Spinoza ve aşkın diyalektiği

Psikanalist Jacques Lacan Seminer’inin IV No’lu kitabında “aşkın aziz anından” bahsetmişti (le moment sublime de l’amour). Bu ulu an “aşkın iade edildiği” andır… Sevgi her vakit karşılığını aynıyla bekleyen bir his olarak görünür burada… Bir karşılıklılık beklentisi ve çok kolaylaştırırsak, birini seviyorsam karşılığında onun da beni sevmesini isterim… Ve sevgi iade edildiğinde “dünyalar benim olur”…

Oysa psikanalizin en ilerlemiş kavrayışı bile bu türlü bir “karşılıklılık” momentinde duruveriyor. Diğer bir deyişle, aşka dair binlerce yıllık sohbetin ötesine pek geçemiyor: aşk sevilenle bir bütünleşme isteğidir diyordu Platon diyalogları… Tek gerçek sevginin tensel değil tinsel, dünyevi değil tanrısal olabileceğini söylüyordu Aziz Agustinos… Ve bu temalara, gündelik hayatımızdaki —ne kadar kaldıysa geriye— ülküler açısından hala tanışığız yeterince…

Spinoza bu karşılıklılık prensibini yeniden hisler ve tutkular üstüne tartışmasının merkezine alıyor gibi… Ancak değişik bir biçimde ve hisleri (üstelik en tehlikeli görünen aşk hissini bile) tanımlamaktan asla çekinmeyerek… E3: Önerme. 40, Sonuç 1’de ortaya birinci başta herkese pek tuhaf gelecek bir önerme atıyor: “Sevdiği birinin kendisinden nefret ediyor olduğunu kavrayan bir kimse nefret ile sevgi ortasında beynamaz kalır. Zira bir nefretin amacı olduğunu düşündükçe, karşılığında düşmanından nefret etmeye yönlendirilmiştir; lakin varsayımımız icabı, onu tekrar de seviyordur. Hasebiyle bu kişi sevgiyle nefret ortasında gidip gelecektir… Göstermek istediğimiz de esasen buydu…”

Spinoza’nın Etika‘sına rastgele bir noktasından başlamak mümkün, zira her önerme tekraren öteki önermelere, varsayımlara ve tariflere gönderip duruyor… Lakin üstte andığımız ruhsal dalgalanmanın (fluctuatio animi) yarattığı bir belirsizlik var, ve bu işin içinden kolay kolay çıkılamaz üzere görünüyor… Fakat varsayalım ki Spinoza’nın yapıtının içinde “melodramatik” bir vaziyetin de analizi var. Bu analiz bize hem aşkın tabiatının değerli bir tarafını, hem de malodramın tabiatını açıklayabilir…

Biraz daha dikkatli okuduğumuzda, Spinoza’nın daha da değişik bir önermesiyle karşılaşıyoruz tıpkı kısımda: “Eğer biri öteki biri tarafından sevildiğini düşünürse ve bu türlü bir sevgi için ona hiçbir neden sunmuş olduğuna inanmıyorsa, onu zarurî olarak sevecektir…” (E3, Önerme 41) Bu hakikaten tuhaf bir önermedir ve sevgiyi tanımlamadığınızda bundan hiçbir şey anlayamazsınız. Bu önermeyi bir evvelkiyle birlikte okumak gerekir evvel: “Eğer biri, diğer birinin kendisinden nefret ettiğini düşünüyorsa ve ona bunun için rastgele bir neden sunmamış olduğuna inanıyorsa, karşılığında ondan mecburî olarak nefret edecektir…” (E3, Önerme 40). Bu noktada günlük yaşantımızdan bir şeyleri tekrar hissetmemiz, sevgi ve nefret hislerimizle yaşadıklarımızdan bir şeyleri muhakkak bilinmeyen de olsa hatırlamamız gerekiyor: Birinin benden nefret ettiğini kavrıyorum meğer ona bu nefrete neden olacak rastgele bir şey yaptığıma inanmıyorum —ona hiçbir kötülük etmedim, ziyan vermedim, nefretinin nedeni olacak hiçbir şey yapmadım ona (böyle düşünüyorum)… Pekala, bu kanıdan ondan “zorunlu olarak” (ne demek bu?) nefret etmeme nasıl geçiyoruz? Birinci soru bu…

Ya da birinin beni sevdiğini düşünüyorum, ancak bunun için ona rastgele bir neden sunmuş olduğuma inanmıyorum… Ve karşılığında onu “zorunlu olarak” seviyorum… Bu da ne demek?

