Yılın en çok konuşulan sinemalarından Sana İnanmıyorum Fakat Yerçekimi Var, 37. İstanbul Sinema Festivali’nde aldığı “En Âlâ Kısa Film” mükafatı başta olmak üzere yıl içinde birçok ödül kazandı. Ses kullanımı, atmosfer yaratımı ve konusu ile epey sarsıcı bir kısa sinema olduğunu söyleyebilirim. Dilek Aydın’ın bomontiada’da organize ettiği “ALT Kısalar” başlıklı kısa sinema gösterimleri kapsamında izlediğim filmin yönetmeni Umut Subaşı ile Kadıköy’de sohbet ettik.
Klasik sorularla başlayan röportajları okumayı sevmiyorum, o yüzden sineması izler izlemez aklıma gelen sorulardan biriyle başlamak isterim. İntiharı düşündünüz mü?
İntihar üzerine düşündüm. Ömür, hayattan vazgeçme ve mevt üzerine de düşündüm. Öte yandan sinemanın gidenlerden çok kalanlarla ilgili olduğu kanısındayım.
İntihar bireysel bir hareket midir, yoksa toplumsal bir dayatma mı? Bilhassa sinemada bahsi geçen müelliflerden Camus’nün rastlantısal bir seçim olmadığı kanısındayım. Aklıma intihar, varoluş, hayatın manası, özgür irade, absürt üzere kavramlar geliyor. İntihar bir başkaldırı mı, yoksa mağlubiyet mi? Bir de meşhur 27 yaş intiharı var…
Toplumsal dayatma olarak sınırlamak yanlış olur. Birçok farklı etmenin tesiri olabilir. Durkheim bu mevzuyla ilgili kıymetli bir kaynak. Camus de sinemaya çalışırken tekrar okuduğum müelliflerden biri ve filmde bir kitabı vasıtasıyla bahsinin geçmesi elbette tesadüf değil. Ancak temel olarak kitabın isminin direkt sinemanın genel temasına referans vermesi açısından kıymetli.
27 yaş olayının üzerinde bu kadar durulmasının sebebi sanırım bahsin bilinmezliği ve magazinsel manada ilgi cazipliği. Bir ilahlaşma durumu da gerçekleşiyor doğal.
Filmi izlerken aklıma Yedinci Kıta (Michael Haneke, 1993), bir de Genç Werther ve Anna Karenina’nın intiharları geldi. Sub Basın Yayım’dan çıkan İntihar ve Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine (Çev: Burcu Denizci) isimli David Hume seçkisinde şöyle bir söz yer alıyor: “Eğer intihar bir hata sayılırsa, sırf korkaklık bizi buna zorlayabilir. Şayet kabahat değilse, hem ihtiyat hem cüret, bir yük hâline geldiğinde varlığımızdan şahsen kurtulmamızı sağlamalıdır. O halde topluma yararlı olabilmemizin tek yolu, taklit edildiğinde, insanın hayatta keyifli olma bahtını koruyacak ve her türlü sefalet tehlikesinden kurtaracak bir örnek oluşturmaktır.” İntihar eden kişiyi suçlayabilir miyiz? Sizce intihar bir hata mu? Ayıplanacak bir şey mi? Yürek mi, korkaklık mı?
İnsana dair kavramları kalıplarla sorgulamanın yanlış olduğu düşünüyorum. Ayıplanacak bir şey ya da kabahat değil benim için. İnsan hayata gelmeyi seçemiyor, lakin buna son verme kararını alma hakkı olduğunu düşünüyorum.
Tam bu noktada filme giriş yapmak istiyorum. Öncellikle giden karakterin ismini kimse bilmiyor ve emin değil, fakat herkesin net yargıları var. Burada aklımıza Freud’un tekinsiz (unheimlich) kavramı geliyor. Bu karakter komşuları tarafından tanınıyor, lakin bir yandan da ismi dahi bilinmiyor. Kalanların gözündeki üzere mi hatırlanacak giden karakter?
Apartman sakinlerinin gözünden bakarsak bizim için tam bir muamma var ortada. Kulaktan dolma bilgiler, varsayımlar… Onlar için geriye pek bir şey kalmayacak üzere, yeni gün, birebir gün, devam edecek her şey.
