Köşeleri tutmak

Sinema ve siyaset ortasındaki münasebetin niteliği periyot devir farklı boyutlarıyla gündeme geliyor. Geçtiğimiz haftalarda sinema şenlikleri, boykotlar ve ödül konuşmaları üzerinden başlayan tartışma, Ali Kemal Çınar’ın kendi direktörlük seyahatini etkileyici biçimde anlattığı “Yalnız Değilsiniz” başlıklı yazısıyla birlikte problemin özüne dair bir sorgulamaya, sinema üretimindeki elek gibisi sistemin dinamiklerine, dalın köşebaşlarının nasıl bölüşüldüğüne ve bilhassa Kürt sinemacıların hangi yapısal süreçlerle bu bölüşümün dışında bırakıldığına odaklandı. Öteki yandan bu yazı “yönetmenler ortasındaki husumet” kolaylığında görülemeyecek[i] sansür, kara listeleme ya da sessizleştirme diyebileceğimiz sistematik pratiklerin bölümdeki solcu ya da muhalif kesitler içinde yaygınlığına dair de fikir veriyor. Alışılmış ki temelde üretimle ilgili bu sıkıntılar sinema alanıyla da sonlu değil. Bilhassa son periyotlarda, solcu yöneticilerin yükte olduğu yayıncılık ve STK üzere alanlarda da bunun yansımalarını görüyoruz.

Bu bahisleri maalesef eserler üzerinden konuşmaya mecburuz, zira sorun üretilen işleri de içeren sistematikle alakalı. Ancak bu mecburiyetin handikapı bugün görünür olan ayrışmanın sinemasal stillere dayalı, biçimsel bir düzlemde olduğuna dair bir izlenim edinmeyi kolaylaştırması. Tartışma buraya çekildiği anda Ali Kemal Çınar’ın yazısındaki temel keder de boğulmuş, itirazın sesi bir defa daha kısılmış oluyor. Çünkü öncelikli problem şu ya da bu sinemanın berbat olması problemi değil, sinemaların üretiminin ve deveranının nasıl formlandığı, sinema ve sinemalar hakkındaki birbiriyle uzlaşmayan yorumların ne kadar lisana getirilebildiği, duyulabildiği sorunu.

Her sene onlarca makûs sinema izliyoruz ve doğal ki herkes bir zevk skalasında uzlaşmak zorunda değil. Ancak genel manasıyla vasatlaşmanın[ii] bu tekil öznel değerlendirmelerden farklı bir olgu olarak var olduğuna da itiraz etmek güç. Tenkidin neredeyse eleştirel niteliğini yitirip bir pazarlama çalışmasına dönüşmüş olması da bu sürecin bir modülü.[iii] Bu da doğal ki direktörlerin, muharrirlerin, sanatkarların tenkitten beklentilerini ve olumsuz tenkitler karşısındaki tavırlarını belirliyor.

Yönetmenliğini yaptığım sinemaları çok sevenler kadar berbat bulan, yerden yere vuran, hatta direktörlüğü bırakmam için para toplamayı teklif eden sinema müellifleri oldu. Sinema içinde yeni yollar arayan beşerler için bu öfkeli tenkitlerin de işin tabiatı olduğunu baştan kabul etmek kaçınılmaz. Tenkit, hatta alaycılık karşısında dehşete düşmekte, öfkelenmekte, bunların önünü kesmeye çalışmakta bana yanlış gelen bir taraf var. Bu rahatsızlığın gerisinde temelde “düzen sürsün tekerimiz dönsün, gelin biz sinemalarımızı yapalım, işimize bakalım” diyen bir yaklaşımın olduğunu ve bugünkü tartışmada en temelde ayrışılan noktanın da bu olduğunu düşünüyorum. Ali Kemal Çınar’ın yazısından anlıyoruz ki herkes birebir konforla işine bakamıyor. Farklı üsluplar değil başka gerçeklikler var. Bu durumda “gelin, üretimciler ve direktörler olarak konuşup meselelerimizi çözelim” demek sorunun kamusal niteliğini görmezden gelmek manasına geliyor. Sıkıntıyı basitçe “birilerinin filmiyle/işiyle kaygısı olma” ekseninde görmediğimizde bu türlü bir diyalog da gerekli yahut fonksiyonlu gelmiyor.

