Daha azına sahip olmanın dayanılmaz cazibesi: Minimalizm

Son birkaç onyılın görsel estetiği, kabaca “hiçlik prensipleriyle tasarım yapmak” olarak tanımlanabilir. İster endüstriyel tasarım, ister iç yer, isterse de moda tasarımı olsun, her şeyi taban seviyede tutma muhtaçlığı dünya genelinde sevildiği kadar tenkitlere maruz kalan minimalizm akımıyla ilişkilendirilir. Minimalizm, özünde, bir şeyi gerekli ögelerine indirgeme fikridir. Pekala, neyin gerekli olduğuna kim karar verir?

MÖ 412 civarında doğan Diyojen, bugünkü Türkiye’den Atina’ya seyahat eder ve bir konuta muhtaçlığı olmadığına karar vererek kesilmiş bir yağmur suyu borusunda yaşamaya başlar. Sahip olduğu şeyler bir pelerin, bir baston ve (parası olmadığından içinde ne sakladığını kimsenin bilmediği) bir deri keseden ibarettir. ABD’deki Creighton Üniversitesi’nden ideoloji profesörü William Stephens, memnunluğu kendi kendini yönetme ve kendine yetme yoluyla keşfeden Diyojen’in toplumun mal mülk biriktirme ve toplumsal statü bedellerine uymayı reddettiğini söyler: “O, yepyeni minimalistti.” Bu pencereden bakınca (modern minimalizm 20. yüzyılda başlamış olsa da) minimalist ideolojinin kökleri 2500 yıl öncesine dayanır.

MÖ 3. yüzyıla ileri sardığımızda, kısmen “duyguları göstermeden, şikayet etmeden acıya ya da zorluklara katlanmak” ile ilgili Stoacılık ideolojisinin, kolay ömür fikirlerine bağlılığı, değişimi kabullenmesi ve mülkiyetten fazla kendine ve topluma odaklanmasıyla minimalist hayat şekline ışık tuttuğunu söyleyebiliriz. Bir Stoacıdan Mektuplar’da Seneca, “Zenginlikler olmadan da keyifli bir hayat sürebileceğine kendini ikna et, onları her vakit yok olma noktasında gör,” der.

Minimalizm, esasen II. Dünya Savaşı’ndan sonra şekillenmeye başlayan, o periyotta modernizm ve soyut dışavurumculuğa karşı bir reaksiyon olduğuna inanılan bir sanat akımıdır. Bu akımların, sanatın kendisinden uzaklaşmak üzere hissettiren duygusal ve dışavurumcu özelliklerinden sıyrılma, “güzelliğin en saf hali” olduğuna inandıkları şeyi yaratma isteğinden doğar. 1960’ların görsel sanatlarında, müziğinde ve endüstriyel dizaynlarında ağır görülen “minimalist” terimi, genelde her türlü süslemenin bir kenara bırakılarak temel ögelere indirgenmiş şeylere atıfta bulunur. Frank Stella, Robert Morris, Donal Judd ve Carl Andre üzere sanatkarlar ve heykeltıraşlar geometrik soyutlamaya yönelmeye, bunu farklı medyalar aracılığıyla keşfetmeye başlar. Atlantik’in ötesinde, minimalizme yönelik Avrupa yaklaşımı Bauhaus, De Stijl hareketi ve Rus konstrüktivist hareketiyle alakalı sanatkarların eselerinde görülür.

