Arthur Miller, 1949’da yazdığı Satıcının Ölümü oyunuyla sırf bir adamın öyküsünü değil, kapitalist tertibin sıradan bir insanı nasıl öğütüp değersizleştirdiğini anlatmıştı. II. Dünya Savaşı’nın akabinde yükselen Amerikan hayalinin gerisindeki kırılganlığı, muvaffakiyet ve zenginlik mitiyle kuşatılmış hayatların çöküşünü sahneye taşımıştı. Birinci sefer sahnelendiğinde bütün dünyada yankı uyandırmış, oyunun başarısı Pulitzer Ödülü’yle taçlandırılmıştı.
Willy Loman kendisini işine adamasına karşın çalıştıkça yükselemeyen, sevilerek var olmaya çalışan fakat sistem tarafından yavaş yavaş silinen bir karakterdi. Yoksulluk ya da varlıklı olmak kişinin çalışma azmiyle bağlı değildi, çok çalışmak Amerikan hayaline ulaşmaya yetmiyordu. Bu yüzden Satıcının Ölümü sırf bir aile trajedisi değil, çağdaş kapitalizmin en çıplak tenkitlerinden biri olarak tiyatro tarihine geçti.
Bugün tıpkı kıssa, bu değersizleştirmeyi üreten nizamın tam merkezinde, ülkece içinde yaşadığımız tertibin en güçlü aktörlerinden birinin sponsorluğunda sahneleniyor. Lakin sahnede olan biten ile sahnenin kendisi birbirini yalanlıyor. Bizden de buna “tiyatro” dememiz bekleniyor. Burada elbette bir çelişki yok, kendini gizlemeye bile gereksinim duymayan bir tertip var. Zira artık sanat baskılanmıyor, her yerde parası karşılığında satın alınıyor. Bu tertip şunu çok yeterli biliyor: Eleştiriyi yok edemiyorsan, onu sahnele. Lakin o denli bir sahnele ki kimse rahatsız olmasın.
Mesele oyunun düzgün ya da berbat olması değil, problem şu: emeğin değersizleşmesini anlatan bir öykü, emeğin değersizleştiği sistemin içinde yüksek bilet fiyatlarıyla sirkülasyona sokuluyor. Bir emekçinin aylık sarfiyatına yaklaşan bilet fiyatlarıyla emeğin nasıl değersizleştirildiğini daima birlikte izliyoruz. Üstelik neredeyse kimseyi rahatsız etmiyor bu durum. Zira artık sorun hakikatin anlatılması değil. Problem bu parçalanmış hakikatin nasıl anlatıldığı, daha doğrusu nerede, kimin ismine ve hangi parayla anlatıldığı.
Arthur Miller’ın metni, bundan 77 yıl evvel içinde yaşadığımız ekonomik sistemin çatlaklarını görünür kılmak için yazılmıştı. Bugün birebir metin o çatlakların üzerini kapatan bir yüzeye dönüşme riski taşıyor. Tiyatro bir vakitler rahatsız ederdi, insanı yerinden ederdi. Taraf tutardı. Bugün ise daha tehlikeli bir şey yapıyor, gerçeği gösteriyor lakin bütünüyle etkisiz hale getirerek yapıyor.
Hikaye anlatıyor lakin onu zararsızlaştırarak yapıyor. Willy Loman tekrar sahnede ancak artık onun nasıl öldüğünü değil bize nasıl sunulduğunu izliyoruz. Tahminen de asıl sorun budur, kıssalar değişmiyordur sırf sahipleri değişiyordur. Bugün problem Willy Loman’ın intiharı ya da bir satıcının mevti değil, satışın hiç bitmemesidir.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
