Ricky Gervais’in yeni gösterisi Armageddon, 2023 bitmeden Netflix kataloğuna eklendi. En azından benim toplumsal medya akışıma düştüğü kadarıyla pek de beğenilmedi. Örneğin komedyen Baturay Özdemir, woke (ayık) kültürü yüzünden Gervais’in her latifeden evvel icazet almak mecburiyeti hissettiğini söyledi. Sıkıntının woke kültürü olmadığını belirterek Gervais’in artık komik olmadığını savunanlar ya da halini, ele aldığı mevzuları eleştirenler de oldu. Burada ulaşılan sonuçlara katılıyorum, bence de Armageddon Gervais’in en güçlü işlerinden biri değil. Sebebi konusunda ise birebir düşünmüyorum.
Ricky Gervais’in Armageddon’daki temel argümanını “Artık ben de ayığım, eskisi üzere makus makûs şeyler söylemeyeceğim,” diye özetlemek mümkün. Bunun üzerinden de kimlik siyasetlerinin savunucuları ve iklim aktivistleri başta olmak üzere günümüz dünyasının “ayık” figürlerini tiye alıyor.
Şuradan başlayalım, her şeyin latife konusu olabileceğini, mizah bağlamında değerli olanın latifenin nasıl anlatıldığı (İngilizcede delivery) olduğunu düşünenlerdenim. Gerçekten bu görüşü en düzgün tabir eden de Ricky Gervais’in kendisi: Bir husustan (bu husus bir latife da olabilir) rahatsız olmanız, haklı olduğunuz manasına gelmez. Yakın devirde Türkiye’de tartışılan sıkıntılar üzerinden örnek vermek gerekirse, yatalak beşerler hakkında da latife yapılabilir, muhasebeciler de alay konusu olabilir, değerli olan nasıl yapıldığıdır. Münasebetiyle benim nezdimde Gervais’in gösterisindeki sorun şakaların konusu değil.
Öte yandan ofansif bir lisan kullanırken farklı bir gerçeğe işaret etmek (örneğin ofansif lisanı, toplumun bir mevzudaki ikiyüzlülüğünü açığa çıkarmak için kullanmak) farklı, aklına gelen en kaba, rahatsız edici sözcükleri arka arda sıralamak farklı. YouTube’un en düzgün kültür-sanat eleştirisi kanallarından Nerdwriter, bu yaklaşımlardan birincisini “ahlaki dedektiflik” olarak isimlendiriyor. Kullandığı örnek, cinayeti çözecek bilgiyi edinmek için yakaladığı adamı binanın zirvesinden sallandıran anti-kahramanlar. Olağan kurallarda işkenceyi savunmayız, değil mi? Lakin bilhassa kurmaca evrenlerinde toplumsal açıdan daha önemli bir mükafatı varsa (dedektif cinayeti çözecek, katili yakalayacak), ahlaki kıymetlerimizi (“İşkence kötüdür!”) biraz esnetebiliyoruz. Komedyenler de benzeri formda sonları zorlayabilir, öteki bağlamlarda güzele gitmeyecek, kabul bile edilemeyecek laflar edebilir, temel kıymetli olan telaffuzun tamamı değerlendirildiğinde nerede konumlandığıdır. Bunu belirlemek kimsenin haddine olmayabilir, fakat ofansif mizahın sonunu buradan, mizahi bağlamla politik bağlamı ayırarak çizmek bana mantıklı geliyor.
Yaptığı latifelere gelen yansılar, geçtiğimiz yıllarda Ricky Gervais’in zihninden çıkmış pek çok işte olduğu gibi Armageddon’ın da ana eksenlerinden birini oluşturuyor. Kendisinin buradaki duruşu da net: “Ben burada bir rol canlandırıyorum, Kuzuların Sessizliği’ni izleyip Anthony Hopkins’in yamyam olduğunu düşünmüyorsunuz, değil mi?” Natürel üsttekinden daha zayıf bir argüman bu. Rol yaptığı, hasebiyle gerçek fikirlerini söylemediği hakikat olabilir, aksini düşünmemiz için bir sebep yok. Lakin komedyenin bir karakter olması onun söyledikleriyle kurulabilecek tek ilgiyi gülüp geçmeye indirgiyorsa, rastgele bir kurmaca yapıtın telaffuz tahlili, yani eleştirmenin işi başlı başına boşa düşüyor.