“Günlük hayatımızda karşılaştığımız eserlerin birden fazla dikkat çekmek için çığlık atar, ihtişamları yahut küçük boyutlarıyla bizi etkilemeye çalışır. Bu objeler, onlarla ilgilerimizi dikte etmeye çalışır. Düzgün tasarım, istikrarlı oranlara sahip objeler yarattığı için eserlerle güçlü ve uzun periyodik bağlar yaratır. Bir şeyleri parlatmak, şıklaştırmak için kullanmak tasarım değildir. Bu, ambalajdır. Dizaynda temel ögelere odaklandığımızda, tüm gereksiz ögeleri çıkardığımızda, formların sessiz, rahat, anlaşılabilir ve en değerlisi uzun ömürlü olduğunu görürüz. Bugün konutlarımızı, kentlerimizi ve etrafımızı çeşitli çöplerden oluşan bir kaosla doldurma şeklimizdeki düşüncesizlikten ötürü gelecek kuşakların ürpereceklerini tahayyül ediyorum. Bu çeşit şeylerin tesirlerine karşı ne kadar mukadderatçı bir duyarsızlığımız var. Aslında, tüm sistemin çöküşü yaklaşıyor olabilir. Etrafımızdan bahsettim ancak bir de daha geniş bir etrafa bakalım: içinde yaşadığımız dünyaya. Hammadde, güç, besin ve toprak üzere doğal kaynaklarda giderek artan ve geri dönüşü olmayan bir kıtlık kelam konusu. Bu durum bizi bilhassa dizaynda rasyonelleşmeye zorlamalıdır. Yalnızca fikirsiz tüketim için fikirsiz üretim vakitlerinde gelişebilen fikirsiz tasarım vakitleri sona erdi.” –Dieter Rams, Endüstriyel Dizayncı, Aralık 1976

Mimaride, minimalizm temel ögelerine indirgenmiş bir alanı yahut yapıyı tanımlar. Bu akım, 1980’lerin sonunda Londra’da ve New York’ta, mimarların moda butiği sahiplerinden beyaz yüzeyler, soğuk aydınlatma, en az obje ve mobilyayla bütün odağı giysilere verecek, manisiz boşluklar kullanacak biçimde boş alanlar tasarlamalarını istemeleriyle popülerlik kazanır. Minimalizmin gerisindeki ilhamın klasik Japon dizaynının Zen ideolojisinden, Bauhaus’tan ve De Stijl hareketinden geldiğine inanılır. Kimileri da minimalizmin birebir vakitte endüstrileşme ve ağır kent hayatının yükselişine bir karşılık olduğunu, büyük kent hayatının koşuşturmacasına karşı bir panzehir fonksiyonu gördüğünü tez eder.

Bu mimari üslubu tanımlayan anahtar sözlerden biri, mimar Ludwig Mies van der Rohe’ye atfedilen “azı karar, birden fazla zarar” (less is more) tabiridir. De Stijl’in soyutlama ve sadelik kullanımı, Bauhaus’un endüstriyel materyal ve indirgenmiş form kullanımıyla birleşerek minimalist mimariyi tanımlar. Tabiatın kolay formlarında paha bulmak da minimalizm için kritik değere sahiptir. Minimalist mimari, tasarımı temel ögelerine indirgeyerek, biçim, ışık, alan ve gereçlere odaklanarak, örneğin Tadao Ando’nun birçok projesinde görüldüğü üzere, insan-yapımı ve etraf ortasında bir istikrar sağlamak için doğayı ve iç yeri bir ortaya getirerek kolaylık yoluyla ahenk sağlar. Bu, yerin büsbütün süslemesiz tasarlandığı manasına gelmez; lakin yerin tüm ögelerinin ve detaylarının, tasarımı uygunlaştırmak için eksiltecek bir şey kalmayana kadar azaltıldığı manasına gelir.

Yirmi birinci yüzyılın başında minimalizm artık her yerdeydi. O denli ki, dilek edilen lüks bir hayat biçimi haline geldi. İç yerler, vaktin izlerinin silindiği bir sadelik ve zarafet hissi vermek için şık dizaynlara ve temel çizgilere büründü. Yüzeyler dağınıklıktan arındırıldı, tertibe ve sisteme öncelik verildi. Beyaz ve nötr renkler temel alındı, yere biraz karakter kazandırmak için ortalara farklı tonlar ve dokular eklendi. Kısa bir mühlet sonra, minimalizm daha azıyla daha çok yaşamanın global amentüsü haline geldi. Meğer tüketim kültüründe minimalizm her vakit biraz süslü bir aldatmacaydı.

