Henri Lefebvre, kapitalist sistem için yerin vazgeçilmez bir meta haline gelmesini, sistemin dönemsel krizlerinden kurtulma muvaffakiyetini “mekanı keşfetmesine” bağlar, “mekana yerleşerek ve bir yer üreterek” tabiriyle bu durumu açıklar. Kapitalist üretim biçimi vakitle dünyanın birçok bölgesine hakim olmuş, yer da sermaye birikiminin gereksinimlerine nazaran yine üretilmiştir. Kentler artık sadece barınma yahut toplumsal kullanım alanları değil, sermayenin dolanımını garanti altına alan ve değişim pahasına indirgenmiş yerlerdir. Kapitalist sistem, toplumsal alakaları daima yine üretirken yeri aktif bir araç olarak kullanır, plan kararları birçok vakit kamusal muhtaçlıklar yerine yatırım ve rant odaklı çıkarları gözetir. Bu kapsamda güçlendirme ve yapı müsaadeleri sadece binaların ömrünü uzatmakla kalmaz, kentin mekansal bütünlüğünü ve toplumsal işleyişini de sermaye lehine dönüştürme potansiyeline sahiptir.
Kentler sadece yapıların ve yolların toplamı değildir, toplumsal hayatın, üretimin, kültürün ve tabiatın iç içe geçtiği canlı organizmalardır. Bu karmaşık yapının düzenlenmesi, kentte yaşayan herkesin sıhhati ve güvenliği açısından planlamayı kritik hale getirir. Lakin son yıllarda planlama kamusal bir rehber olmaktan çıkıp sermayenin taleplerine nazaran esneyen bir “izin belgesine” dönüşmüştür. Halbuki plan sırf teknik bir doküman değil, kamusal iradenin kent yeri üzerindeki varlık sözüdür. Planlama unsurları zayıfladığında, kentler de eşitsizliklerin, güvensizliğin ve sağlıksızlığın yeri haline gelir.
Planlama süreçlerinde kamu faydası gözetilmeksizin sermayenin gereksinimlerine nazaran şekillendirilen kentler, felaketin kapısını gerisine kadar aralamaktadır. Sağlıklı ve inançlı kentleşme unsurları, planlama asılları ve kamu faydası doğrultusunda alınmış plan kararlarıyla hayata geçirildiğinde kentlerin direnci de artar. Lakin günümüzde uzun müddettir bunun tam karşıtı bir yönelim izlenmektedir. Bu olumsuz tabloyu somutlaştırmak için mevzuatta yapılan değişiklikler ve alınan idari kararlar çarpıcı örnekler sunmaktadır. Bilhassa birinci ruhsat tarihindeki mevzuata uygunluk gerekçesiyle verilen “güçlendirme” müsaadeleri ve hiçbir bilimsel münasebete dayanmadan, planla en ufak bir alakası bulunmayan “kat artışı” üzere kararların kentlerimiz açısından son derece sorunlu pratiklerdir. Bu tip kararlar, kentlerin sermaye lehine dönüştürülmesine, afetler karşısında kırılgan, yaşayanlar açısından ise inançsız ve sıhhatsiz bir kente dönüşmesine yol açmaktadır.
Bu yazının konusu, kentlerimizin bütünlüklü muhtaçlıkları yerine talebe nazaran gelişen ve yüklü olarak ekonomik münasebetlerle uygulamaya konulan kesimci kararların kentlerimizi nasıl olumsuz etkilediğini tartışmaya açmaktır.
Bir “izin üretim aracı” olarak imar mevzuatı
Sağlıklı kentleşme, yapıların yer seçimi, üretim tekniği, arazi kullanımı ve çevresel şartlarla kurduğu bağlantının bütüncül biçimde düzenlenmesidir. Lakin son periyotta yürürlüğe giren mevzuat değişiklikleri bu ilkeyi fiilen ortadan kaldırmaktadır.
