Savaşın birinci haftasında maksatlarına kim daha yakın?

ABD ve İsrail rejimlerinin İran’a karşı başlattıkları savaş, birinci haftasını doldurdu. Bütün dünya, 2026 savunma bütçesi 839 milyar dolar olan ABD ile İran’ın bölgesel savaşına tanıklık ediyor. İsrail rejimi de 36 milyar dolarlık savunma bütçesiyle kendisi için yapılan bu savaşa liderlik ediyor. Bölge ülkeleri, zahiren tarafsız görünse de fiilen müttefiklerinin safında duruyor.

ABD ve İsrail’in safında dayanak cephesi rolüyle savaşa katılan bu ülkelerin 2026 savunma bütçeleri de şöyle: Suudiler 80, Emirlikler 23, Katar 12, Kuveyt 8, Bahreyn 1,5 milyar dolar. İsrail liderliğindeki bu dev koalisyonla savaşı göze alan İran’ın 2026 savunma bütçesi ise 9 milyar dolar. Bu sayıları ve güç orantısızlığını dikkate alan bir ülkenin kendisine dayatılan kuralları reddetmesi bazıları tarafından “rasyonel” bulunmuyor. Türkiye Dışişleri Bakanı da İran’ı “ev ödevini” yapıp uzlaşmak yerine ulusal bağımsızlığını ve egemenliğini savunmakla suçluyor!

Tarihte orantısız bir savaşı göğüsleyen tek devlet İran değil. Geçmişte örneğin Vietnam üzere ülkeler ulusal bağımsızlıklarını, Saddam üzere başkanlar de iktidarını kaybetmemek için ABD ile orantısız bir savaşı kabul etmişti. Pekala, bu tarihî gerçeklik içinde Amerikan rejiminin İran’la savaşını hangi mukadderat bekliyor? Vietnam Savaşı mı, Irak Savaşı mı?

İran liderliği iktidarını mı ulusal bağımsızlığı mı savunuyor?

Savaşın başlatılma münasebeti herkes tarafından biliniyor. İran, iki eşit tarafın yer aldığı bir müzakere masasında uranyum zenginleştirmesini azaltarak savaşı önlemeye çalıştı. Lakin bağlantılarında iki eşit tarafın varlığını dahi reddeden Amerikan rejimi İran’a hiçbir bağımsız ve hükümran devletin kabul edemeyeceği kurallar dayattı. İran’ın bunu reddetmesi de savaşın münasebeti oldu.

ABD ve İsrail’e nazaran İran’la yapılacak bir savaş Vietnam’a değil, Saddam modeline uygun gelişirdi. Zira İran’da halk takviyesinden mahrum bir diktatör rejim vardı. Şayet ekonomik ve siyasi yaptırımlar askeri baskıyla desteklenirse rejimin çöküşü kaçınılmaz olurdu. Rejim bu riski göze almamak için ya savaşmadan teslim olacak -ki bu en ülkü çözümdü- ya da bu savaş rejimin çöküşüne neden olacaktı.

ABD ve İsrail rejimleri kendilerince “diktatör” saydıkları rejimin temel sütunlarını maksat alarak savaşı başlattı. Devrim lideri Ayetullah Hamaney ile üst seviye komuta kademesini amaç aldı. Yani kendi tabirleriyle “kafa koparma operasyonu” yaptı. Baş koptuğuna nazaran, diktatör rejimin ya teslim olması ya da kendi halkı tarafından devrilmesi kaçınılmazdı.

Peki, İran halkı savaşın başladığı 28 Şubat’tan beri nasıl bir görünüm sergiliyor? İran kentlerinde diktatöründen kurtulmuş ve rejimi değiştirme gayreti içinde bir halk yok. Halkının yoksun olduğu sığınaklara saklanmayı reddeden bilge önderinin yasını tutan bir halk var.

Devrim Lideri Ayetullah Hamaney’in bombalanan konutunda şehit olduğunun ilan edildiği günden beri tüm kentlerde milyonlarca İranlı meydanlarda sabahlıyor. “Mi cengîm, mimîrîm, zillet nemi pezirîm” [Savaşırız, ölürüz, zilleti kabul etmeyiz] sloganlarıyla onun çizgisine bağlılık bildiriyor ve silahlı kuvvetlerine intikam daveti yapıyor.

