“Tutuklamalar anayasaya aykırı”

İstanbul Barosu, 19 Mart’ta İstanbul Büyükşehir Belediyesi’ne yönelik operasyondan sonra başlayan protestolarda yaşanan hak ihlallerine ait kapsamlı bir rapor hazırlayarak kamuoyuyla paylaştı. Baronun dört başka merkezinin yüz yüze görüşmelere dayandırdığı raporlara nazaran çocuklar, bayanlar ve avukatlar sistematik şiddete maruz kaldı.

Raporların kamuoyuyla paylaşıldığı basın toplantısında konuşan İstanbul Barosu Lideri Prof. Dr. İbrahim Kaboğlu, anayasanın temel haklar bakımından sunduğu garantilere dikkat çekerek İstanbul’da yaşanan olayların bu teminatların sistematik biçimde ihlal edilmesi manasına geldiğini söyledi. “Savaş hukukunda dahi ihlal edilmesi mümkün olmayan hakların çiğnendiğine tanıklık ediyoruz” diyen Kaboğlu, güvenlik güçlerinin cadde ve meydanlardaki sert müdahalelerine, adliye süreçlerinde yaşanan hak ihlallerine ve cezaevine kadar uzanan ağır hukuk dışı uygulamalara dair somut örneklerle değerlendirmelerde bulundu. Kaboğlu “Tüm tutuklamalar anayasaya aykırıdır” dedi.

Konuşmasında Anayasa’nın 15. ve 19. unsurları üzerinden kıymetlendirme yapan Prof. Dr. Kaboğlu, savaş ve harika hallerde bile sınırlanamayacak temel hakların çiğnendiğini vurguladı. “Yaşam hakkı, kanıyı açıklama hakkı, masumiyet karinesi, geriye yürümezlik prensibi üzere anayasanın çekirdeğini oluşturan haklar bugün İstanbul’da açıkça ihlal ediliyor” dedi.

İstanbul’da son bir ayda yaşanan hak ihlallerinin ferdi hadiseler değil sistematik hukuk dışı uygulamaların modülü olduğunu belirten Kaboğlu, “Vatandan Çağlayan’a, Çağlayan’dan Metris’e, oradan Silivri’ye uzanan bir ihlal zinciriyle karşı karşıyayız. Bu zincirin halkaları kolluk kuvvetleri, adliye ve cezaevi olarak sıralanıyor” diye konuştu.

Gözaltına alınan bireylerin anayasal olarak sahip oldukları hakların sistemli biçimde ihlal edildiğini lisana getiren Kaboğlu, yakalama nedenlerinin derhal bildirilmemesi, yakınlarına bilgi verilmemesi ve bireylerin en geç 48 saat içinde hakim karşısına çıkarılması kuralının ihlal edilmesini örneklerle anlattı: “Savcı karşısına çıkarılmadan evvel beşerler günlerce gözaltında tutuluyor, yorgun düşürülüyor, söz verecek takat bırakılmıyor. Bu durumda yapılan savunmanın adil yargılanma prensibiyle bir ilgisi kalmıyor.”

Özellikle öğrenci şovlarına yönelik polis müdahalelerine ve bu süreçte gözaltına alınan şahıslara yönelik uygulamalara da değinen Kaboğlu, Anayasa’nın 137. unsuruna atıfla, hukuka ters emre uymama hakkına vurgu yaptı. Şiddet içermeyen toplantı ve şovların anayasal bir hak olduğuna işaret eden Kaboğlu, kolluk güçlerinin bu hakka yönelik orantısız müdahalesinin cürüm teşkil ettiğini söyledi.

Çocuklar şiddete maruz kaldı

İstanbul Barosu Çocuk Hakları Merkezi’nin 22–28 Mart ortasında gözaltına alınan 26 çocukla ilgili raporunda, 20 çocuğun kelepçelendiği, 12’sinin fizikî şiddet gördüğü kaydedildi. Birtakım çocuklara gözaltı sırasında direkt yüzlerine biber gazı sıkıldı. 12 saate varan araç içinde bekletme, besin ve suya erişim eksikliği yaşandı. Çocuklar yetişkinlerle bekletildi. Çocukların birçok ikmalen hür bırakılmadı, adliyeye sevk edildi. İsimli denetim kararıyla hür bırakılan çocuklar hakkında gözaltının “son çare” olmadığı, birinci seçenek olarak uygulandığı vurgulandı.

