Şiir ne işe fayda? İnsanı düştüğü yerden kaldırmaya mı, yoksa düştüğü yeri daha düzgün görmesine mi? Simon Mesa Soto’nun Bir Şair (Un Poeta, 2025) sineması bu sorulara kolay karşılıklar vermiyor. Şiiri kutsal bir sığınak üzere sunmuyor, sanatçıyı dokunulmaz bir varlığa dönüştürmüyor, yoksulluğu, başarısızlığı ve düşkünlüğü romantik bir sisin içine yerleştirmiyor. Tam bilakis, bütün bunları seyircinin önüne kirli, komik, acıklı ve rahatsız edici biçimde koyuyor.
Bir Şair, birinci bakışta başarısız bir şairin kıssası üzere görülebilir. Sinemada, bir vakitler ödül almış, gençliğinde kendisi hakkında büyük beklentiler taşımış Oscar Restrepo’nun bugünkü halini izleriz. Artık ortada parlak bir gelecek yoktur. Şiir onun için bir çıkış kapısından çok geçmişte kalmış bir ihtimalin soluk izidir. Hayatını toparlayamamış, alkolle bağı sıkıntılı, annesiyle yaşayan, kızına karşı sorumluluklarını yerine getiremeyen, buna karşın kendisinden hâlâ özel biri üzere kelam edilmesini bekleyen bir adamdır. Kolay sevilecek biri değildir. Sinema de onu sevdirmek için uğraşmaz, seyircinin evvel ondan rahatsız olmasına müsaade verir.
Oysa sinemada “düşmüş sanatçı” figürü birçok vakit yumuşatılır. İçiyorsa yaralıdır, ailesini ihmal ediyorsa dünyaya fazla hassastır, kibirliyse anlaşılmamıştır. Sanatkarın zayıflıkları böylelikle büyüklüğünün ispatına dönüşür. Bir Şair bu kolay yola sapmıyor. Oscar’ın kırgınlığını gösteriyor ancak onu tabiatıyla haklı saymıyor. Dünyaya küskünlüğünü anlıyor, lakin bu küskünlüğün etrafındakilere verdiği ziyanı gizlemiyor. Böylelikle sinema sanatçıyı aklamayan ancak onu çöpe de atmayan güç bir bölgede ilerliyor.
Oscar’ın asıl trajedisi tahminen yeteneksizliği değil, hayatın onu kendi gözündeki imgeyle acımasız biçimde karşı karşıya bırakmasıdır. O kendini hâlâ şair olarak görmek ister. Lakin etrafı onu o denli görmez. Toplum, insanın kendisi hakkında kurduğu öyküye lakin muvaffakiyetle destekleniyorsa inanır. Kitapların satıyorsa şairsindir, mükafatların varsa değerlisindir, davet ediliyorsan hesaba katılırsın. Aksi halde kendi iddianla baş başa kalırsın. Oscar’ın komikliği de, acısı da buradan doğar. İçinde hâlâ büyüklük tezi taşır, dışarıdan ise yorgun, dağınık, tutarsız ve gülünç görünür.
Yurlady’nin açtığı çatlak
Oscar’ın Yurlady ile müsabakası sineması daha karmaşık bir yere götürüyor. Yurlady yazma yeteneğine sahip genç bir kızdır. Ancak şiire Oscar üzere bakmaz. Onun için şiir kutsal bir uğraş ya da varoluşunun merkezindeki büyük davet değildir; para kazanma, bulunduğu yerden sıyrılma, kendisine öbür bir yol açma umududur. Oscar şiiri kaybettiği saygınlığın ve tanınma dileğinin devamı üzere taşırken, Yurlady ona daha itidalli yaklaşır. Birinin şiirde aradığı manadır, başkasınınki imkan.
Bu yüzden ortalarındaki ilgi rahat bir öğretmen-öğrenci öyküsüne dönüşmez. Oscar, Yurlady’de kendi kayıp gençliğini görür. Onu keşfetmiş olmak, başarısızlığını silmese de ona yeni bir rol verir. Artık büsbütün bitmiş değildir, hâlâ birini yönlendirebilir, edebiyat dünyasına yine temas edebilir. Yurlady açısından sorun daha pratiktir. O, elindeki yeteneğin işe yarayıp yaramayacağına bakar. Bu bakış, Oscar’ın romantik sanat anlayışını bozar. Sinemanın tansiyonu de buradan doğar.
Aralarındaki ilgi tıpkı vakitte güç problemini açar. Oscar başarısız ve dağınık bir adamdır, ama Yurlady karşısında hâlâ belirli bir pozisyon üstünlüğüne sahiptir. Yaşı, kültürel bilgisi, edebiyat etraflarıyla geçmişten gelen bağı ona aracılık gücü verir. Yurlady ise gençtir, fakirdir, sistemin en kolay kullanabileceği figürlerden biridir. Yeteneği keşfedildiği anda etrafında farklı iştahlar belirir. Bazıları onda gerçek bir ses, bazıları güzel bir öykü, bazıları vicdanını rahatlatacak bir temsil, bazıları de parlatılabilir bir gereç görmek ister.