Felsefe bir örgüdür… Spinoza ideolojisini sonsuz bir incelik seviyesinde örebilmiş bir filozoftu… Çabucak hissediyoruz ki Spinoza’nın sisteminde “özgür irade” denen ve bilhassa Protestan teologların ön plana çıkardıkları bir fikre hiçbir yer olmadığından, bu önermeleri sadece bir “zorunluluk” fikri çerçevesinde kabul edebiliriz. Öteki bir deyişle Spinoza asla birisi benden nefret ediyor, o halde ben de ondan nefret etmeye başlıyorum, biri beni seviyor, o halde ben de onu sevmeye başlıyorum demiyor. Bütün söylediği, birinin benden nefret ettiğine inandığımda bende aslında uyanmış olan ıstırabın nedenini kendimde bulamazsam benden nefret ettiğini sandığım şahısta bulacağımdır… Tıpkı biçimde, beni sevdiğine inandığım birinin bende uyandırdığı hazzın nedenini kendimde bulamazsam (zengin değilim, ona bir yeterliliğim dokunmadı, hoş, güzel filan bile değilim, vessaire…) onda bulacağım demektir bu…

Böylece yavaş yavaş Spinoza’nın daha evvelce yaptığı lakin artık artık dinamizm kazanan “sevgi” ve “nefret” tariflerini kavramaya yaklaşıyoruz: Spinoza’ya nazaran bütün hisler üç temel duyguya indirgenebilirler ve onların kombinasyonlarından ibarettirler… Varolma ve aksiyona gücüm (arzu), bu gücün artışı (sevinç) ve azalışı (keder). Bu son derecede bedensel bir durumdur zira Spinoza duygulanışların hem vücudu hem de ruhu tabir ettiklerine inanıyordu. Ve bütün öbür hisler bu temel hislerden türetilebilirler: böylelikle sevgi “dış bir nedenin fikri eşliğinde yaşanan sevinç”, nefret ise “dış bir nedenin fikri eşliğinde yaşanan keder” oluyor. Bu, üstteki tuhaf önermelerin manasını kavramamızı sağlamaktadır: şayet birinin beni sevdiğine inanırsam ve kendimde bunun için bir neden bulamıyorsam, onun sevgisine inanmamın bende uyandırdığı sevincin nedenini kendimde değil öbür bir yerde, yani onda bulabileceğim manasına gelir bu. Sevgisinin nedenini kendimde bulduğumda ise (gencim, güzelim, ona çok uygunluklar yaptım), karşılığında onu “zoraki” sevmem, sevsem sevsem dolaylı olarak severim: ya onun sevgisini de ekleyerek kendime duyduğum öz-sevgiyi arttırırım (onun sevgisiyle kendimi severim) ya da, yaklaşık birebir manaya gelmek üzere, onu severim, lakin ancak kendimi sevmeme dayanak olduğu ölçüde…

Bu durum nefret hissinde daha rahat anlaşılır, burada durum çok daha karmaşık ve belgisiz olsa da: benden nefret ediyor, bu bende acı uyandırır, lakin bu üzüntümün nedenini kendimde bulmaya çoklukla pek yatkın değilim, yoksa çabucak kendimden nefret etmeye başlamam gerekir… Fakat bu çok büyük bir tasadır ve varlığımızı sürdürme güdümüze, yani öteki temel his olan isteğimize aksidir. Münasebetiyle biz sevgiyi iade etmekten çok nefreti iade etmeye çok daha yatkınızdır. Birileri bizden nefret ediyor diye kolay kolay kendimizden nefret etmeye girişmeyiz…