Avukatlar, İstanbul Emniyet Müdürlüğü’ne fiziki olarak erişemediklerini, geniş güvenlik bariyerleriyle engellendiklerini ve müvekkillerinin nerede tutulduğuna dair bilgi verilmediğini aktardı. Müdafiye haber verilmeden müvekkillerin Gayrettepe ve Esenler kolluk ünitelerine sevk edildiği, bu ihlallerin Kriz Merkezi aracılığıyla sistematik biçimde kayıt altına alındığı açıklandı.

Bayanlar çıplak arandı

İstanbul Barosu Bayan Hakları Merkezi’nin 47 bayanla yaptığı görüşmeye dayanan raporda, gözaltındaki bayanların büyük çoğunluğunun zıt kelepçeyle yere yatırıldığı, saçlarından sürüklendiği ve araçlarda dahi darp edildiği belirtildi. Kimi bayanların maruz kaldığı şiddet doktor kontrolüne yansıtılamadı, bu nedenle resmi kayıt altına alınamadı. Çıplak arama ve cinsel taciz sözleri öne çıktı. Birtakım bayanların fotoğrafları eskort sitelerinde yayımlandı. Bayanlara ped, iç çamaşırı, sabun üzere temel hijyen materyalleri sağlanmadı, regl devrindeki gereksinimler görmezden gelindi. Cezaevinde de hijyen, sıhhat ve ruhsal takviye alanlarında önemli ihlallerin sürdüğü vurgulandı.

Raporda mahremiyet ihlallerinden birinin Esenler Atışalanı merkezinde yaşandığı, çok sayıda bayanın çıplak aramaya maruz kaldığı tabir edildi. Saçtan sürükleme, 8-9 saat karşıt kelepçeyle bekletme üzere uygulamaların yanında bir emniyet müdürlüğünde aykırı kelepçeye karşı çıkan avukatlara polisin “Nasıl denetim edeceğimi düşünürsem o denli kelepçelerim” cevabı verdiği de aktarılanlar ortasında yer alıyor.

Savunma devredışı bırakıldı

İstanbul Barosu’unun Avukat Hakları Merkezi tarafından hazırlanan raporunda ise savunma hakkı temsilcilerinin engellenmesiyle ilgili tezler kayıt altına alındı. Buna nazaran 19 Mart hareketleri sonrası 12 avukat gözaltına alındı, ikisi de fizikî akına uğradı. Raporda kimi avukatların saatlerce emniyet önünde bekletildiği, baro başkanı ve yönetim kurulunun dahi adliye binasına alınmadığı hatırlatıldı. Görüşme odalarının yetersizliği, belge bilgilerine erişim mahzuru, sorgu odasına giremeyen gözlemci avukatlar… İstanbul Barosu’na nazaran bu tablo, savunma düzeneğinin şuurlu biçimde devredışı bırakıldığının açık bir delili.

İstanbul Barosu’na bağlı İnsan Hakları Merkezi tarafından hazırlanan raporda ise 593 kişinin gözaltına alındığı, 238’inin tutuklandığı bilgisi yer alıyor. Cezaevi müşahedeleri ise farklı bir tabloyu ortaya koyuyor. Rapor, Silivri’deki Marmara Bayan Cezaevi’nde duş lifi yerine çorap kullanmak zorunda kalan tutuklular, yerde yatmak zorunda bırakılanlar, tahta kurusu nedeniyle bedeninde yara oluşanlara değiniyor. Metris’te kahvaltı verilmediği, Marmara 5 No’lu’da pencerelerin kırık olduğu, revir hizmetlerinin yetersizliği, ilaçların temin edilmemesi ve LGBTİ+ bireylere yönelik ayrımcı uygulamalar ile ilgili şahit beyanları da yer alıyor.

Protestolarla geçen bir aylık süreçte hükümet kaynaklarından yapılan açıklamalarda ise adalet sistemine yönelik tenkitler reddedildi. Protestoları “sokak terörü” olarak niteleyen Cumhurbaşkanı Erdoğan, “Bunun üzerinden siyasete ve adalete istikamet çizildiği günler mazide kalmıştır” dedi. Muhalefetin tenkitlerinin odağındaki isimlerden biri olan Adalet Bakanı Yılmaz Tunç sıklıkla yargının bağımsızlığından kelam edip alınan kararların siyasi olmadığını savunuyor.