Yirmi birinci yüzyılda, gelişmiş dünya genelinde çoğumuz sahip olduğumuz kadarına muhtaçlık duymuyoruz. Ortalama bir Amerikalının konutunda 300 binden fazla eşya bulunuyor. İngiltere’de yapılan bir araştırmaya nazaran, çocukların ortalama 238 oyuncağı var, ne var ki günde yalnızca 12 adediyle oynuyorlar. Biriktirmeye bağımlıyız. Minimalist ömür stili, tam da bu türlü bir çağda ve sanayi ihtilalinden bu yana hızlanan tüketimciliğin gezegeni yok ettiğinin farkına vardığımız şu günlerde dünyaya yaklaşmanın “vicdani bir yolu” üzere görünmüş olabilirdi.

Minimalizmin biçim bulduğu bağlamdan koparılıp “azı karar, birden fazla zarar” posterine, sınıfsal bir varoluş gayesine dönüşmesi bu periyoda denk düştü. Minimalizm, sanatçı Michael Landy’nin dünyevi eşyalarını tek tek kesimlerine ayırdığı 2001 tarihli projesi Break Down’da olduğu üzere gezegene verdiğimiz ziyan üzerinde düşünmemizi amaçlayan derin bir ideoloji miydi? Yoksa yalnızca (sahip olduğumuz ve attığımız) objelerle mi ilgiliydi?

Bazı adanmışlar için minimalizm bir terapiydi. Her şeyden kurtulma sancısı, geçmişin şeytan çıkarma ayini üzereydi, bozulmamış sadelikle dolu bir geleceğin önünü açmayı vadediyordu. Kesin bir kopuşu temsil ediyordu. Artık bize memnunluk getirmesi için eşya biriktirmeye bağımlı olmayacaktık, bunun yerine şuurlu olarak elimizde tutmaya karar verdiğimiz, ülkü benliğimizi temsil eden şeylerle yetinecektik. Daha az eşyaya sahip olarak, tüketim kültürüne yenik düşmek yerine seçici küratörlük yoluyla yeni kimlikler inşa edebilirdik.

En azından Marie Kondo’nun kitapları, toplumsal medya hesapları ve 2019’un başında başlayan Netflix dizisi tarafından popülerleştirilen model buydu. Kondo’nun Türkçedeki ilk kitabı Hayatı Sadeleştirmek İçin Derle Topla Rahatla, herkesin kendi tertip yorumunu bulması gerektiğini argüman ederken paklık konusunda “hatalı klâsik yaklaşımları” takip edenleri eleştirir. Paklığa kıyafetlerle başlanmalı, akabinde kitaplar, kağıtlar ve mesken eşyalarıyla devam edilmelidir. Fotoğraflar ya da anılar üzere duygusal eşyalar en sonda yer almalıdır. Zira lakin sona yaklaştığınızda bu tıp güçlü objeleri kıymetlendirmek için uygun hassaslığı geliştirmiş olursunuz.

Marie Kondo bir seçim yanılsaması vadeder. Meskeninizde neyin kalacağına siz karar verirsiniz lakin o size bunların nasıl katlanacağını, saklanacağını ve sergileneceğini, yani onlarla nasıl alaka kurmanız gerektiğini söyler. Her şeyi kuytu köşelerden çıkardığınızda ne kadar çok eşyaya sahip olduğunuzu ve bunların ne kadarına hakikaten gereksiniminiz olmadığını fark edersiniz. Kondo, hiçbir müşterisinin bu alışkanlığı tekrar edinmemiş olmasıyla övünür: “Evin dramatik bir halde tekrar düzenlenmesi, hayat biçiminde ve bakış açısında da buna uygun dramatik değişikliklere neden olur,” diye müellif. Okurlar tüketimcilik ortodoksluğunu düzenlilik ortodoksluğuyla takas eder. Kondo, muhakkak belgisiz antikapitalist üzere hissedilebilir, ancak öğütlerini uygulamak için bir dizi Kondo kitabı satın almanız gerekir. Bu, Marie Kondo’nun bütünüyle bir markaya dönüşmesinin öyküsü olarak da okunabilir: Eşyalarınızı düzenlemek için lüks Kondo kutuları ve bir dizi kristalin yanı sıra “iyileştirici tını çatalı” satın alabilirsiniz.