Ve unutmayalım ki Spinoza hisler (affectii) problemini daha algılar ve bedensel etkileşimler düzleminde kuşatmakla işe başlamıştır (Etika‘nın 2. kitabı)… Bu —bizi çok ilgilendiriyor— bir “imajlar” öğretisidir: kendi bedenimi fakat öbür cisimler tarafından etkilendiğinde anlamaya başlarım. Öteki bir deyişle bende beni etkileyen cisimlerin, okşadığım saçların ya da köpeğin, okuduğum bir şiirin ya da ısıtan güneş ışığının, tatlı bir meltemin, ya da bir fırtınanın, bir köpeğin beni ısırışının bende saklanan “imajı” yoluyla. Bunlar etkilenme fikirleridirler Spinoza’ya nazaran ve sebeplerin bilgisini vermezler… Isırılmışsam ve öteki özelliklerini tanımıyorsam, köpeğin imajı bende havlayıp saldıran, ısıran bir varlığın imajı olarak kalır… Ta ki tatlı bir köpeği bir gün okşayayım… Böylelikle sigarayı fakat kanser olunca bırakırım, lakin yumurta kapıya dayandığında olumlu ya da olumsuz bir karar veririm vessaire…

Ve her şeyden evvel kendi bedenime dair oluşturmuş olduğum imajların bağlandığı bir çağrışımlar silsilesi kelam hususudur: bir sinek ezildiğinde bir köpek ezildiğinden daha az acı duyarım; zira köpeğin imajı benim kendi bedenime dair sahip olduğum imaja bir sineğinkinden daha yakındır, daha benzeridir (sıcak kanlı, göğüslü, analık eden, şefkatli, arsız, vessaire…) Bu yüzden bir köpeğin çektiği eziyetin (onun kederinin) imajı benim kendi bedenimin eziyet çektiği bir hayali imajla bir sineğinkine oranla daha fazla “uzlaşır”… Bir insanınki ise elbette daha da fazla…

Böylece insan zihniyle bedeninin ortak mimarisini kavrayabiliyoruz: dış cisimlerin vücudumuz üzerindeki tesiri (affectiones), yani bedensel karışımlar; bunların bizde korunması (imajlar ve hafıza); bunların bizim aksiyona gücümüzü arttırıp azaltmaları (sevinçler ve kederler), ve bütün bunlara dair oluşturduğumuz fikirler (idea)… (hatırlatayım, bu türlü bir bahiste sinema yapıyorsanız çekeceğiniz şeyler bizde zati bulunan imajlar değil, “idealar”, yani fikirler —yani fikirlerin imajları— olabilir ancak)…

Böylece sevgi bir inançtır. İnanç dış bir objenin fikrini gerektirir ve içerir. Öteki bir deyişle, en ilkel hisler olan sevinç ile tasası dış bir objenin tesiriyle yaşarım, lakin bu objeye dair bir fikrim olmadığında tekrar de yaşayabilirim. Lakin insanlık durumu bunu illa ki bir dış objeye atfetmeye yatkındır. Gücümün arttığını, sağlıklı ve güçlü olduğumu hissettiğimde birden fazla vakit derim ki “bunun nedeni ben olamam, kesinlikle ilahi bir kudret…” Bu, hatırlarsanız Nietzsche’nin de 19. yüzyılda dinin kökenine dair temel açıklamasıdır…

