Politik sahtekârlığın anatomisi

Billie Eilish, Grammy Ödülleri’nde yaptığı konuşmada ABD’deki göçmen tersi siyasetlere karşı halini ortaya koyarak “bu gaspedilmiş topraklarda kimse yasadışı değildir” dedi. Yerlilerin soykırımı üzerine inşa edilmiş bir ülkede ünlü bir müzikçinin böylesine keskin bir sözünün alkışlanmasına sevinmek anlaşılır. Lakin Billie Eilish üzere dünyanın sayılı yıldızlarından olan bir figürün politik olarak hakikat konumlandığını beyan etmiş olması kayıtsız koşulsuz gerisinde durabileceğimiz bir hareket midir? Pekala, bu açıklamanın göçmenleri kollayan içeriğinden rahatsız olan sağcı bir toplumsal medya hesabının ortaya attığı şu sorudan ne kadar kaçabiliriz: “Tamam, Billie. Lakin Los Angeles’taki 14 milyon dolarlık malikânen de bir vakitler Tongva kabilelerinin yaşadığı yerde inşa edildi. Onu geri vermeyi düşünüyor musun?”

Yüreklere su serpen fakat yaşadığımız hayata hiçbir gerçek tesiri olmayan ödül kabul konuşmaları, ışıltılı sahnelerden ezilenler lehine takviye açıklamaları, aşikâr bir alana hakim kültürel seçkini bir ortaya getiren imza kampanyaları, toplumsal medya üzerinden tutum beyanları… Siyaset maddi bir uğraş alanı olarak gittikçe daralırken bir performans tabanı olarak genişliyor, katı olan her şey üzere siyaset de buharlaşıyor. ABD’nin soykırımla edindiği zenginliklerden hiç de kötü olmayan bir hisse alan Billie Eilish’in çelişkisi kadar uç noktalara gitmeye bile gerek yok. Aksiyon ve telaffuz ortasındaki bu kopuşun tanınan kültürü de domine eden bir politik sahtekârlığa alan açması “işte bu” dedirten ödül konuşmalarıyla dünyası anlamlanan muhalifleri pek rahatsız etmişe benzemiyor.

1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılışının akabinde kapitalizmin gerçek manada zaferini ilan ettiği global bir uzlaşı yerinin oluşmasıyla açılan “tarihin ve siyasetin sonu” parantezi 2008 krizinden beri adım adım kapanıyor. Üçüncü Dünya Savaşı çanlarının çaldığı şu günlerde artık politik bir kimliğe sahip olmak var olmanın önkoşulu üzere. Gündelik hayatımızda siyasetin kapladığı yerin genişlemesi ve politik problemlerin öncelik kazanması, bu sıkıntılarda aldığımız pozisyonları kaçınılmaz olarak kamusal varoluşumuzun kıymetli bir modülü haline getirdi. 20 sene öncesine nazaran herkes çok daha fazla siyaset konuşuyor. Gündelik hayatımız, bağlantılarımız, nerede nasıl davrandığımız da bu siyasi konumlanışlardan etkileniyor.

Sanat üretimi ve kültür sanayisi ise siyasetin açık biçimde belirleyici olduğu alanlardan biri. Sanat eserleri politik süreçlerin “doğal” bir modülü olarak görülüyor. Örneğin, İsrail’in Gazze halkına karşı 2023’ten beri sürdürdüğü soykırımcı saldırıyı durdurma eforunun bir ayağı da kültürel alan uğraşına, İsrail’le taraf olan ya da soykırımın varlığını reddeden şenliklerin, konserlerin, sanatkarların boykot edilmesine odaklanıyor. Bu minvalde, “Filistin için Sinema Emekçileri” isimli bir oluşum 2026 buluşması yaklaşan ve dünyanın en itibarlı üç şenliğinden biri olan Berlinale’nin son iki yılda düzgünce ayyuka çıkan soykırım inkârcısı, İsrail yanlısı duruşlarına ve Filistinlilere dönük sansürcü yaklaşımlarına karşı şenliğe davet edilen sinemacıları tavır almaya çağıran bir bildiri yayımladı.