13 Ocak 2024 tarihli Planlı Alanlar İmar Yönetmeliği değişikliğiyle, birinci ruhsat tarihinde yürürlükte olan mevzuata uygun olarak inşa edilmiş yapıların sadece taşıyıcı sistemlerinin güçlendirilmesi şartıyla yine ruhsat almasına müsaade verilmiştir. Bu tabloyu, 21 Mayıs 2024 tarihinde yürürlüğe giren 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanunun Uygulama Yönetmeliği değişikliği tamamlamıştır. Artık riskli yapı olarak tespit edilen binalar da güçlendirmenin teknik olarak mümkün olduğunun belirlenmesi ve Kat Mülkiyeti Kanunu uyarınca maliklerin beşte dördünün onayıyla güçlendirme projesi hazırlanarak ruhsat alabilmektedir. Bu süreçler tamamlandığında tapuya düşülen “riskli yapı” şerhi de kaldırılabilmektedir. Böylelikle, planla uyumsuz ya da fizikî olarak etrafıyla bütünleşmeyen yapıların da “güçlendirme” ismi altında tekrar yaşatılması mümkün kılınmıştır. Bu tip düzenlemeler, yürürlükteki plan kararlarının uygulanabilirliğini zayıflattığı üzere planın türel desteklerini da fiilen geçersiz kılmaktadır.
Bu tip bir uygulamanın kendisi bilhassa 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu uyarınca ilan edilen kentsel, arkeolojik yahut tarihi sit alanlarında, kültürel mirasın korunması istikametindeki temel prensiplerle bütünüyle çelişmektedir. Aktüel durumda, bu alanlar içinde hem sit kararı öncesinde hem de sonrasında yürürlükteki mevzuata “uygun” biçimde inşa edilmiş, lakin bulundukları doku ile bütünüyle uyumsuz yapıların çok sayıda örneği mevcuttur. Sit alanı ilanı sonrası onaylanan müdafaa gayeli imar planı kararlarıyla yine yapılması mümkün olmayan bu yapıların güçlendirme gerekçesiyle mevcut hallerini müdafaaları sağlanmaktadır.
Bu durum, plan kararlarıyla kentin planlı bir biçimde hayata devam etmesi yerine, plan kararlarına ters ve etrafıyla uyumsuz yapıların fizikî ömrünü uzatmaya dönük teknik bir müdahaleye bırakmaktadır. Sonuçta, yürürlükteki plan kararlarına muhalif yapıların ömrü uzamakta, planın gücü askıya alınmakta ve kentin sağlıklı biçimde gelişmesi engellenmektedir.
Ne var ki bu düzenlemeler etrafıyla hiçbir biçimde ahenk taşımayan, tarihi dokuyu bozan, silueti tahrip eden ve muhafaza planı kararlarını kadük hale getiren yapıların varlığını sürdürmesine neden olmaktadır. Üstelik bu yapıların birden fazla mevcut planlara nazaran yine inşa edilmesi dahi mümkün olmayan nitelikteyken, sadece “ilk ruhsat tarihindeki mevzuata uygunluk” gerekçesiyle ayakta tutulmaktadır. Bilhassa sit alanlarında, tescilli yapıların komşuluğundaki yapı adalarında bu uygulamalar, kültürel sürekliliği kırmakta ve kentsel kimliği aşındırmaktadır. İstanbul, İzmir ve Ankara üzere kentlerde bunun sayısız örneği mevcuttur. Sonuç olarak plan kararlarını uygulamakla yükümlü kamu yönetimi, planı değil, yapıyı koruyan bir konuma düşmektedir.
Bu yaklaşım, yürürlükteki imar ve muhafaza mevzuatının özünü boşaltmakta; sağlıklı, inançlı ve yaşanabilir kentlerin önünü kapatırken, kültürel mirasın korunmasını değil, rantın sürdürülmesini merkeze almaktadır. Halbuki planlama, kentin geleceğini sermayenin taleplerine nazaran değil, herkesin inançlı, sağlıklı ve adil bir kentte yaşama hakkını korumak için kullanılmalıdır.
Yapılan tenkit, güçlendirme uygulamasına kategorik bir karşı çıkış değildir. Bilakis yürürlükteki plan kararlarının bütünlüğünü bozmayan, ören yerleri ve tescilli yapılarla ahenk sorunu taşımayan örneklerde ya da mimari açıdan korunması gereken özgün yapılarda, bilimsel asıllara dayalı biçimde gerçekleştirilen güçlendirmeler gerçek bir tercihtir. Bilhassa zelzele riski yüksek bölgelerde, güçlendirme maliyetinin yeni üretim maliyetine nazaran daha düşük olduğu durumlarda bu yol, hem can güvenliği hem de kamusal kaynak kullanımı açısından tercih edilmelidir. Sorun, usulün kendisinde değil bilimsel, planlı ve kamusal bir prensibe dayanmaksızın, rant odaklı biçimde uygulanmasındadır.