Marie Kondo ortaya çıktığında minimalizm çoktan metalaşmıştı. Kondo, 2010’larda bu fikri benimseyen daha büyük bir müellif dalgasının en üstündeydi yalnızca. Kondo’nun öncülleri, 2008’de başlayan Joshua Becker’ın Becoming Minimalist (2008), Courtney Carver’ın Be More With Less (2010) ve Minimalism: Live a Meaningful Life isimli kitaplarını yayımlamış olan “The Minimalists” üzere bloglarla çevrimiçi hayat biçimi blogger topluluğundan ortaya çıktı. Joshua Fields Millburn ve Ryan Nicodemus, nam-ı öbür The Minimalists, sahip olduğumuz eşyaları ve nedenlerini araştırmayı hayatlarının işi haline getirdi. 2009’da her ikisi de teknoloji pazarlamacılığında altı haneli maaşlarının tadını çıkaran bu iki çocukluk arkadaşı, bir müddet sonra artan borçları ve bağımlılık problemleri nedeniyle sıfırlama düğmesine bastı, her şeyden nasıl kurtulduklarını ve tekrar başladıklarını anlatan bir blog yazmaya yöneldi. Kendi kitaplarını yayımladılar ve milyonlarca podcast dinleyicisi edindiler. Ülke çapındaki minimalist uygulamaları bahis alan belgeselleri 2016’da Netflix tarafından satın alındı.

Minimalist ömür stili literatürü, adeta sıradanlık üzerine bir idmandır. Pratik bir nasıl-yapılır rehberi olarak okunabilecek her kitap, müellifini minimalizme götüren krizi, minimalist metamorfozu ve akabinde muharririn hayatının olumlu istikamette nasıl değiştiğini anlatan kolay bir aydınlanma üzerine kurulur. Her biri oburuyla aşağı üst tıpkı vizyonu sunar. Kitapların içeriğindeki birebirlik, ortak bir görsel dinginlik dizaynında da kendini gösterir. Kitapların kapakları Instagram’da paylaşmaya uygun yumuşak renkler ve rahatlatıcı yazı karakterlerinden oluşur, okumasanız bile ilham verici olabilirler. Bu kitapların dingin kapakları, minimalizmin görsel çekiciliğinin fedakarlık doktrinini nasıl daha kolay yutulur hale getirdiğinin yalnızca bir örneğidir. Modaya uygun bu sade estetik, bir marka logosu olarak yansımasını bulur. Her yerde tanımlanabilir ve tüketilecek minimalist eser hiçbir ahlaki içeriğe sahip olmasa bile bize sadelikle bağlantılı ahlaki saflık havasını hatırlatmaya hizmet eder.

Kondo, The Minimalists ve başkalarında her şey fazla kullanışlı görünür: yalnızca konutunuzu düzenleyin yahut bir podcast dinleyin, memnunluk ve huzur sizin olsun. Bu o kadar muğlak bir tahlil ki, herkese ve her şeye pekala uygulanabilir. Kondo tekniğini dolabınız, Facebook hesabınız yahut sevgiliniz için kullanabilirsiniz. Bu haliyle minimalizm bireycilik üzere okunabilir: Bu kişi, yer ya da şeyle uğraşmak zorunda kalmamalıyım; zira bunlar benim dünya görüşüme uymuyor diye düşünerek kendinizi öne çıkarmak için mazeret bulabilirsiniz. Meğer ekonomik seviyede bilhassa ilham verici doktrinler değillerdir, hayalperest hasretlerin peşinde koşmak ya da inanç sıçraması yapmak ismine imkanlarınızı zorlayarak inançlı bir formda yaşamanızı emredeler.

Peki, minimalizmi istekli bir ferdî tercih değil de 2000’li yıllardaki ömür tecrübesine karşılık veren kaçınılmaz bir toplumsal ve kültürel değişim olarak düşünebilir miyiz? 20. yüzyıla kadar maddi birikim ve istikrar, güvenlik biçimleri olarak manalıydı. Meskeninize ve toprağınıza sahipseniz, kimse bunları elinizden alamazdı. Mesleğiniz boyunca tek bir şirkete bağlı kaldıysanız, bu, patronunuzun sizi koruyacağını umduğunuz gelecekteki ekonomik istikrarsızlık devirlerine karşı bir sigortaydı.