Geçtiğimiz günlerde bu yılki Berlinale seçkisinin açıklanmasının akabinde bu davet da direkt şenlikte gösterilecek sinemaların takımlarını bağlayan bir nitelik kazandı. Şu bir gerçek ki sinema şenlikleri mevcut sinema üretim stili içinde ortaya çıkarılan (tam karşılamasa da “bağımsız sinema” ya da “sanat sineması” da denen) niş işlerin belirli bir piyasa kıymeti kazandığı en kıymetli etkinlikler. Bu bahse “Festivaller ne işe fayda?” başlıkla yazıda daha detaylı olarak değinmiştim. Temel vitrini şenlikler olacak stilde sinemalar üreten şahıslar için şenliğe “katılmamak” ya da şenlikleri “boykot etmek” yapılan işi görünmezleştirmek, kıymetsizleştirmek münasebetiyle öbür sinemalar üretmeyi de imkânsızlaştırmak manasına geliyor. Sonuç olarak, bu usul davetler karşısında sinema imalinin ekonomi-politiği önemli direnç gösterip kendisini tekrar üretmeyi seçme eğiliminde oluyor. Berlinale’yi boykot edememek, yani politik bir hali dayatan toplumsal baskının ya da aydın sorumluluğunun karşısında, sinema yapmaya devam etmenin imkânını yaratan politik iktisat ve onun uzantısı olan piyasa mekaniği ortasında kalakalmak pekâlâ anlaşılır. Ancak bugün bu çelişkinin varlığından öteki bir meseleyle da karşı karşıyayız.

Berlinale özelinde oklar hem politik duruşunu sinamacılığının yeri yaptığı için hem de ürettiği sinemalar içerik olarak muhakkak bir politik yaklaşım tezi taşıdığı için “sanatçı tavrı” beklentisi yaratan direktörlere dönmüş durumda. Öncelikle yaşadığımız toplumsal felaketlerin kaynağı olarak daima halkın “kötücül özünü” işaret eden politik içerikli filmlerin yönetmeni Emin Alper olmak üzere, seçkiye kabul edilen direktörlerin daha evvelki ödül konuşmalarına, açıklamalarına, hallerine da dayanarak Gazzeli sinemacıların talepleri tarafında bir tavır almak yerine şenliğe katılacağını açıklamış olmaları bir tenkit konusu. Bu noktada hükümetin İsrail siyasetlerini aklama vazifesini edinmiş toplumsal medya yayıncılarına “baskın basanındır” yordamı kullanabilecekleri propaganda materyali verilmesi muhalif kısımların kendi iç tutarsızlıklarıyla başa çıkamayışının, bunlara karşı bir tenkit geliştiremeyişinin de bir sonucu.

Sinema üretiminin politik iktisadından kaynaklı, üstte bahsettiğim üslupta bir sıkışmanın en değerli nedeni ise bugün politik halin havalı bir aksesuardan, paha üreten fazladan, bir nitelikten öte yükünün olmamasıyla alakalı. Bugünün sinema, müzik ya da daha genel manasıyla tanınan kültür ortamında (tersi argüman edildiği ya da o denli hissedilmediği durumlarda bile) salt bir imaj materyaline ve reklam aracına indirgenen politik hal açısından bir tutarlılık beklentisi de ortadan kalkmış görünüyor. Siyasi etik açısından hem farklı vakitlerde tabir edilen telaffuzların, hem de gerisinde durulan telaffuzlarla hayata geçirilen aksiyonların birbirini yanlışlamaması gerektiğine dair mecburilik fiilen iptal edilmiş durumda. Bir PR gereci ve ticari meta olarak politik hal alınıp satılan, sinemaların piyasada dolanımına katma kıymet olarak katılan, ulaşılan kitleyi belirleyen, büyüten hatta cemaatleştiren bir özelliğe sahip. Bu da kaçınılmaz olarak siyasetin de sinemanın da halihazırda var olan vasatlaşma eğilimini[i] besleyen bir özellik sergiliyor.

Hatta bugün sinemayı da tesiri altına alan bu vasatlaşma eğiliminin bizi getirdiği noktada o denli bir tekdüzelik oluştu ki artık sinemaları izlemeden onlara dair isabetli yorumlar yapmak bile mümkün hale geldi. Deniz Dehri’nin “Ölgünlük Satıcıları” başlığıyla Substack’te yayımladığı yazısında Berlinale programı açıklandıktan sonra Türkiye’den seçilen sinemaların yalnızca afiş ve görsellerinden hareketle yaptığı son derece yerinde çıkarımlar bize tıkanmanın fotoğrafını çiziyor. Deniz Dehri’nin de altını çizdiği bu sanatsal gerileme üstte bahsettiğim politik tutarsızlığın pek şuurlu ve açık bir sahtekârlık biçimini almasıyla kol kola gidiyor.