Bilimsel etütler olmadan plan değişikliği ve bol keseden inşaat artışı
Kentler birer sistemdir; her parsel, komşu parsellerle direkt bağlıdır. Bu nedenle imar planlarının bütüncül bir yaklaşımla hazırlanması ve kararların alanda bilimsel temellere dayanması gerekir. Fakat günümüzde onaylanan birtakım plan değişikliğinde zarurî jeolojik-jeoteknik yahut mikro bölgeleme etütleri yerine sırf taban etütlerinin kâfi görüldüğü örnekler artmaktadır. Halbuki taban etütleri, kapsam ve içerik bakımından imar planına temel jeolojik-jeoteknik etüt raporlarının yerini tutamaz; bu iki çalışma birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır.
Deprem sonrası periyotta, bilhassa toplumsal ve teknik altyapısı yetersiz alanlarda yapılan plan değişikliklerinde bu bilimsel zorunluluklar sıklıkla göz gerisi edilmektedir. Belediyeler, itfaiye ve sıhhat hizmetlerine erişimin sonlu olduğu bölgelerde bile belediye meclisi kararıyla 2-3 kat inşaat artışını onaylayabilmektedir. Mahallî seçimler öncesinde birtakım belediye lider adayları ise kısa vadeli popülist münasebetlerle bu tıp artışları desteklemektedir.
Bu “bol keseden inşaat artışı” yaklaşımı, plansız yoğunluğu artırarak altyapı yetersizliklerini derinleştirir, sarsıntı ve sel üzere risklerde toplumsal güvenliği zayıflatır, konutları yatırım aracı hâline dönüştürür ve kültürel dokuyu bozar. Bilimsel temellere dayanmayan bu artışlar, sırf kişisel mülk sahiplerini değil, kentin bütününü etkileyen sistemik sıkıntılar yaratmaktadır. Toplumsal ve teknik altyapının kapasitesini aşan yoğunluk, mahallenin ömür kalitesini düşürürken, uzun vadede kent bütününde inançlı ve sağlıklı hayat şartlarının oluşmasını engellemektedir. Bu nedenle “bol keseden” artışlar, kısa vadeli ekonomik beklentiler uğruna kenti hem fizikî hem de toplumsal açıdan kırılgan hâle getirmektedir.
Kamu faydasıyla örtüşmeyen kentin dönüşümü
Günümüzde kentler sermaye birikimi için bir çark haline gelmiş, yurttaşın mekansal muhtaçlıkları sermaye muhtaçlığının gölgesinde kalmıştır. Finansal araçlarla yönlendirilen konut siyaseti, plan kararlarını yatırım beklentilerine nazaran biçimlendirmekte ve kamu faydasını ikincilleştirmektedir. Zelzeleler üzere büyük toplumsal travmalar, kentlerin kırılgan yapısını açığa çıkarırken tercih edilen imar siyasetleri bu kırılganlığı azaltmak yerine derinleştirmektedir.
Kentsel dönüşüm uygulamaları birden fazla defa toplumsal ve teknik altyapıyı güzelleştirmeden, sadece parsel bazında binaların yıkılıp yine yapılmasıyla hudutlu kalmaktadır. Yeni bağımsız kısımlar eklenmekte, yoğunluk artırılmakta lakin bu süreç kentin bütününe dair bir planlama perspektifinden mahrumdur. Meğer muhtaçlık duyulan kesimci müdahaleler değil, kenti bir bütün olarak ele alan planlama yaklaşımlarıdır. Buna karşın kamu yönetimi ya pasif kalmakta ya da planları sermaye lehine geliştirilen dönüşüm süreçlerinin meşruiyet aracı haline getirmektedir.
Devletin temel misyonu, kentlinin güvenliğini, kamusal alan hakkını, kültürel mirasını ve toplumsal eşitliği gözeten planlar üretmek ve buna sahip çıkmaktır. Sonuç olarak kentlerin geleceğini teminat altına almak, sırf teknik bir misyon değil kamusal bir sorumluluktur. Planlama, sermaye çıkarlarının değil kentte yaşayan insanların haklarının, güvenliğinin ve ömür kalitesinin korunmasını hedeflemelidir. Kent, toplumsal bir iştirak alanıdır; sokakları, parkları, meydanları, okulları ve sıhhat tesisleriyle herkesin erişimine açık olmalıdır. Mevcut uygulamalarda olduğu üzere plan kararlarının sermaye beklentilerine nazaran formlandığı ve kamu faydasının ikincilleştiği bir süreç, kenti sırf fizikî değil toplumsal olarak da kırılganlaştırır. Halbuki planlama sadece binaların değil, toplumun ve kamunun geleceğinin korunmasıdır.
*Bu yazının birinci versiyonu BirGün’de yayımlanmıştır.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