Filmde Don Kişot, Dönüşüm ve Düşüş eserlerinin bahsi geçiyor. Giden karakter gerçekleri kabullenmekte mi zorlandı?
Eminim sizin de yakın vakitte birtakım arkadaşlarınız yurtdışına taşınmıştır ya da bunu önemli formda düşünüyordur. İsmi muamma karakterimizin, sinemadaki üzere olmasa da Berlin ya da Londra’ya taşındığı için apartmandan ayrıldığını düşünelim. Akabinde çok farklı şeyler yaşanmazdı bana kalırsa. O karakterle ilgili ben de sizden fazlasını bilmiyorum.
Peki, geride kalanlara bakalım. Sinemanın ismiyle bir arada düşününce adeta dünyaya bir serzeniş mevcut. Sinemada asansör tamir edilmediği takdirde birinin düşeceğine dair bir çekince lisana geliyor. Halbuki biri aslında düşmüş, ancak geride kalanlar için bu kolay bir sorun üzere görülüyor. Geride kalanlar için birinin gitmesi asansörün bozulmasından farksız mı, yoksa duyarsızlığı mı tercih ediyorlar?
Bilinçli bir biçimde duyarsızlığı tercih etmiyorlar, yadırganmayan, şuursuzca yerleşmiş bir davranış hâli var. Asansör arızası, olayın unutulması için kâfi bir yeni husus. İhtimalinden korktukları şeyin daha fecisi başlarına gelmiş, lakin iki dakika sonra bunu unutacaklar.
Apartman sakinleri, toplumun bir çeşit tezahürü üzere seçilmiş. Sartre Sartre’ı Anlatıyor kitabında geçen “Gerçek bir toplumsal uzlaşmanın yerleşebilmesi için, bir insanın komşusu için tümüyle varolması, onun da o insan için birebir halde varolması gerekiyor,” ibaresinin sinemayla direkt ilgili olduğu kanısındayım. Giden, kalanların hayatında hakikaten var oldu mu?
Apartman sakinleri, 2010’lar Türkiye’siyle ilgili kimi niyetlerimi tabir ediyor elbette. Komşuluk ve birlikte yaşama kültürü, bu kanıları tabir edebilmek için elverişli araçlardı.
Giden, kalanların hayatında hakikaten var oldu, fakat onlar bu türlü değilmiş üzere davranmaya çalışıyor, ya da sahiden unutuyor, yok sayıyorlar. Sinema biraz da bu toplumsal şuursuzlukla ilgili.
Apartman sakinleri gidenin akabinde süreci olağanlaştırıyor. Bu garip duruma ahenk sağlama ve onu olağanlaştırma biçimi, aklıma Dogville’i (Lars von Trier, 2003) de getiriyor. Giden uyumsuz olduğu için mi irtibat kuramadı, yoksa masadaki rastgele bir birey de gitse, kalanlar tıpkı formda hiçbir fikre sahip olmayacak mıydı?
Bu olağanlaştırma, yok sayma, unutma aksiyonlarının kötü hâlde benimsendiği görüşündeyim. Sanırım devamlı travmatik olayların gerçekleştiği bir ülkede yaşamak, toplum için en acı olayın bile sıradanlaşmasını sağladı. Yadırgamadan serinkanlı bir biçimde günlük hayatı sürdürür hâle geldik.
Masadakilerden biri ölse durum tam olarak bu türlü olmazdı. Gidenle kalanlar ortasında bir irtibat sorunu olduğu hakikat, lakin birbirini “tanıyan” ve tıpkı masa etrafında buluşmuş insanların ortasında daha önemli bir irtibat sorunu olduğunu düşünüyorum. Birbirleriyle konuşmaları irtibat kurdukları manasına gelmiyor.
Filmin sonundaki sahnede kalanlar, ortak bir ritim ve kesin bir uzlaşıya varıyor. Sürprizi bozmak istemem, adeta postmodern bir cenaze merasimi olduğunu söylemekle yetineyim. Siz o apartmanda yaşasaydınız nasıl bir tavır takınırdınız? Hayat devam ediyor der miydiniz, son sofrada yer alır mıydınız? Bir de neden “Toccata and Fugue in D minor” çalıyor?