Emin Alper’in yapımcılarından Enis Köstepen’in Ali Kemal Çınar’a yazdığı yanıt yazısı da bu epey politik ayrımı olgusal tartışmalara ve ferdî hasımlık telaffuzuna indirgeyerek mevcut bağlantı ağları içinde çözmeyi öneriyor. Makul ve anlayışlı lisanına karşın yazının muhatabına nazaran konumlanışını epeyce sıkıntılı bulduğum şerhini düşerek devam edeyim. Köstepen’in diyalog kurma niyeti sahih de olsa Çınar’ın yazısında temel eleştirilenin sektörel münasebet ağları ve bunları yaratan üretim düzlemi olduğunu görmezden gelmeye dönük ısrarında bir tıp ideolojik çarpıtma uğraşı kendini açık ediyor. Maalesef bu tutum benim 2010 yılından beri kesim içinde çok sefer karşılaştığım “kendi ortamızda halledelim”ciliğin bir devamı.[iv]

Bugün Kurtuluş sineması etrafında önemli fikir ayrılıklarının net biçimde ortaya çıkabilmiş olmasının, en az bu ayrılıkların Kürtlerin sinemada temsili üzerine esasen var olan güçlü bir literatüre yaslanan, o literatürden beslenen içeriği kadar kıymetli olduğunu düşünüyorum. Çınar’ın da yazısında ortaya koyduğu biçimde, kökleri daha öncesine gitse de bu çift katmanlı tartışma esasen 2019 yılında Emin Alper’in Kız Kardeşler sineması üzerinden alevlendi. O tarihte de benim açımdan temel problem, yazdığım tenkit yazısında da ele aldığım sinemanın sinemasal zayıflıkları ya da son tartışmalarla birlikte güzelce netleşen kolonyal bakışı değildi. Bunlar tenkide tabidir lakin kaygı edilecek şeyler değildir. Kimse yalnızca bir sinemanın berbat olduğunu düşündüğü için öfkelenmez, onun mevcut piyasa sistemi içinde nerede, nasıl ve hangi tekniklerle konumlandırıldığıdır bu öfkede belirleyici olan. Ali Kemal Çınar’ın yazısı bu ayrımı anlatmak ismine yazılmış en açık, en hakikatli metinlerden biri.

Benim açımdan Kız Kardeşler gösterime girdiği zamanki temel sorun da yüz yüze konuşmalarda epey ağır biçimde karşılaştığım sinemaya dair tenkitlerin kamusal alanda ve toplumsal medyada asla lisana getirilmemiş olmasıydı. Bugün Kurtuluş sineması etrafındaki tartışmalarda eleştirel tabir alanının önünü açan şey, şenlik başarısıyla da taçlanan sinemanın etrafında genel kanaati biçimlendirecek olumlayıcı bir telaffuz akışı kurulmadan halini ortaya koyan Kürt Hareketi’nin örgütlü politik izleyici kitlesi oldu. Bu üslup bir örgütlü tenkidin ortaya çıkmadığı 2019’da insanları Kız Kardeşler sinemasına dair olumsuz fikirlerini açıklıkla tabir etmekten geri tutan basıncın sinemacıların kendi ortalarında konuşarak halledeceği bir sorun olmadığını, daha geniş düzlemde tartışmaya açmak gereken bir sorun olduğunu farklı biçimlerde tabir etmiştim. Tam olarak eleştiriyi derinleştirmek ismine bir blog açıp “Hiper-etkileşimlilik çağında sinemanın ve tenkidin sefaleti” başlıklı, sinema üreticileri ve izleyicileri ortasında o periyot bana da umut veren verimli tartışmalar yaratan bir yazıyı kaleme aldım.

