Sahne ışıkları, kalabalıklar ve bir ağızdan söylenen şarkılar… Daha küçük yaşta bu ışıltılı dünyanın hayalini kurmak birçok kişi için kolaydır. 2004’te “Rockstar Dream” ismiyle başlayan Popmundo (eski ismiyle Popomundo) bu hayali bir tarayıcı RPG oyununa dönüştürerek milyonlara sundu. Lakin vakitle sırf eğlenceli bir simülasyon olmaktan çıktı, bir çeşit sosyolojik aynaya dönüştü.
Popmundo’da bir karakter yaratır, müzik usulü seçer, sokaklarda çalar, barlarda sahne alır, stüdyo kayıtlarına girer ve mesleğini adım adım inşa edersin. Lakin bu süreç sabır, strateji ve önemli bir vakit yatırımı ister. Dünyanın en tanınan oyunlarından Sims’in formülleştirilmiş, doğrusal yapısının bilakis Popmundo başarıyı garanti etmez. Zamanlama, imaj, etraf ilgileri, mesleğin için belirleyici olabilir. Yanlış yatırımlar ya da makus kontratlar bir karakterin bütün mesleğini silebilir. Turneler yorar, alakalar biter, vakit geçer ve yaşlanırsın.
Popmundo’da kim olduğun da kıymetlidir. Oyuncular yalnızca müzikal seçimleri değil, giysi üslubunu, küme içi bağları, politik duruşu da yönetir. Tıpkı gerçek hayatta olduğu üzere “sanatçı kimliği” pazarlanabilir bir eserdir. Pandemi periyodunda hükümetle birebir çizgide duran sanatkarlara açılan “steril” sahneler, bunun gerçek hayattaki karşılığıdır. Birebir biçimde bir enstrümantalist de sadece çalıştığı solistin toplum tarafından tuhaf bulunan dansı nedeniyle sahnesiz kalabilir.
Popmundo, müzik mesleğinin ne kadar kırılgan ve yorucu olabileceğini hissettirir. Oyunun verdiği “biraz daha çalışırsan yükseleceksin” vaadi, müzik dalının sınıfsal, duygusal ve ekonomik gerçeklerinin birebir yansımasıdır: Daima gelmekteymiş üzere görünen lakin hiç gelmeyen istikrar ve şöhret. Popmundo, retro bir arayüzle oynanan sıradan bir tarayıcı oyunu üzere görünse de müzisyenlerin güvencesizliğini, hayal ile gerçek ortasındaki tansiyonu çoktan sahneye taşımış bir sistem eleştirisi fonksiyonu de görebilir.
Oyunun algoritması, tıpkı gerçekte olduğu üzere daha evvel başarılı olanlara avantaj sağlar. Sahnede ona eşlik eden müzisyenini tokatlayıp sonra da köpeklerin mevtini salık veren biri, geçmişte sevildiği için mesleğine sürat kesmeden devam edebilir. Ekrandan başımızı kaldırdığımızda gördüklerimiz daha az tekinsiz değil. Türkiye’de müzisyenlerin toplumsal garantiye erişimi üzerine kapsamlı istatistikler bulmak neredeyse imkansız. Zira müzisyenlik çoğunlukla kayıtdışı, sözleşmesiz ve ikincil bir iş olarak sürdürülmek zorunda.
Guy Standing’in “prekarya” diye tanımladığı topluluklar, teminatsız, süreksiz işlerde çalışan, aidiyet ve temsilden mahrum bir sınıftır. Politik alandan dışlanmış, toplumsal haklarından büyük ölçüde yoksun bırakılmış ve kırılganlaştırılmış bu küme, Türkiye’de sahne işçileri ortasında her geçen gün daha görünür hale gelmektedir. Herkes için erişilebilir bir sanat üzere görünse de müzik, bilhassa büyük sahnelerin, stadyum konserlerinin, kültür merkezlerinin dışında kalan performans alanlarında, proje bazlı yürütülür ve toplumsal teminat dışında bırakılır. Bu “proje bazlı ortaklık” ansızın tek taraflı olarak sonlandırılabilir. Bunun sebebi maddiyat mı, kolay bir uyuşmazlık mı, yoksa şahsî çıkarlar mı bilmek pek de mümkün olmaz. Müzisyenler ve sahne işçileri, ışıkçısından tonmaisterine, vokalistten çellistine, sürekliliği olmayan projelerde çalışır, birden fazla vakit sigortasız, maaş yerine “yevmiye” ile ödemelerini alır. Emekleri sadece performansla hudutlu görülür; halbuki prova odalarında, turne otobüslerinde, düşük fiyatlı uzun çalışmalarda başlayan bir sürecin parçasıdırlar.
Müzisyenlerin bir öbür temel sorunu da tanınma, temsiliyet eksikliğidir. Müzik alanında kolektif taleplerin bastırılması, toplumsal garanti davetlerinin “marjinal” olarak etiketlenmesiyle karşımıza çıkar bu. Müzikal içeriği değil, emeğin şartlarını tartışmak isteyen bir sanatkarın dahi politik dışlanmaya uğraması, sınıfsal sessizliğin sürdürülmesine hizmet eder. Bu sessizlik, Türkiye’de müzisyenliğin hala yasal bir meslek tarifinin olmayışıyla daha da derinleşmektedir.
Gelecekle ilgili belirsizlik her gün müzisyenlere eşlik ederken, bugünün rastgele bir olayı da onları birebir ölçüde sarsabilir. Yer yer kültürün vazgeçilmez bir kesimi, yer yer sırf bir cümbüş aracı olarak görülen bu profesyonellik, her sosyopolitik gelişmeden nasibini alır. İptal edilen konserler, gerçekleşmeyen bar sahneleri, rafa kalkan albüm kayıtları… Türkiye’de bayrak evvel sahne sanatları için yarıya iner.
Tüm bunların sonucunda “müzisyen’”olmaya devam edebilenler için, Popmundo’da olduğu üzere, gerçek sahnelerde muvaffakiyet sadece yetenekle değil vakitle, yanlışsız beşerlerle ve birden fazla vakit bahtla ilgilidir. Bu sahnelerin ardında, biz alkış tutarken görünmeyen ancak daima orada olan o kırılgan emeğin izleri vardır. Müzik, hayatlarımızda daima fonda çalar; sokakta, barda, düğünde, prostestoda.. Fakat o müziği üretenlerin hayalleri, sıklıkla güvencesizlikle, belirsizlikle, yorgunlukla baş başa kalır. Bugün ışıl ışıl sandığımız o meslek, pek çok müzisyen için daima ertelenen bir şöhret vaadiyle bezeli bir hayatta kalma gayretidir.
Ay sonunda ödenmeyen kiralar, tutulmayan kelamlar, alınamayan hastane randevuları ortasında sahnede çalınan her notanın, bir öteki müzisyenin belirsizliğe atılan adımı olduğunu unutmamak gerek. Zira bu meslek bazen hakikaten sırf iki dudağın ortasında kalır: O turneye gidip gidemeyeceğini, sahneye çıkıp çıkamayacağını, kaç müzik çalacağını, ne kadar kazanacağını belirleyen dudaklar.
Biz müziği bu kadar severken, onu var edenleri görmezden gelmeye devam edemeyiz. Biz müziği savunmazsak, müzik nasıl bize eşlik eder? Işıltının altındaki is, pas, kir, kömür hepimizi zehirlemeden daima bir arada müzikler söylemeyi talep etmeye devam etmeliyiz.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
