“Sanatçılar neden konuşmuyor?” Bu soru, son yıllarda çabucak her toplumsal olayda tekrar tekrar soruluyor. Bilhassa kültür-sanat alanından tanınan isimler kelam söylemediğinde, kamuoyunda bir hayal kırıklığı oluşuyor. Bu soruya daha evvelki yazımda şöyle karşılık vermiştim: Oyuncular sessiz değil, yalnız. Bu yalnızlık bir duyarsızlık hali değil, örgütsüzlüğün derinleştirdiği bir sonuç.
Yazıya gelen yansılar, bu sorunun daha da derinleştirilmesi ve tartışmanın büyütülmesi gerektiğini gösterdi. Bu nedenle artık bu yalnızlık halini daha açık konuşmak, bu alana yöneltilen tenkitlerle hesaplaşmak ve kendimce çıkış yollarını aramak istiyorum. Tekliflerim de bu arayışın içinden doğuyor. Çünkü artık yalnızca sorunun değil çözümün de kesimi olmak zorundayız.
Yalnızlık sistematik, sessizlik yapısal
Sahneye çıkmak ya da kameraya bakmak birçok vakit bir cüret işi üzere sunulur. Meğer işin mutfağında çalışan oyuncular için temel problem, o sahnede kalabilmenin, o sete tekrar çağrılmanın, o mukavelenin devam edebilmesinin güvencesizliğidir. Setlerde 16 saati bulan mesailer, bitmeyen tekrarlar, baskıcı set ortamları, mobbing, sözlü şiddet… Oyuncular birden fazla vakit sadece işlerini değil, kişiliklerini ve dirençlerini muhafazaya çalışarak yaşar.
Bu kesimde ne toplumsal güvence tamdır ne kontratlar adildir. Pek çok oyuncu, birinci işiyle birlikte kölelik kontratına imza atar. Haklarını sorsa işinden olur, ses çıkarırsa “sorunlu” damgası yer. Bir yandan da sürekli değişen kastlar, anlık kararlarla yapılan iptaller, “yerine birini buluruz” kolaycılığıyla örülür bu yapı. Oyuncunun emeği, esasen güvencesizlik üzerinden denetim edilir.
Oyuncular Sendikası bu düzende yeni bir adım atmak için kuruldu. Lakin bu adım her vakit tüm oyuncular tarafından sahiplenilmedi. Bilhassa kimi üretimciler, menajerler, kanal yöneticileri ve ajanslar, örgütlü olan oyuncularla çalışmak istemediklerini ima eden ya da açıkça söyleyen bir tavır sergilediler. Bu da sendikalı olmayı, örgütlü durmayı pek çok oyuncu için riskli bir tercih haline getirdi. Bu, yalnızca bireyin değil direkt örgütlü emeğin cezalandırılması manasına geliyor.
Oyuncuların örgütlü bir duruş gösterdiği örneklerde, o şahısların nasıl amaç alındığını hepimiz gördük. Setten çıkarılanlar, kontratı yenilenmeyenler, medyada amaç gösterilenler… Bu örneklerin her biri bize örgütsüzlüğün bedelini değil, örgütlü olmanın maliyetini gösteriyor. Bu yüzden bu alanda suskunluk sırf dehşetten değil tıpkı vakitte sistematik bir yalnızlaştırmadan besleniyor. Ve bu yalnızlık lakin ortak bir tabanda buluşarak aşılabilir.
Bu bir sınıf sorunu: Görünürlük emeği gizlemesin
İlk yazıya gelen birtakım tenkitler, oyuncuların ya da sanatkarların sınıfsal pozisyonunu sorgulayan cinstendi. “Dizilerde oynayan oyuncuların kederi mi kalmış?”, “Asıl problem tarım emekçisi, inşaat işçisi” diyenler oldu. Bu tenkitleri anlayışla karşılıyorum lakin şunu da açıkça tabir etmeliyim: Oyuncular, öbür işçi kesitler üzere güvencesizliği, mobbingi, baskıyı ve işsizlik korkusunu ağır biçimde yaşayan bir kümedir.
Görünürlük bazen emeği örten bir perdeye dönüşebiliyor. Meğer görünürlük emekçiliği ortadan kaldırmaz. Bilakis, piyasa tarafından sömürülen emeğin üzerini parıltıyla örter. O ekranlardan izlediğimiz dizilerin çekim sürecinde son anda gelen senaryolarla çalışan, sabaha kadar hazırlanan, setin getirdiği hayat temposuna nazaran hayatını şekillendiren binlerce oyuncu var. Ortalarından yalnızca birkaçı tanınır, geri kalanı daima görünmez kalır.
Ama görünmez kalan yalnız oyuncular değil. Geçtiğimiz günlerde Şakir Paşa Ailesi: Mucizeler ve Skandallar dizisinin setinde çıkan yangında bir set işçisi arkadaşımız yangını söndürmeye çalışırken hayatını kaybetti. Bu olayın akabinde ekranlarda hiçbir açıklama yapılmadı, hiçbir sorumluluk üstlenilmedi. Tıpkı çalışırken görünmez olan o emek üzere, ölümü de görmezden gelindi. Bu trajedi, sırf bir iş cinayeti değil birebir vakitte sanat üretiminin art planındaki sistemsizliğin, örgütsüzlüğün ve sessizliğin bir sonucuydu.
Bu görünmezlik, sessizliğin tabanıdır. Oyuncular bir gün setin ortasında işten çıkarılmamak, bir menajerin “sana iş getirmem” tehdidine uğramamak, toplumsal medyada lince uğramamak için susar. Set çalışanları, daha en başta konuşma hakkına bile sahip değildir. Bu, bilinçsizlik değil tek başına kalma endişesidir. Tam da bu nedenle, örgütlü olmak bir tercih değil bir varoluş sorununa giden yolu açar.
Çıkış: Suskunluğu örgütlü kelamla aşmak
Yalnız kalmamak için yalnız kalmayı tercih eden bir bölümdeyiz. Bu çelişki fakat birlikte davranırsak aşılabilir. Bu nedenle çağrım sırf “birlik olalım” temennisinden ibaret değil. Bu davet, haklarımızı koruyabileceğimiz, sesimizi duyurabileceğimiz, baskıya karşı direnebileceğimiz somut bir örgütlü taban kurma davetidir. Örgütlü olmak yalnızca sendikaya üye olmak değil birbirimize sahip çıkmak, ortak tabanda yan yana durmak, birbirimizin ardında durmaktır. Bu bir güvenlik ağı, bir mücadele çizgisi ve bir dayanışma biçimidir.
Somut teklifler olmadan yazı bir temenniden ibaret kalır. Bu nedenle;
– Oyuncular Sendikası’nın tüm üyeleri, kamuoyuna açık forumlarla bu süreci kıymetlendirmeli.
– Sendikalı olmayanlar için güvenli iştirak ve dayanak teknikleri geliştirilmeli.
– Tiyatro ve sahne kümeleri kendi iç dayanışma yapılarında bu sıkıntıyı tartışmalı.
– Genç oyuncular için “haklar ve örgütlenme” atölyeleri düzenlenmeli.
– Oyuncuların gündemi, başka sanatkarların ve işçilerin gündemiyle birleştirilmeli.
Bu yalnızlık baht değil. Oyuncular susturulmadı, yalnızlaştırıldı. Ancak bu yalnızlığı aşmak için artık daha açık, daha yüksek sesle konuşmalıyız. Birlikte konuşursak, birlikte güçleniriz.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