Ağırlıklı olarak toplumsal medyada süren tartışmalar üzerine Boğaziçi Üniversitesi Sinema Kulübü’nden arkadaşlar bana ulaşıp bu yazıda lisana getirdiğim tenkitleri (bütünüyle katılmasalar da) değerli bulduklarını ve açık iştirakli bir söyleşi aktifliği yapmak istediklerini söylediler. Ben de memnuniyetle kabul ettim, hatta bunu söyleşi olarak değil de farklı görüşlerin karşılaşabileceği bir forum formatında organize etmeyi önerdim. 7 Aralık 2019 tarihi için sözleştik. Kısa bir müddet sonra bu aktifliğin duyurusu yapıldı ve birçok insan da toplumsal medya platformları üzerinden katılacağını bildirdi. Lakin buluşmadan tam bir gün evvel, 6 Aralık günü kulüpteki arkadaşlardan gelen bir telefonla aktifliği ses sistemiyle ilgili teknik bir arızadan ötürü ertelemek zorunda olduğumuzu öğrendim. Şüphelensem de işin art planını çok sorgulamadan kabul ettim.

Bu olaydan uzunca bir müddet sonra duyuru ve iptal ortasında geçen o birkaç haftalık süreçte kulüp üyesi arkadaşların Emin Alper’le bağlantı içinde olduklarını ve art planda aktiflik üzerine hararetli bir tartışma yürütüldüğünü öğrendim. Sonrasında iptale münasebet gösterilen teknik sorun bu tartışmayla yaratılan basıncın sonuç vermesini kolaylaştıran gerçek bir tesadüf olabilir, ancak o devirde de varsayım ettiğim üzere olayın gerisindeki tek dinamik değildi. Çünkü bu forumun ileri tarihte yapılacağı duyurulsa da o günden sonra bu buluşmayı tekrar organize etmek için bana ulaşan kimse olmadı. Sonuç olarak, Türk sağının kilit taşı Süleyman Demirel’in de dediği üzere, biz sorunları sıkıntı etmeyince ortada bir sıkıntı de kalmadı.

Birçok insanın okuyup yorum yazdığı, katıldığı ve katılmadığı noktalarla birlikte tartışılmasını kıymetli bulduğunu söylediği bir yazıyla açılan kamusal tartışmadan neden rahatsızlık duyulur ve muhtemelen birkaç aya katılanlar dahil herkesin unutacağı bir forum aktifliği neden engellenmek istenir? Bu yazıyı okuyan birçok insan için problemin hâlâ birtakım direktörler ve üretimciler ortasındaki tartışmaya indirgeneceğinin şuuruyla soruyorum, sanatçı ve akademisyen olmaktan gelen gücünü erişebildiği tesir alanı içinde güzeline gitmeyen tartışmaların ya da canını sıkan insanların önünü kesmek için kullanmaktan çekinmeyen bir halin daha kurumsal sansür teşebbüslerinden bir farkı var mı? Daha da berbatı, böylesi eşitsiz bir diyaloğa maruz kalan genç sinemacıların buradan kendilerine çıkaracakları sonuç ne olur?

Aslında öncesindeki misal ayrışmaların da devamı olan ve buradakinden çok daha fazla tartışmalı ayrıntı içeren bu süreci kamusal olarak paylaşmayı düşünmüyordum. Lakin Ali Kemal Çınar’ın yazısında aktardığı sessizleştirme teşebbüslerinin, ne bunların direkt muhatabı olan Emin Alper ne de yöneticisi olduğu Sinematek tarafından cevaplanmaya paha görülmemesi üzerine, bu tip alandan dışlama örneklerinin Çınar’ın anlattıklarıyla hudutlu olmadığının da altını çizmek açısından, bunu paylaşmanın etik bir gereklilik olduğunu düşündüm. Yazılanlar karşısındaki bu kurumsal sessizliğin tam da yazıda anlatılan görünmezleştirme süreçlerini onaylayan bir tarafı var. Bu muhatap almama tutumuyla tekrar “biz sıkıntılarınızı problem etmezsek ortada bir sıkıntı kalmaz” denmiş oluyor.

Bu alışılmış ki sinema kesiminde aşina olmadığımız bir hal değil. Kurumsal ve kamusal bir gücü etrafında toplayan direktörlerin, yapımcıların, kurum yöneticilerinin muhakkak köşe başlarını tutma, hoşlanmadıkları sinemacıların önünü kesme pratiği vaka-i adiyedendir. Hatta tam da bu yüzden bu tip tartışmalar pek tesir yaratmayı başaramaz. Ne var ki bunun bu kadar olağanlaşmış olması, ısrarla yanlış olduğunu tez etmemize mani değil. Burada ise bana nazaran temel can sıkıcı olan ve bu son tartışmayı yaygın olan öteki örneklerinden ayıran şey bu bildik halin bir cins muhaliflik, solculuk kisvesi altında yapılması. Kendisine yönelik olumsuz fikirleri olan başka sinemacıları hakim olduğu alanlardan men etmekten çekinmeyen bir direktörün Sinematek üzere bir kurumun yöneticisi olması en rekabetçi ticaret yöntemine nazaran bile çıkar çatışmasına işaret eder. Sıkıntının politik ve etik tarafı ise elbetteki bundan daha karmaşık ve katmanlıdır.