Bugün bunların pek azı yanlışsız üzere görünüyor. Maaşlı çalışmak yerine özgür çalışanların oranı her geçen yıl artıyor. Mesken fiyatları güçlü bir işgücü piyasasının olduğu her yerde çok yüksek. Ekonomik eşitsizlik çağdaş çağda hiç olmadığı kadar önemli boyutlarda. En büyük servet artık fizikî değil; teşebbüs sermayesi, pay senetleri ve vergiden kaçınmak için açılan offshore hesapları üzere görünmez sermaye birikiminden geliyor. Bu esnada krizler krizleri takip ediyor, hareketlilik artık durağan olmaktan daha inançlı geliyor. Bu, daha azına sahip olmanın giderek daha cazip gelmesinin bir öteki nedeni olabilir.

Minimalist tavır, hayatın tüm istikametlerinin durmaksızın metalaştığı hissine de hitap ediyor. Amazon’dan kredi kartıyla gereksiz eşyalar satın almak, garantisiz etrafımız üzerinde bir ölçü denetim hissi yaratmanın süratli ve kolay bir yoludur. Markalar bize problemlerimizi çözecekmiş üzere arabalar, televizyonlar, akıllı telefonlar satar. Tüm bunlara karşı bir tahlil sunmayı vadeden minimalizm fikrinin kendisi de eninde sonunda kitaplar, podcast’ler ve tasarlanmış neseneler aracılığıyla metalaşır.

Bu kayganlık, minimalizmin pazarlama sunumunun bir modülü. Minimalissimo isimli bir mecmuada yer alan bir ankete nazaran, artık her biri Instagram’dan aşina olduğumuz birebir tek renkli, keskin tarzda ve ekseriyetle milyarlarla olmasa da milyonlarla söz edilen fiyat etiketiyle minimalist sehpalar, sürahiler, kulaklıklar, spor ayakkabılar, kol saatleri, hoparlörler, makaslar ve kitap ayraçları satın alabilirsiniz. Hepsinin sunduğu şey, bir cins efsanevi doğruluk, yalnızca bu harika şeyi tüketirseniz gelecekte (en azından eskisi geliştirilinceye yahut yeni bir harikalık düzeyi bulununcaya kadar) öbür bir şey satın almanıza gerek kalmayacağı vaadi.

Tüketim kültüründen ve toplumun olağan ödüllerinden duyulan memnuniyetsizlik yeni değil, minimalizm de direkt kronolojik geçmişi olan bir fikir değil. Daha çok, dünyanın farklı yerlerinde ve vakitlerinde tekrar eden bir cins duygulanım olarak kıymetlendirilebilir. Etrafındaki uygarlığın çoka kaçtığı, bu nedenle kaybedilmiş ve tekrar kazanılması gereken bir cins özgünlük duygusu olarak tanımlanabilir. Maddi dünya bu bağlamda daha az değer taşır, bu nedenle daha fazla eşya biriktirmek cazibesini yitirir.

Bu kozmik duyguyu, “daha azına duyulan özlem” olarak kolaya indirgeyebiliriz. Soyut, neredeyse nostaljik bir istek; farklı, daha kolay bir dünyaya gerçek bir çekim. Ne geçmiş ne de gelecek, ne ütopik ne distopik; bu daha otantik dünya her vakit mevcut varlığımızın çabucak ötesinde ancak asla ulaşamayacağımız bir yerdedir. Tahminen de daha azına duyulan hasret, insanlığın kendinden kuşku duymasının daimi göstergesidir: Ya çağdaş toplumda kazandığımız şeyler olmadan daha yeterli durumda olsaydık? Medeniyetin getirdiği süslemeler bizi bu kadar tatminsiz bırakıyorsa, o vakit tahminen de yoklukları tercih etmeli ve daha derin bir gerçeği aramak için onları terk etmeliyiz. Daha azına duyulan hasret ne bir hastalık ne de bir tedavidir. Yalnızca, bugün dönüştüğü haliyle, minimalizm tahminen de ne idüğü meçhul “iyi bir yaşam” hakkında düşünmenin yalnızca bir yoludur.