İran ve değişim talebi

“İstiklal, azadi, cumhuri-yi İslami” 1979’daki İslam Devrimi’nin yalnızca sloganı değil temel unsurlarıydı. Ayetullah Hamaney, bu unsurları ihtilalin birinci yıllarındaki şuur ve kararlılıkla müdafaaya çalıştığı için bazıları tarafından alkışlandı, bazıları tarafından eleştirildi. Onu eleştirenlere nazaran bu unsurlar tekrar güncellenmeliydi. Globalleşme çağında mutlak “istiklal” olamazdı. Her ülke birbirine bağımlıydı. Dünya denen şey aslında Batı’dan ibaretti, konjonktürel gerçeklik de ABD ile münasebetlerin olağan olmasını dayatıyordu. ABD öbür ülkelerin istiklaline hürmet duymuyordu lakin bu sadece İran’la hudutlu değildi. İran da istiklal kavramını öbür ülkeler üzere tanımlayabilirdi.

Azadi [özgürlük] artık 1979’taki mana içeriğiyle yalnızca siyasal özgürlükleri, otoriterliğin reddini söz etmekle hudutlu olmamalıydı. Dünyadaki ömür şekli trendlerine paralel ferdî özgürlüklerle genişletilmeli yani liberalleşmeliydi. Topluma ideolojik taraf ve maksat tayin etmek ferdî özgürlüklere tersti. Toplumsal ve kültürel hayatın da liberalleşmesi gerekiyordu.

“Cumhuri-yi İslami” devletin iç ve dış siyasetini İslami unsurlarla sınırlamayı gerektiriyordu. Halbuki temel olan devletin çıkarları olmalıydı. Örneğin, İran’ı ABD’nin maksadı haline getiren İsrail tersliği, İran’ın ulusal çıkarları bakımından yanlıştı. İsrail, Şii İran’ın değil Sünni Arapların problemiydi.

Filistin sorununa İslami yaklaşımdan kaynaklanan İsrail zıtlığı, Şii İran’ı sadece Batılı ülkelerin değil tüm Sünni ülkelerin de maksadı haline getiriyordu. Sünni ülkelerin birçoğu İsrail’le çok güçlü bağlara sahipken İran’ın bu yaklaşımının iç işlerine müdahale olarak algılanması doğaldı.

Öte yandan, bütün dünyanın üstün güç olarak ihtimamla ilgi kurduğu ABD’yi “büyük şeytan” veyahut “küresel istikbar” diye tanımlamak ulusal çıkarlara ziyan vermekten öteki bir şe yaramıyordu. İhtilalin bu prensiplerini 1979’taki mana ve ruhuyla muhafazaya çalışan Ayetullah Hamaney yanlış yapıyor ve İran’ın “dünyayla bütünleşmesini” engelliyordu.

12 gün süren Haziran 2025 savaşına kadar, İran’da bu görüşler reformcularla sonlu bir görüş olmaktan çıkmış, neredeyse hakim görüş haline gelmişti. Ayetullah Hamaney’in “ABD ile müzakere ne makuldür, ne yararlıdır, ne de onurludur” kelamı doların fırlamasına yetiyordu. Zira üstteki görüşleri savunan oligarşi hakim olduğu ekonomik araçlarla ona baskı yapmak istiyordu. Hakikaten bunu başardılar o da müzakerelerin yine başlamasına müsaade vermek zorunda kaldı.

Haziran’da müzakereler sürerken başlayan birinci savaş Ayetullah Hamaney’e yöneltilen bu tenkitlerin ne kadar temelsiz olduğu konusunda birinci şuur kıvılcımını ateşledi. Tüm bu tezleri savunan mevcut hükümetin ABD ile müzakere yapması, kendilerinin argüman ettiğinin bilakis savaşı önlememişti. ABD’nin artık müzakere değil İran’ı teslim almak istediği birinci kere bu kadar açık halde ortaya konmuştu. Fakat bazıları buna da hazırdı, onlara nazaran “teslimiyet” kavramının manası da güncellenmeliydi. ABD ile alakaları olan tüm devletler ABD’ye teslim mi olmuştu?

28 Şubat’taki savaş, İran halkını Ayetullah Hamaney’in tezlerinden uzaklaştırmadı, tam aksine bütünleştirdi. 28 Şubat’tan beri, İran’da 1979’daki ihtilal ruhunun hakim olmasını sağlayan Ayetullah Hamaney’in kanı oldu.