Burada hem Kurtuluş sinemasına dair yapılan tenkitlerin işaret ettiği, hem de üretim ve dolanım süreçlerindeki bağ ağlarının yarattığı sıkıntıların görünür kıldığı bir çeşit politik kibirden kelam edebiliriz. “Biz (politik ve ahlaki olarak) gerçek tarafta duran, adaletli, vicdanlı insanlarız, rastgele bir köşebaşını tutmamız sorun olmaz” fikri o köşe başlarının da bizi tutacağı, elimizdeki gücü istismardan kaçmanın sıkıntı olacağı gerçeğini görmezden gelmenin bir yolu oluyor. Tenkitleriyle (ya da hatta yalnızca varlıklarıyla) canımızı sıkan insanları tesirli olduğumuz alanlardan kovarken politik olarak da yanlışsız bir şey yaptığımızı düşünebiliriz. O yüzden örgütlü bir topluluğun politik tenkidine çarptığımızda kendimizi mağdur hissetmemiz, bunun öfkesiyle karşılık vermemiz de kaçınılmaz oluyor. Bu tip mağduriyet anlatılarını ülke siyasetinden âlâ tanıyoruz aslında.

Tartışmanın bugün geldiği boyut arayışçı ya da yenilikçi olması beklenen, ama şenlik gösterimlerine ve fon iktisadına sıkışan sanat sinemasının[v] üretim ve dolanım ilgilerine dair, birbirine bütünüyle zıt iki tahayyülün çarpışması biçiminde tezahür ediyor. Ya mevcut fonlar, şenlikler, kurumlar nizamını kabul edip tartışmayı şahsî hasımlığa ve paylaşım uğraşına indirgeyeceğiz, ya da mevcut üretim bağlantılarına, tesir ağlarına, görünmezleştirme pratiklerine karşı, fonları, şenlikleri, kurumları da toptan eleştiren öteki yollar arayacağız. Ya solculuk maskesi altında sistemin var ettiği köşeleri tutmaya çalışacağız, ya da o köşeleri var eden gerçeklikle arbede etmeyi deneyeceğiz. Burada görünmez kılınan ve temel kıymetli olan tartışmanın bu olduğunu daima hatırlamak ve hatırlatmak zorundayız.

[i] Bu üretim temelli tartışmaların direktörler ortası hasımlık olarak tanımlanmasının yarattığı yanlış algıya dair “Bir arbedenin ekonomi-politiği” başlıklı yazıyı şu cümlelerde bitirmiştim: “Ne var ki, ekonomik altyapıda temellenen gerçek bir politik tartışmaya girmeye ne sinema ve sanat üreticileri ne de bu alanlara dair yazıp çizenler istekli görünüyor.”
[i] “Vasatlaşmanın sistematiği” başlıklı üç yazıda bu bahse dair kendimce bir tahlil çerçevesi sunmaya çalışmıştım.
[iii] Tenkidin şimdiki durumuna dair nüanslı bir tahlil için Begüm Özden Fırat’ın “Temkinli tenkit, idareten eleştiri” yazısına bakılabilir.
[iv] Sorunu mevcut üretim sisteminde köşeleri tutanlarda görmek ile bu tertibin kendisinde görmek ortasındaki ayrışma daha 2010’ların başında Yeni Sinema Hareketi içindeki tartışmalarda ortaya çıkmıştı. O sürecin kendisi başlı başına kapsamlı bir yazı konusu.
[v] Burada işaret ettiğim niş sinema alanı “bağımsız”, “auteur”, “festival sineması” üzere tartışmalı birçok kavramla tabir ediliyor. Tam açıklayıcı olmasada daha eski olan ve daha olumlu imalar içeren “sanat sineması [art-house cinema]” kavramını tercih ettim.