Peki, aşkı cinsellik banyosuna soktuğumuzda, yani bedensel tutkular nezdinde ele aldığımızda ne olur? Spinoza bu mevzuda çok açıktır: der ki “sevgi çok olabilir”. Bu ne demek? Basitçe şu: her sevgi öncelikle bir vücutlar karışımı, etki-tepki vaziyetidir. Lakin bu etki-tepki ve karışım bireyin bedeninin bütününü de etkileyebilir, sırf bir kısmını da… Mesela üzüntü de bedenseldir… Fakat vücudun tümünü etkilediğinde Spinoza buna “ölüm” der; zihnin bütününü etkilerse de “melankoli”… ki bu da mevte yaklaşma usullerinden biridir… Ancak tutkular birçok vakit bedenin aşikâr bir modülünü etkilerler… Gözü, kulağı, cinsel organları vessaire… Tat duyularımızı ihtiva eden kesimleri etkilediklerinde bu tutkulara “lezzet” diyoruz; cinsel organlarımızı etkilediklerinde ise “fiziki aşk” ya da “erotizm”… Bunlar bedenin tümüne yayılmayan, kısmi etkilerdir… Organizmamızın aşikâr bir yeriyle sonlu kalırlar ve gücümüzün büyük bir kısmı oraya yatırılır… Bu durum pekala öteki başka etkilenmelere yatırılacak güçlerimizin tek bir yerde odaklanmış olmaktan ötürü engellendiği manasına gelebilir. Spinoza için bir tutkunun, bir hissin —sevgi üzere olumlu da olsa— “aşırı” olabileceği manasına gelir bu…

Spinoza amor‘dan, yani sevgiden bahsediyordu —cinsellikten bağımsız olarak; tıpkı sevinç ile kahkahanın birebir şey olmadıkları üzere, sevgi de cinsellikten farklı düşünülebileceği bir boyuta yerleştirilmek zorunda… Bu bir Platonizmi asla gerektirmiyor, zira Platonik Aşk denen şey bir “bütünleşme” mantığına dayanıyordu ve Spinoza’nın açıkça söylediği üzere, sevginin sırf bir sonucuydu, nedeni değil…

Spinoza sevginin kişilerarası tabiatının epey farkındaydı… Zati onu tanımlamaya girişmek cüretini de bu yüzden göstermişti. Öbür bir deyişle sevginizi hiç değilse sevdiğiniz, lakin temelinde kendiniz için “tanımlamak” zorundasınız… Zira bu tek kişilik bir his değil, “dış bir nedenin imajı eşliğinde” yaşanan bir histir ve bütün insan toplumsallığının kaynağında yer alır. Bu yüzden sevgiyi tıpkı vakitte bir sıkıntı tipinin belirişinden ayırt etmek gerekiyor “kıskançlık” ya da “sevginin karşılığının verilmemiş olmasından doğan keder” (fluctuatio animi). Spinoza bu çeşit hislerin engellenemez olduğunun farkında olduğunu en baştan belirli eder: hislerimiz ve tutkularımız üzerinde asla irade sahibi değiliz. Yani isteyerek sevip, isteyerek nefret edemeyiz. Ancak mesela bilebiliriz ki nefret bizim bir acımızdır; ve bu nefretin nedenini kavrarsak nefret duygusu otomatik olarak kaybolur. Lakin unutmayalım ki nefret bizim bir acımızdır. Sevgi ise dış bir neden hasebiyle yaşadığımız sevinçtir. O halde nefreti bağladığımız imajları pekâlâ varoluş gücümüzü yükselten sevgiye bağlama bahtımız vardır (zordur fakat vardır)… Böylelikle sevgi bir “emek” ve “özen” olarak karşımıza çıkar.

Neden bir emek pekala?

