“Kötü anneler” tarih boyunca sinemada ve edebiyatta yan rollerde yer aldılar. Anakarakteri harekete geçiren, onun çatışmasını besleyen, kısıtlayan, bağlayan figürler oldular. Kıssanın merkezine geçebilmeleri için çocukları uğruna her şeyi yapmaları gerekirdi zira annelik daima tıpkı yerden tanımlandı: koruyan, fedakâr, affedici ve kutsal. Sıkıntı kararlar alır lakin kendini o kararların daima dışında tutardı.
Bir bayan anne olmadığında, bu eksiklik değil fedakârlık olarak anlamlandırılırdı lakin bu sırf bir ülkü uğruna olabilirdi. Kendi için anne olmayan bayan ise süratlice diğer bir kategoriye itilirdi: bencil, hırslı, eksik ya da tamamen mecnun. Bu figürün öykünün merkezine yerleşmesi uzun müddet mümkün olmadı.
2010’lardan itibaren bu “yoldan çıkmış kadınlar” anlatıların merkeze yerleşti. Bilhassa lohusalık, annelik depresyonu ve tükenmişlik üzere başlıkların görünür hale gelmesiyle birlikte annelik kutsal bir vazife olmaktan çıkıp baş edilmesi gereken bir gerçekliği de ortaya koydu. Sorun artık bir bayanın çocuğunu sevip sevmemesi değil o sevginin neye benzediği, ne kadar sürdürülebildiği ve hangi bedellerle mümkün olduğuydu.
Artık anne öyküdeki bir kırılma noktası değil, kıssanın ta kendisi. Kendini seçen, sevgiyle ziyan verebilen, korumak isterken boğan, gitmek isteyen ancak kalan bayanlar. Kendi anneliğini sorgulayan, bazen bundan nefret eden karakterler. Bu yeni anlatı, anneliği bir kimlik değil bir çatışma alanı olarak kuruyor. Zira annelik, kadınlıktan ve insanlıktan başka tutulduğu sürece içi boş bir sıfata dönüşüyor.
Örneğin Hereditary (Ari Aster, 2018) sinemasında Annie, anneliğin karanlık tarafını grotesk bir uçta kurar. Mare of Easttown (HBO, 2021) dizisinde Mare ise anneliği büyük travmalardan değil, gündelik yorgunluk ve suçluluk üzerinden modüller. Ninjababy (Yngvild Sve Flikke, 2021), anneliği istememe halini utanılacak bir sapma olmaktan çıkarır, direkt hatta yer yer alaycı bir açıklıkla ortaya koyar. The Lost Daughter (Maggie Gyllenhaal, 2021) ise annelikten kaçma isteğini saklamaz. Bu karakterler “kötü” oldukları için değil, toplumsal olarak yeterli olmanın imkansızlığıyla yüzleştikleri için gerçektir.
Kendini ihmal etmek insanın kendi için berbat olarak tanımlanırken, kelam konusu anne olduğunda bu terazi şaşıyor. Zira annelik bir tecrübe olmaktan çıkıp bir sıfata dönüştüğü anda bayan üzerinde çalışan bir kontrol düzeneğine dönüşüyor. Güzel anne, fedakâr anne, kutsal anne… Bunlar günahsız tanımlar değil, davranışı, arzuyu ve sonu belirleyen kalıplar. Bayanın neyi isteyebileceğini, neyi istememesi gerektiğini belirliyor.
Bosch’un Anneler Günü reklamı etrafında kopan tartışma da bunu gösteriyordu. Reklamın merkezinde bir bakım münasebeti vardı, kriz ise bu ilginin biyolojik annelik dışında bir yere yerleşebilme ihtimalinden doğdu. Elbette her bakım verme biçimine “annelik” demek zorunda değiliz. Her sevgi bağını birebir sıfat altında toplamak da anneliğin kendine has tecrübesini bulanıklaştırabiliyor. Lakin reaksiyonun büyüklüğü, sıkıntının sadece bu sözlerden ibaret olmadığını açıkça gösteriyor. Burada asıl korunan şey anneliğin manasından çok anneliğin sonlarıydı. Kimin “anne” sayılabileceği, kimin o lisana yaklaşabileceği ve kimlerin o kimliğin dışında tutulacağı yine çiziliyordu.
Anneliğe yüklediğimiz manalar aslında anneliği değil, bayanı disipline ediyor. Ne kadar uyuduğu, ne kadar yorulduğu, ne kadar uzaklaşmak istediği bile bu sıfatlarla ölçülüyor. Bir annenin “bunu istemiyorum” deme ihtimali hala bir arıza üzere algılanıyor. Zira annelik bayanın kendine karşın var olması gereken bir rol olarak kurgulanıyor.
Bu yüzden “kötü anne” dediğimiz figür, birçok vakit çocuğuna ziyan veren değil kendine alan açmaya çalışan bayan oluyor. Kendi hududunu çizen, kendi isteğini tanıyan, bazen geri çekilen, bazen kaçan… Tam da bu yüzden cezalandırılabiliyor: anlatıda, lisanda, bakışta. Tahminen de bu yüzden artık “kötü anne”yi tartışmak yetmiyor. Asıl sorun şu: Gereğince “kötü anne” görmek, bir anneyi yalnızca insan olarak algılamamıza yetecek mi? Yoksa hâlâ yeterli olmanın imkansız olduğu bir rolü kutsamaya devam mı edeceğiz?
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
