Eski dünyanın yankısı: “Tren Düşleri”

Clint Bentley’nin Denis Johnson’ın tıpkı isimli romanından uyarladığı Tren Düşleri, sıradan bir insan ömrünü tarihi bir vakit diliminin içinden süzüp önümüze koyan bir sinema: Emekle örülen gündelik hayatın, ilerleme fikrinin ve tabiatla kurulan alakanın, insanın içindeki yalnızlığı nasıl biçimlendirdiğini sakin lakin sarsıcı bir berraklıkla gösteriyor. Rayların araları kısalttığı, buna karşılık yılların yakınlık hissini aşındırdığı bir çağın eşiğinde bir oduncunun sessiz ömrü üzerinden hem ferdî kaybın hem de bir ülkenin dönüşümünün izini sürüyor.

Yalnızlığın mukadderatı, kiminle birlikte olunduğuna ve kimden kelam edildiğine bağlı olarak bir lütuf da olabilir, bir lanet de. Bazen, enerjini emen, en hoş hisleri ve hisleri yerle bir eden beşerlerle olmaktansa insanın kendini yalnız bulması daha uygundur; öte yandan, kimi vakit da yalnızlık yıkıcı olabilir.

Belirli bir açıdan bakıldığında, yalnızlık Robert Grainier’i iş peşinde kent şehir dolaşan bir göçebe olarak yaşarken hakikaten rahatsız eden bir şey değildir. Anne-babasız büyümüş, hakikaten bağlanacağı ya da kendini adayacağı bir ailesi olmadan, hayat ve dünya hakkında bildiklerinin neredeyse tamamını kendi başına, yaşantısı ve kendine has gündeliği aracılığıyla öğrenmiştir. Ne var ki, yetişkinliğinde kendi seçtiği bir aileyi kurup “benim” diyebileceği bir yuvaya sahip olduğu anda dünyaya bakışı dönüşür. Daha evvel nerede olduğu, ne yaptığı ya da neyi gözlemlediği pek değerli değilken, artık bir ihtiyaç —ve hepsinden kıymetlisi bir istek— geri dönme dileğini doğurur, tasa da tam burada belirir.

Robert Grainier (Joel Edgerton’ın adeta bu rol için doğduğu bir performansla), 20. yüzyılın başında elindeki baltayla demiryolu köprülerinin ve sınırlarının inşasında çalışan bir oduncudur. Ülkenin birtakım bölgelerini “açan” ya da birbirine bağlayan yapılardır bunlar. Uzaklıkları kısaltırlar. Bu, kaybolana pek bakmadan ilerleyen bir “ilerleme” çağıdır. Sinema onlarca yılı, yetişkin bir insan ömrünün tamamını ve ABD’nin bugünkü biçimine büründüğü bir periyodu kapsar.

Kelimenin tam manasıyla çıplak bırakılmış bir yamaç ve asırlık çamlardan oluşan bir ormanı yarıp geçen bir demiryolu hattı… İnsanın görüntüyü kökten biçimde çizmeye başladığı çağdır bu. Kendini gittikçe daha bariz halde onun mimarı yapar (dolayısıyla sonuçlarının da). Halbuki, sinemada de savunulduğu üzere, yüzlerce yıllık bir ağacı kesmek insan ruhunun üzerinde bir çizik bırakır.

Bu birebir vakitte Tanrı’nın dünyadan çekildiği bir vakittir. Gökyüzünde bir kuyruklu yıldız belirir lakin artık pek az insan bunu kıyametin habercisi sayar, kuyruklu yıldız daha hakikat dürüst mana yüklenemeden sönüp sarfiyat. Güya açıklanamaz olgular, onlara bir mana atfetmeyi artık mümkün kılmıyordur. Grainier, Tanrı’nın adamı değildir. Kiliseye sistemli gitmeye, lakin koroda müzik söyleyen Gladys’le (Felicity Jones) tanışınca başlar. Gladys kendini ona tanıtır, âşık olurlar, evlenirler. Bir ırmağın yakınında bir konut inşa ederler, bu çağda beşerler hâlâ kendi meskenlerini kendileri yapıyordur.