İlk bakışta aşk diye olağan bir klişe vardır, Walter Benjamin bunun karşısına “son bakışta aşk” mefhumuyla çıkmıştı. Yani bir âşık olma emeğinin işlediği bir alanın tanımlanabileceğini düşünüyordu. Birinci bakışta aşk Spinoza’ya, benim yorumlayabildiğim kadarıyla, bir “çağrışım” olarak görünüyor. Beni kederlendiren bir durumdan beni kurtaranı severim. Ya da sevdiğim kişiyi daima yanımda, orada tutmak, var etmek isterim. Ya da, yeniden ve temel olarak, sevdiğim bir varlıkla bir ortada gördüğüm her şeyi sevmeye meylederim. Nefret ettiğim biriyle bağdaştırdığım her şeyden de nefret etmeye meyilliyim. Her şey, bütün bu hislerin düzlendiği, münasebetiyle “çağrışımların kurulabileceği hayali bir plana, düzleme işaret etmektedir: Spinoza buna “yüksüz duygular” diye çeviri edebileceğimiz “gerçek manasıyla his olmayan durumlar” diyor —bunlardan birisi “hayranlık” (admiratio), zıddı ise “horgörme” (contemptus)… Bunlar “emeksiz” beliren hisler ve bütün öteki hislere bir taban hazırlıyorlar. Hayranlık ya da merak tahminen “ilk bakışta aşk” dediğimiz şeyden pek farklı bir şey değil: rastgele bir şey var hayalinizde ancak bunu rastgele öteki bir kavramla bir ortaya getiremiyorsunuz ve zihniniz duruveriyor; düşünemiyorsunuz — orada her şey yepisyeni ve hiçbir şeye bağlayamıyorsunuz; ta ki öteki şeyler sizi öteki diğer şeyleri düşünmeye zorlayana dek… Horgörme ise bu durumun zıddı. Bir şey sizi o kadar az ilgilendiriyor ki, en az ilgilendiğiniz öteki şeyler kadar kıymeti olduğunu asla düşünemiyorsunuz? Bütün sorun sevginin, sevgiye karşılık verme emeğinin, birinci yahut son bakışta aşkın yerinde bu tıp bir algının mecburî olarak bulunduğudur.

Sinemaya başvurduğunda Deleuze, Spinozacı münasebetlerle bu admiratio hissini analiz eder: “başka bir dünyanın zarafeti.” Birinci bakışta aşk diye algıladığımız şey, aslında sevgi değil bir meraktır, sonradan sevgiye dönüşebilir lakin anlaşılabileceği üzere oldukça kırılgandır (ve bunu hissetmek için Proust okumanız gerekir). Biz ekseriyetle hafifçe sarsak, güya öbür bir dünyadan inmiş üzere görünen, şöyle ya da bu türlü bir beceriksizlikle hareket ettiğine şahit olduğumuz, lakin şimdi bir “acıma” hissiyle bakamadığımız varlıklara dikkat ederiz. Hayranlık bir tapınma değil, daha çok bir “dikkat celbidir”. Hissederiz ki karada yürüyemeyen o yengeç, kıyıda çırpınan bir balık kendi dünyasında, suda fevkalade bir zarafetle yüzmekteydi. Her aşkın başlangıcı bu türlü bir “başka dünyanın zarafeti” algısıdır… Bunu en düzgün bayanlar anlıyorlar ve bir tıp “şefkat” duygusu geliştiriyorlar. Şefkat bir his ya da tutku değildir, bir ilgi, bir admiratio‘dur. Olmadığında bu duruma horgörü ya da basitçe ve nötr bir lisanla “ilgisizlik” diyoruz…

Anlamamız gerek şey, bu “nötr” düzlemin bir his ya da tutku içermemekle birlikte, algısal temas oluşturduğu ölçüde son derecede güçlü bir tutkular potansiyeli taşıdığıdır. En kolayından “imajların” oluştuğu algısal düzlemdir bu. Ve galiba sinema aşkı bu durumla karıştırma gafletine pek erkenden düşmüş bir sanattır. Erken devir “hareket-imaj” sinemalarında daima bir bakışta aşık olunur ve aşkın bu olduğu zannedilir… Ya da birebir düzlem üzerinde kıskançlığın, üçlü bağlantıların temelleri atılıverir. Aşkı artık pek ciddiye almayan, onu çabucak bir ailevi nizama, “özgür aşk” sanılan bir savurganlığa, giderek bir ideolojiye dönüştürmeye çok elverişli bir çağda yaşıyoruz. Spinoza, üç yüz yıldan daha uzun bir mühlet evvel, cinsel aşkı hangi manada ciddiye alabileceğimizi bence Freud’dan bile daha kesin bir halde ortaya koymuştu halbuki: bedenin ve zihnin diğer etkileşimlerine ket vurmayan, çoka varmayan bir şefkat ilişkisi… Şefkati analığa, burjuva aile bedellerine yükleyip yok eden bir devir Spinoza ideolojisini unutturdu. Artık yine aramaya bu yüzden başlıyoruz…

Kaynak: Körotonomedya