Film burada kültür dünyasının tehlikeli inceliğine dokunur. Edebiyat atölyeleri, şenlikler, destekçiler direkt makus çizilmez. Sorun daha karışıktır: Düzgünlük lisanının içinde saklanan tahakküm. Yoksulluğu lakin estetik bir biçim aldığında görmeye razı olan bir bakış vardır. Acının da düzenlenmiş, dinleyenleri fazla rahatsız etmeyen, aşikâr bir hassaslık çerçevesine sığan hâli istenir. Böylelikle kenarda kalmış insanların sesi duyulur üzere olur, ancak o sesin etrafına çabucak bir çerçeve geçirilir.
Şiirin günahsız olmayan kaderi
Filmin en acı yanı şiirin bile günahsız kalamamasıdır. Şiir hayatın kabalığına karşı şık bir direnç üzere görünebilir. Lisanı inceltir, dünyaya öbür türlü bakmayı sağlar, sıradan şeylerin titreşimini duyurur. Fakat sinema şiirin de beşerler tarafından taşındığını hatırlatır. Beşerler çelişkili, kibirli, çıkarcı, kırılgan ve eksik oldukları için şiir onların elinde sığınak, silah, maske ya da pazarlık aracına dönüşebilir. Oscar şiire tutunur ama bu onu daha âlâ biri yapmaz. Yurlady şiir müellif fakat yeteneği onu tabiatıyla kurtarmaz. Kültür etrafları şiiri yüceltir lakin bu yüceltme her vakit pak değildir.
Bir Şair‘i güçlü kılan, hoşluğu kolay bir yere koymamasıdır. Burada hoş olan pürüzsüz imajlar ya da insanı arındıran sanat duygusu değildir. Hoş olan, bütün nahoşluğun içinde hâlâ bakmaya devam etme ısrarıdır. Oscar üzere birine bakmak, Yurlady’nin yeteneğini hazır bir muvaffakiyet kıssasına çevirmemek, kenarda kalanları acıklı süsler haline getirmemek… Sinema, hoşluğu tahminen de bu gayrette arar.
Bu nedenle sineması basitçe “başarısızlık üzerine” diye tanım etmek eksik kalır. Bir insan uzun mühlet başaramadığında, başarısızlık onun başına gelmiş bir olay olmaktan çıkar, davranışlarına, lisanına, vücuduna, öfkesine siner. Oscar’ın kambur duruşunda, kendini savunur üzere yükselen sesinde, etrafındakilere karşı hoyratlığında bu birikmiş mağlubiyetin izi vardır. Başaramamış olmak onu alçakgönüllü yapmamıştır. Bazen daha kibirli, daha tahammülsüz, daha kırıcı yapmıştır. Bu da sinemanın en dürüst yanlarından biridir. Acı, insanı her vakit derinleştirmez. Bazen daraltır.
Yine de sinema Oscar’dan vazgeçmez. Zira onda gülünç lakin dokunaklı bir inat vardır. Dünya ona ilgisini kaybetmiş, ailesi ondan yorulmuş, edebiyat etrafları onu geride bırakmış olabilir. Lakin hoşluğun bir manası olduğuna dair inancını tümüyle kaybetmemiştir. Bu inanç saf değildir, içine kibir, pişmanlık, nostalji ve kendini kandırma karışmıştır. Tekrar de oradadır.
Sonunda geriye kaybetmiş bir adam, yetenekli bir genç kız, gürültülü bir kültür etrafı ve bütün bunların ortasında inatla dolaşan bir hoşluk arayışı kalıyor. Bu arayışın kazananı yok. Aslında sinema de kazanmak fikrinden yorulmuş insanların öyküsünü anlatıyor. Muvaffakiyete, görünürlüğe, randımana, parlak öykülere bu kadar bağlanmış bir çağda beceremeyenlere, geç kalanlara, yanlış yaşayanlara, kendini mahvedenlere bakıyor.
Bir Şair‘in asıl tesiri de burada. Seyirciye şiirin dünyayı değiştireceğini söylemiyor. Şiirin insanı güzel biri yapacağını da söylemiyor. Daha acı bir yerden konuşuyor: Bazen insan hiçbir şeyi düzeltemediği halde hoşluğa inanmaktan vazgeçmez. Bu inanç onu kurtarmayabilir. Lakin onu bütünüyle kaybolmaktan bir müddetliğine alıkoyabilir. Oscar’ın, Yurlady’nin ve sinemanın bütün kırık dökük dünyasının içinde şiir tam da bu türlü bir yerde duruyor: Bir zafer değil, elde kalmış son, titrek ve inatçı bir imkan.
*Bu yazının birinci versiyonu BirGün’de yayımlanmıştır.
Desteğiniz bizim için değerli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