Özellikle sinemanın başlarında bariz bir anlatıcı vardır (Will Patton). Bu anlatıcı sadece Grainier’in hayatında olanları anlatmakla kalmaz, asıl olarak bunların Grainier’de nasıl izler bırakacağını, yıllar sonra neleri nasıl hatırlayacağını da söyler. Grainier aylar süren iş seyahatlerinden sonra kısa bir müddetliğine eşi ve küçük kızıyla evdeyken anlatıcı susar. Güya buraya sızamaz. Grainier’in hayatının kısa bir anlığına yerine oturduğu bu alana… Ta ki büyük bir felâket onu ve ailesini vurana dek. Vaktin içinde çatlaklar açan bir felaket…

Evde geçen bu devirlerde, karakterler kadrajın merkezinde daha sık yer alır. Dışarıdaysa birden fazla kere kenarlara itilmişlerdir. Göğe uzanan ağaçlara yaslanmış minyatür figürler üzere. Kamp ateşinin aydınlattığı yüzler, geri kalan her yerin büsbütün karanlığa gömüldüğü planların kıyısında… Direktör Clint Bentley ile görüntü yönetmeni Adolpho Veloso, Grainier’in dünyasını ne kadar duyusal kurarsa kursun, bu sinema başkahramanın iç tecrübesine “yerleşen” bir sinema değil. Bir insan ömrüne, daha büyük bir tertibin içindeki etkileşimler bağlamında bakan bir film.

Filmin ilerleyen kısmında Grainier baltasını bir at otomobiliyle değiştirir. Aylar süren seyahatler artık kente gidip gelme seferlerine dönüşmüştür. Bir bayanı, araştırma yaptığı bir gözetleme kulesine götürür. Sonra onu tekrar bulur ve ikisi kulenin korkuluğunda konuşurlar. Bu konuşma, bir dizi yakın planla çekilmiştir. Grainier başından geçenleri, daha evvel hiç yüksek sesle söylemediği şeyleri anlatır. Sahnenin son planında geniş açıya geçilir ve iki kişinin aslında birbirinden metrelerce uzakta durduğunu görürüz.

Filmin daha evvelki bir ânında Grainier akşam bir arkadaşıyla konuşmaya dalar, ikisi yan yana iki çadırdalardır. Bentley burada iki insan ortasındaki arayı kısa müddetliğine ses aracılığıyla ortadan kaldırır. Zira bağ kurmak dediğimiz şey budur: Kendinden bir parçayı bir oburuyla paylaşmak. Fizikî uzaklık yerinde kalsa bile, aranın silinmesi…

Tren Düşleri, kendi hayatlarımıza nasıl baktığımız üzerine de bir sinema. Yıllar geçtikçe bu bakış değişir. Bentley bunu, sinemaya serpiştirilmiş kimi planlarla anlatır: Grainier giderek daha yüksek bir noktadan görünüme bakar. Yeniden de sorun, daha fazla “genel görüş” kazanması değildir. Daha çok, onu hayata bağlayan şeylerden kopuşudur. Grainier’in dünyası küçülür lakin aralar büyür. Ona yakın olan lakin vaktin yarıklarında kaybolup giden insanlara olan aralıklar. Hayatın bir anlığına “doğru” geldiği anlara olan uzaklıklar. Mana taşıyan anlar. Artık sabitlenmeyen, yukarının ya da aşağının ne olduğuna dair bir kavrayış olmaksızın Grainier’in içinden akıp giden anlar…

Finaldeyse gerçek yolun hangisi olduğu sorusu, tam da üzerinde ilerlediği raylarda kesin bir cevap bulur. Zira gelecek kimseye ilişkin değildir, sadece vakte aittir. Bu yüzden, sinemanın de öğütlediği üzere, bu uzun (belki de çok kısa) seyahat boyunca bir şeylere tutunmak, yapabileceğimiz en uygun şeydir.