İran halkı, savunma sanayi, nükleer program, nano teknoloji, uzay teknolojisi üzere yaptırımlara karşın ulaştıkları ve gurur duydukları kazanımları İran’a onun armağan ettiğini zati biliyordu. Birçok siyasi figür ve devlet yöneticisi, bu kazanımları İran’ın dış dünyayla normalleşmesinin önünde mahzur olarak görüyordu. Şayet onun 40 yılı aşkın ısrarlı ve kararlı gayretleri olmasaydı bu kazanımların hiçbiri gerçekleşmeyecekti, zira “dünyayla ekonomik bütünleşme” için bunları feda etmeye hazır çok büyük bir kesim vardı.

1979 ihtilalinin başkanlarından Haşimi Rafsancani, bu tezin teorisini yapıyor; caydırıcılık getirecek olan şeyin ordular ve füzeler değil ileri teknoloji olduğunu savunuyordu. Ayetullah Hamaney ise İran’da çok geniş bir bölümün “dünyayla siyasi bütünleşmenin” önünde bir pürüz olarak gördüğü Direniş Ekseni’nin aslında bir kazanım olduğunu savunuyordu.

Ayetullah Hamaney, İran’ın her istikametiyle liberalleştirilmesini ve Batı’yla uzlaştırılmasını öngören ıslahat anlayışına karşı çıktığı için yalnızca ihtilal aykırıları tarafından değil, sistem içindeki geniş bir kesim tarafından da eleştiriliyor ve suçlanıyordu.

Rehber-i ferzane’nin kanı ihtilalin hayat sigortası oldu

Ayetullah Hamaney, şehadetiyle bütün ömrünü vakfettiği 1979 ihtilali prensiplerini adeta sigorta etti. Açıkça tehdit edildiği ve başlayacağı kesin olan bir savaşı konutunda karşıladı. “90 milyon İranlıyı götürebiliyorsanız beni de sığınaklara götürün diyerek” korunaklı yerlere nakledilme teklifini reddetti. Onun şehadete olan kişisel isteği herkes tarafından biliniyordu fakat bir önder olarak halkına karşı sorumlu davranarak inançlı yere gitmeyi kabul etmesi gerekmez miydi?

Ancak kim bilir tahminen de kanının, çok düzgün tanıdığı halkına nasıl bir ruh katacağını biliyordu. Bu açıdan da kişisel şehadet dileğiyle değil liderlik sorumluluğuyla inançlı bir yere gitmedi ve şehadetinin yerini kendi yarattı. Ayetullah Hamaney’in kanı, bilhassa de son devirde başı karıştırılan İran halkını tekrar 1979 ihtilalinin fabrika ayarlarına geri döndürdü.

Yakın vakte kadar “Ne Gazze, ne Lübnan cânem feda-yı İran” [Ne Gazze ne Lübnan, canım İran’a feda olsun] sloganları atanlar dahi artık onun ne kadar haklı olduğunu lisana getiriyor. Suriye düştüğü, Filistin ve Lübnan direnişi zayıfladığı için İsrail’in Tahran’ı bombalayabildiğini söylüyor. Bu sebeple de onu ülkeyi felakete götüren bir diktatör değil, bazılarının bugün dahi göremediğini 40 yıl evvel gören bir stratejik deha ve bir Rehber-i Ferzane [bilge lider] diye anıyor.

Taraflar, amaçlar ve zafer

ABD ve İsrail, bu savaşı İran’a diz çöktürmek için başlattı. Gaye, İran’ı teslim almaktı. İran’ın teslim alınabilmesi için de rejiminin yıkılması gerekiyor. O halde bu savaş sonunda İran’da şayet rejim devrilir yahut mevcut idare nükleer programını büsbütün durdurmayı, füze menzilini İsrail’i tehdit etmeyecek formda kısaltmayı kabul ederse ABD ve İsrail zafer kazanmış olacak.

İran ise teslim olmayı reddettiği ve kazanımlarını korumak için savaşa girdi. Lakin Ayetullah Hamaney’in kanı, İran’ın amacını ileri taşıyarak güncellemesini sağladı. İran’ın amacı artık yalnızca kazanımlarını savunmak değil, saldırganları bir daha kendisini tehdit edemeye cüret edemez hale getirmek. Münasebetiyle İran şayet bu savaşın sonunda ABD ve İsrail rejimine karşı yeni bir caydırıcılık denklemi kurmayı başarırsa zafer kazanmış olacak.