Gösterinin “Artık ayığım, o yüzden yasadışı göçmenleri çok seviyorum,” diye özetlenebilecek kısmını ele alalım. Burada Gervais, Manş Denizi’ni botlarla geçerek İngiltere’ye gelmeye çalışan mültecilerin sırf genç erkeklerden oluştuğunu vurguluyor, konutunu mültecilere açtığı bilinen eski futbolcu Gary Lineker ile dalga geçiyor. Yaklaşık bir dakikalık bu latife, politik açıdan mevcut muhafazakar hükümetin yakın periyottaki en büyük vaatlerinden “Stop the Boats” [Botları Durdur] ile büsbütün tıpkı noktada hizalanıyor. Sığınmacıların taleplerini kestirip atmaya dayalı, ülkede yükselen ırkçı dalgayı direkt tetikleyen “Stop the Boats” daveti, bu yıl yapılması beklenen seçimleri kaybedeceğine kesin gözüyle bakılan Muhafazakar Parti’nin tutunduğu yegane kısımlardan.
Britanya’nın anaakım telaffuzunda göçmen zıtlığı o denli bir noktaya geldi ki hükümet 2022’de başlaması planlanan, lakin Yüksek Mahkeme’nin kararı başta olmak üzere çeşitli tüzel pürüzlerle karşılaşan “Ruanda Planı”nı gerçekleştirmek konusunda hâlâ kararlı. Sığınma talebinde bulunanları süreçleri sonuçlanana kadar Ruanda’ya göndermeyi, talepleri kabul edildiği takdirde Ruanda’da bırakıp edilmediği takdirde ülkelerine – yahut net olarak tabir edilmeyen üçüncü bir ülkeye – geri yollamayı öngören bu düzenlemeyi yürürlüğe koymak için şu sıralar Yüksek Mahkeme’nin kararının gerisinden dolanmaya, Ruanda’yı “güvenli ülke” statüsüne sokmaya çalışıyorlar. Sonradan geri adım atıldıysa da “Skilled Worker” [Vasıflı İşçi] vizesi almak için gerekli maaşın yıllık 38.700 sterline yükseltilmesi[i] yahut Başbakan Rishi Sunak’ın yeni yılın birinci gününde yabancı üniversite öğrencilerinin aile üyelerini Birleşik Krallık’a getirememelerine neden olacak yeni yasal düzenlemelerle övünmesi üzere gelişmeler, bu yaklaşımda sürat kesmeye niyetleri olmadığına işaret ediyor. Tüm bunların Birleşik Krallık’a yapılan bu tip seyahatleri azaltmayacağını, tersine daha da yeraltına iterek tehlikeli hale getireceğini, çocuklar başta olmak üzere tüm savunmasız kümelerin ziyan göreceğini öngörmek için bahsin uzmanı olmaya gerek yok, lakin detayını okumak isteyenler için bu rapor gereğince açık biçimde söz ediyor. Hal böyleyken, görece ilericiliğiyle nam salmış Britanya’nın en ünlü komedyeninin onlarla yan yana düşmesi de haliyle kıymet kazanıyor.
Hayatı tek bir kimlikten ibaret görmenin, iklim krizine karşı geliştirilecek çabayı bireylerin üzerine yıkmanın elbette ki eleştirmeye paha yanları var. Bunları yaparken Armageddon’ın nitekim komik olduğu yerler de var. Öbür bir yerinde vurguladığı üzere, biri gözümüzün önünde boğuluyorsa, ona hangi isimle ya da zamirle hitap ettiğimiz pek de değerli olmayabilir. Yalnız gözümüzün önünde boğulanlar göçmenlerse, Ricky Gervais için işler belirli ki değişiyor.
[i] İçinde bulunduğum için görece âlâ bildiğim akademi üzerinden bağlamlaştırmak gerekirse, doktora öğrencilerinin, doktora sonrası araştırmacıların ve mesleğinin başındaki öğretim üyelerinin bu kıstası sağlamaları pek kolay değil.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
