Bütün histeriye, teknolojik enkaza ve yazılıp çizilen onca şeye karşın yapay zekanın en güçlü mirası şimdi fark edilemedi. Dördüncü sanayi ihtilaline girerken, Dünya Ekonomik Forumu Başkanı Klaus Schwab’dan Amerikalıların yüzde 61’ine kadar çabucak herkes yapay zekanın insanlığın geleceği için büyük bir tehdit oluşturduğuna inanıyor. Ne var ki, bu tipten yüklü telaffuzlar daha değerli bir değişimi maskeliyor: Yapay zeka, Batı’nın feodalleşmesini hızlandırarak bütün gücü bu alana hakim olacağı öngörülen birkaç büyük şirkette ağırlaştıracak.
Yapay zekanın problemleri balığın baştan koktuğunu gösteriyor. Google ve Microsoft dahil birkaç bağımsız şirketin ortaya çıkmasına neden olan internetin bilakis, yapay zeka bu yeni şirketlere büyük yatırımlar yapan mevcut teknoloji devleri tarafından denetim ediliyor. Örneğin, halka arzı Wall Street’i çalkalayan İngiliz çip dizayncısı ARM, Nvidia, Intel, AMD ve Apple üzere büyük teknoloji şirketlerinden büyük yatırımlar alıyor. Öte yandan Open AI’nin en büyük yatırımcısı Microsoft iken, DeepMind’ı 2014’te Google satın aldı.
Devler ile yeni başlayanlar ortasındaki bu işbirliği modeli, bir sonraki teknoloji ihtilalinin mevcut hiyerarşiyi güçlendirmeye hazır olduğunu gösteriyor. Birebir vakitte alt sınıfların beklentilerini de tehdit ediyor. Reid Hoffman üzere büyük teknoloji ve teşebbüs sermayesi yöneticileri, dünya çapında yüz milyonlarca işi ortadan kaldırma potansiyeline karşın yapay zekanın “insanlığı yüceltme” emeline hizmet edeceğini vaat ediyor. Hakikaten McKinsey’e nazaran, 2030’a kadar en az 12 milyon Amerikalı yeni bir iş bulmak zorunda kalacak. Öbür bir deyişle, yapay zeka sınıfsal yapımızın feodalizme benzeri biçimde çözülmesine neden olacak, Roma vatandaşlarından oluşan bir topluluğu serflere dönüştürecek üzere görünüyor.
Peki, kıssanın hepsi bu mu? Beşerler tarih boyunca analitik misyonları manuel olarak gerçekleştirdiler. Kendilerine yardımcı olması için çalışma tablosu ve anket formu üzere araçlar yaratmış olabilirler. Ancak işletmeleri optimize etme vazifesi, daha çok günlerini işletmelerin ve piyasaların performansı hakkında data toplayarak geçiren analistlerin elindeydi. Teknolojik gelişmenin son evresinde bu “sembolik analistlere” yönelik işlerde patlama yaşandı: ABD’de ortalama ve ortalamanın üzerinde eğitim ve tecrübe gerektiren mesleklerde çalışanların sayısı 1980’de 49 milyonken 2015’te 83 milyona yükseldi. Lakin bu meslekler, makinelerin örüntüleri ve değişimleri insanlardan daha düzgün tespit etmeyi öğrenebileceği önermesine dayanan yapay zekadan sonra beklenmedik ağır sıkıntılarla karşılaşıyor.
Dünyanın en büyük yapay zeka teşebbüs fonlarından birini yöneten, eski Google ve Microsoft işvereni Kai Fu Lee çoksatan kitabı AI Superpowers‘da çalışmanın geleceğine dair iki boyutlu bir görüş öne sürdü. Lee’nin temel tezi şuydu: işin toplumsal tabiatı ve isteğe bağlı tabiatı, yapay zekanın tesirini belirleyecek ana faktörler olacaktır. Örneğin, bir iş son derece kalıplaşmışsa, isteğe bağlı çok az karar içeriyorsa ve beşerler vazifelerini çok az toplumsal etkileşimle yerine getiriyorsa yapay zekanın bu işi üstlenmesi olasıdır. Yani bir sigorta şirketinin CEO’su yapay zeka tarafından yerinden edilmekten kurtulabilirken, analistlerden biri kurtulamayacaktır.