Post-modern cenaze merasimi tarifi hoşmuş. Ben de hayatıma kaldığım yerden devam ederdim muhtemelen. O sofraya davet edilmezdim sanırım. “Toccata and Fugue in D minor” çok fazla sinemada kullanılmış, lakin vampir, şato sinemaları geliyordu birinci başta aklıma. Yapıtın karanlık bir hissi olduğunu düşünüyorum. Türkiye’de sık sık cenaze marşıyla da karıştırılıyor. Sinemanın tonunu düşününce, bu türlü duygusu olan bir müziğin icra edilmesi benim için çok cazip bir ahenk.
Film epeyce tekinsiz bir yerde bitiyor. Mezarlıkta görseydik ne kederi apartman sakinleri?
Tekinsizlik hissi bırakmasına sevindim. Cenaze merasiminde “iyi bilirdik” derlerdi, otomobille meskene dönerken filmdekine benzeri şeyler konuşulurdu.
Geride kalanlara dönmek gerekirse, sinemada çoğunluğun “başı eğik”. Bunun sebebi nedir?
Ben bu soruyu yanıtlamamayı tercih ediyorum. Sinemada öteki birçok şey için olduğu üzere, burada da seyirciye bırakılmış bir alan var. Bütün çizgilerin kalın ve net çekildiği sinemalar yerine, düşünmeye, yorumlamaya, farklı görüşlere imkân tanıyan sinemaları yeğliyorum. Genel olarak sinemaya, daha doğrusu sanata bakış açım da bu tarafta. Münasebetiyle direktör olarak bu sinema benim için bitti, seyirci için başladı ve umarım izledikten sonra da devam edecek.
Filmden çıkınca birinci hissettiğim baskın hisler mahcubiyet ve özür oldu. Sinemada anlatılanlar ışığında hiç tanımadığımız birini dinliyoruz, temelinde onu hiç görmüyoruz, bize anlatılıyor. Ona yakın birinin tanıklığı yok. Sineması bu açıdan bedelli görüyorum, son yıllarda estetize ve romantize edilen yalnız olma hâli de eleştiriliyor. Bu karakter yalnızdı diye varsayım ediyorum, zira masada onu tanıyan biri yok. Hakikaten yalnızlıktan ötürü bu karara varmış olabilir mi?
Olabilir, daha evvel söylediğim üzere ben de sizin kadar tanıyorum onu. Yalnızlığın romantize edilmesi, pazarlanabilir bir metaya dönüştürülmesiyle alakalı sanırım. Yalnızlık ne aşağılanacak ne de kutsanacak bir kavram bence. Sırf kaçamayacağın mutlak bir şey.
Belki de en başta sorulması gereken soruyu artık sormak istedim. Bu fikir nasıl oluştu? Nasıl bir süreçti sinema imal süreci? Nereden ilham aldınız?
Aynı apartmanda yaşayan insanların, farklı üzere görünen, fakat hayli tıpkı hayatlarını anlatma kanısı üzerinden çıktı. Senaryo yapısı bu fikir üzerine kurulduktan sonra yazarken gelişti her şey. Öbür bir senaryo üzerine çalışıyordum, bitirmiştim hatta neredeyse. Bu fikir ortaya çıkınca onu bıraktım. Sineması çektikten çok sonra, farklı senaryolar olmasına karşın tıpkı şeyi anlatmaya çalıştığımı fark ettim.
Ön üretim süreci epey zordu. 10 farklı mesken ve yükleri çabucak hemen tıpkı 18 karakteri oynayacak oyuncuları istediğim üzere bir ortaya getirmek için oldukça uğraştık. O süreçte düzgün çalıştıktan sonra imal süreci hayli rahat geçti diyebilirim.
Günlük hayatın kendisi en değerli ilham kaynağıydı bu sinema için. Geçenlerde bir şenliğin ödül törenindeydik. İhtimam gösterilmiş, yemekli bir merasim düzenlemişler. Beyaz örtülü hoş masalara oturduk. Çatallar bıçaklar yerli yerinde. Sahneye bir yaylı triosu çıktı, klasik batı müziği yapıtları çalmaya başladı. Sonra masaya sepet içinde ekmekler geldi, poşetlenmiş yuvarlak ekmekler. Poşet ekmek ve yaylı triosu birlikteliği Le livre d’image (Jean-Luc Godard, 2018) kadar güzel bir ilham kaynağı benim için.
