığı bu durum olağan ki sınıfsaldır. Hayat pazartesi gününe hazırlanmaktan ibaret değildir, vakti yine özgürleştirmek, yarından korkmamanın yollarını bulmak, bizden çalınan pazar günlerini tekrar talep etmek zorundayız.