Böyle bir dünyada, düşük fiyatlı personeller ile daha uygun eğitimli işverenler ortasındaki klasik Marksist çatışmanın ötesine geçen yeni bir çeşit sınıf çatışmasının olacağını öngörmek sıkıntı değil. Y jenerasyonunun yüzde 82’sinden fazlası yapay zekanın fiyatlarını düşüreceğinden endişeleniyor, haklılar da. McDonald’s ve Volvo’nun eski dijital şefi Atif Rafiq, geçtiğimiz günlerde “bilgi personellerine duyduğumuz gereksinimin doruğundayız,” ihtarında bulundu. “Sadece tıpkı şeyi yapmaları için daha az beşere muhtaçlığımız var.” Rafiq’in bu kelamlarını kanıtlarcasına, Meta ve Lyft üzere teknoloji şirketleri beyaz yakalı işgücünde büyük kesintilere gideceklerini duyururken, IBM de orta kademeli işlerin ne kadarının yapay zekayla yapılabileceğini kıymetlendirmek üzere işe alımları durdurdu.
Nihayetinde bunun ne manaya geldiğini fark etmek güç değil: bir vakitler yükselen ve genelde oligarşinin fikirlerini benimseyen orta sınıf, artık daha az eğitimli personellerin kuşaklar boyunca yaşadığı tipten bir marjinalleşmeyle karşı karşıya. Bu durumun, ilerici meslek sahipleri ile yapay zekanın güçlendirdiği seçkinler ortasındaki mevcut siyasi ittifakı eninde sonunda bitirebileceği sonucuna varmak da mantıksız değil. Bunun tahminen de en görünür örneği, ABD’de yapay zekanın cümbüş sanayisine yönelik tehdidinin akabinde hala devam eden (geleneksel olarak oligarklarla tıpkı sınıftan gelen) müelliflerin ve oyuncuların grevidir.
Teknoloji yöneticileri, yapay zeka ve robotik eliyle büyük ölçüde gereksiz hale gelen, kalabalık ve üretken olmayan bir sınıfın ortaya çıkmasını çoktandır planlıyorlar. Teknoloji gazetecisi Gregory Ferenstein, 147 dijital şirketin kurucusuyla görüştükten sonra, “ekonomik zenginliğin gittikçe daha büyük hissesinin, yetenekli ya da yaratıcı insanların daha küçük bir dilimi tarafından üretileceği”, kalanların da kısa müddetli işlere ve devlet yardımına bel bağlayacağı sonucuna vardı. Bu durum, Mark Zuckerberg, Elon Musk, Travis Kalanick (Uber’in eski yöneticisi) ve yapay zeka gurusu Sam Altman (Open AI CEO’su) üzere önde gelen teknoloji oligarklarının neden üniversal temel geliri desteklediklerini de açıklıyor.
Pek çok kişi “iyi de bunun nesi yanlış?” diyebilir. Halihazırda Amerikalıların yaklaşık yarısı, robotlar nedeniyle işsiz kalmaları halinde ayda yaklaşık 2.000 dolar garantili bir temel gelir fikrini destekliyor. Üniversal temel gelir, birçok Avrupa ülkesinde bilhassa de gençler ortasında daha da güçlü bir takviye buluyor. Daha doğuda, tanınan Japon Marksist filozof Kohei Sato, tekrar dağıtımı, kitleleri yıkıma uğratmadan “küçülme” ve “net sıfır” üzere yeşil gayelere ulaşmanın bir yolu olarak görüyor.
Ancak kılavuzumuz tarih olacaksa, bu entelektüel çevreler mutlaka muhakkak bir saflıkla maluldür. Hâkim sınıf kapitalizmin her etabında refah ve takviye vaadinde bulunmuştur lakin kapitalizmin her basamağında bunu sadece kendi pozisyonunu güçlendirmek için yapmıştır.
Bu defa farklı olan, bu neo-feodal yapıya karşı çıkabilecek bir emekçi sınıfının varlığıdır: Intel’in Ohio’daki yeni yarı iletken tesisinde çalışmayı reddeden mühendisler üzere uygulamalı fakat vasıflı işlere sahip olanlar. Nihayetinde, yapay zeka altyapısı bile dokunsal maharetler gerektiriyor ve yetenekli mavi yakalı personeller kendi kozlarını oynayarak teknik açıdan altyapıyı bütünüyle kapatabilirler. Birebir vasıflı zanaatkârlar sınıfı, demokratik kapitalizmin yükselişinde öncü rol oynamıştı. İki asır sonra farklı bir ihtilale direnirken en büyük umudumuz onlar olabilir.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Joel Kotkin ve Marshall Toplansky’nin Unherd‘de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir. Birinci kere e-komite’de yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut sistemli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