Bu üslup bir siyaset esnaflığını mümkün kılan asıl dinamik ise muhalif siyasetin bugün etkisiz bir şov, telaffuz ve temsil üçgenine sıkıştırılmış olması. Guy Debord ve sitüasyonistlerin bundan 60 yıl evvel soldaki en radikal çıkışların bile sistem tarafından nasıl içerildiğine dair yaptığı “Gösteri Toplumu” tenkidinin çizdiği tablo yeni boyutlar ve derinlikler kazandı. Dünya genelinde “şov” işinin kesimi olarak siyaset bugün hem yarara dönüştürülebilir bir nitelik hem de ahlaken pak kaldığını göstermenin, yapısal bağlantılar içindeki ayrıcalıklı pozisyonunu aklamanın bir aracı haline gelmiş durumda.

Her şenlik krizinde, fon ve devlet dayanağı tartışmalarında ya da kültürel boykot talebinde ayyuka çıkan bu politik sahtekârlıkları gizlemenin en yeterli yolu ise tenkitleri ferdî hınç parantezine alan, eleştireni şaibeli kılan bir söyleme başvurmak ve mevcut üretim şartları içinde diğer türlüsünün mümkün olmayacağına, yıkıcı taarruzlara karşı mevcut muhalif alanlarımızı savunmak zorunda olduğumuza, ödül konuşmalarındaki politik vurguları kaygı etmenin sağcıların ekmeğine yağ sürmek olduğuna dair üstü kapalı vaazlar telkin etmek. Birebir biçimde bugün bu politik esnaflığın amaç kitlesi olan ve “woke” ismiyle sahiplenilen muhalif kültürel kimliğe dair soldan gelen tenkitleri geçersiz kılmanın yolu olarak da onları bu sağcı hücumla eşitleyip geçersizleştirmeye çalışmak baskın bir eğilim.

Oysa sistemin kodları içinde elde edilen bir muvaffakiyetin pak olma ihtimali olmadığını herkes bilir. Kendini politik telaffuzlar ve işler yoluyla aklayan birçok figürün yüzeyde eleştirir göründükleri sistemi var eden hangi eşitsizlik sistemlerine yaslanıp o muvaffakiyete ulaştıklarına, kendi küçük iktidar alanlarında ne tip sansürcü gayretlerin faili olduklarına, ayrıcalıklarını nasıl sivrilmek için kullandıklarına dair hikâyeler kültür sanayisinde çalışan çabucak herkesin malumu. Bu sahtekârlıkları en yeterli analiz edecek ve ona karşı tesirli bir tenkit geliştirebilecek olanlar da bu işleyişi içeriden tanıyanlar ile sanat eserlerinin alıcısı olanlar olabilir.

“Kişisel olan politiktir” şiarının daima lisana getirildiği, siyasetin yapılan değil de gayriihtiyari içinde olunan bir durum olarak görüldüğü bir çağda gerçek, fiili manada politik olanın, hatta şahsen politik özne olmanın ne demek olduğuna, siyasetin pratik tutarlılık etiğine işaret eden tenkitlerin, mümkün olan en süratli formda politik olmayan bir seviyede şahsî olmakla ya da sağcılaşmakla itham edilip itibarsızlaştırıldığı bir demagojik cerrahlık alışkanlığı yerleşmiş durumda. Yalnızca sinema alanında da değil, başka sanat alanlarında, akademide, basında, STK’larda… Her yerde durum birebir. Tam da bu sebeple ideolojik gayretin bu epeyce can sıkıcı cephesi, dışarıdan bakıldığında çabada tıpkı safta, misal politik çizgide görüldüğümüz bu sahtekârlık biçiminin teşhir edilmesini zarurî kılıyor. En nihayetinde sanatı ve siyaseti özgürleştirmek istiyorsak bu terazisi hileli esnaflığa karşı hal alarak başlayabiliriz.

[i] Vasatlaşma diye isimlendirdiğim şimdiki eğilimin sistematiğinin tahliline dair “Vasatlaşmanın sistematiği 1 – Durum tespiti”, “Vasatlaşmanın sistematiği 2 – Mutabakat ilkesi” ve “Vasatlaşmanın sistematiği 3 – Kanaatler toplumu” başlıklı yazılara bakabilirsiniz.