Zafere hangi taraf daha yakın?

ABD ve İsrail, rejim değişikliği için baş koparma saldırısı yaptı. Fakat bu atak, İran halkının Ayetullah Hamaney’in prensip ve maksatları etrafında kenetlenmesi sonucunu yarattı. Münasebetiyle ABD savaşın bu amacında tam manasıyla başarısız oldu.

Ancak savaşta üstünlük yaratarak mevcut idareye diz çöktürmek onlar için hâlâ mümkün. Birinci hafta dolarken ABD ve İsrail’in savaşta İran’a karşı üstünlük kurduğunu gösteren hiçbir işaret yok. Şiddetli bombardımanlar var, okul, hastane sivil ayrımı gözetmeksizin yırtıcı akınlar var. Fakat bunlar İran’ı ateşkes istemeye mecbur edecek zorluklar değil. Savaşın hele de ABD ve İsrail rejimlerinin sabıkası dikkate alındığında esasen beklenen tesirleri.

İran tarafına gelince, İran’ın bu savaştaki stratejik gayesi ABD ve İsrail rejimlerini bir daha bu türlü bir saldırganlığa yürek edemez hale getirmek.

Peki, İran savaşın birinci haftasında bu maksadın neresinde? ABD’yi şimdiye kadar İran karşısında caydırıcı kılan, tüm bölge ülkelerine yayılmış askeri varlığıydı ve altyapısıydı. İran’ın savaşın şimdi birinci haftasında yaptığı operasyonlar, ABD’nin bölgedeki askeri altyapısını çökmenin eşiğine getirdi. Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri’nde konuşlandırılmış ve bütün bölgenin her bakımından izlenmesine imkan veren radarlar ve dineleme tesisleri ağır hasar aldı.

ABD rejimi, bütün dünyayı tehdit ettiği uçak gemilerini Fars Körfezi’ne sokamıyor, daha da öteye Hint Okyanusu’nun güneyine çekmek zorunda kalıyor. ABD, bölgedeki kendi üslerini koruyamadığı için askeri varlığını çekiyor.

Fars Körfezi ve Hürmüz Boğazı

İran, Hürmüz Boğazı’nı istediği gemilerin geçişine müsaade veren istemediğine vermeyen yeni bir geçiş rejimi kurdu. ABD bunu önleyemiyor, kendisine takviye hizmeti veren Arap rejimlerinin ekonomik çıkarlarını koruyamıyor.

Halbuki birinci sefer İran-Irak savaşı periyodunda Fars Körfezi’de belirleyici olmaya başlayan ABD, İran’ın kıta sahanlığını üç mil ile sınırlamıştı. Basına açıklamada bulunan bir ihtilal muhafızı kumandanı, “biz memleketler arası maddelerle belirlenen 12 mil hakkını yıllar içinde silahlarımızı geliştire geliştire elde edebildik,” dedi.

Uzun bir müddettir Körfez’de 12 millik kendi kara sularına ilaveten 12 millik de bir tesir alanı oluşturan İran bu savaşta Körfez’in tamamını kendi yönetir hale geldi. Amerikan rejimi de bunu değiştiremiyor.

Mühimmat sorunu ve İsrail’in hava şemsiyesi

ABD ve İsrail’in birkaç günlük çatışma ve kayıpsız zafer hevesiyle başlattıkları macera, bir yıpratma savaşına dönüşüyor. Yıpratma savaşı, sekiz yıllık savaş deneyimi olan İran için oyun bahçesi, birkaç haftada açık zafer bekleyen ABD ve İsrail rejimleri için felaket. İran’ın eski jenerasyon füzelerine karşı muhafaza sağlayan anti-balistik füze stokları eriyor. Onların yerine konması da üç ile sekiz yıllık bir vakti gerektiriyor.

Bölgedeki askeri altyapısı tahrip olan ABD, İsrail’e İran füzeleri konusunda erken ihtar gönderemeyecek hale geliyor. Öte yandan anti-balistik füzelerin tükenmesi, İran’dan atılacak tüm füzelerin manisiz formda İsrail’e yağacağını garanti ediyor. Savaşın birinci haftasında mevcut tablo, hangi tarafın öngördüğü amaca yakın olduğunu gösteriyor.

---

*Bu yazının birinci versiyonu Yakın Doğu Haber‘de yayımlanmıştır.