Kawa Nemir ayaklı bir Kürtçe kelamlık üzeredir. Yeni bir söz yahut tabir duyar duymaz kaydını düşer ve asla unutmaz. Bu kolektif hafızayı yıllardır kâğıda döken ve dünya edebiyatından pek çok klasiği Kürtçeye kazandıran Kawa’nın önünde yeni bir eşik vardır: Okuması en sıkıntı romanlardan biri kabul edilen James Joyce’un Ulysses’ini Kürtçeye çevirmek. Yıllarca bu romanın şifreleri üzerine baş yoran Kawa, Türkiye’deki siyasi şartlar yüzünden Amsterdam’a taşınır ve bir edebiyat bursu ile Anne Frank’ın günlüğünü yazmaya başladığı meskene yerleşir. Tıpkı sürgündeki Joyce üzere, Kawa da anadilinin konuşulduğu topraklara uzaklardan bakmaktadır artık. Pekala, Kürtçe Ulysses ne vakit yayımlanacaktır?
Ulysses Çevirmek (2023) belgeseli, Kürtçe çevirileriyle tanınan Kawa Nemir’in neredeyse on yıla yayılan bir çeviri seyahatini kayda alıyor. Ulysses‘i Kürtçeye kazandıran Nemir’in İstanbul-Diyarbakır-Mardin-Amsterdam köşegeninde geçen sürgün yıllarının yanı sıra anadiliyle münasebetini izleyicilerle paylaşıyor. Çevirinin ve çevirmenin öyküsüne ait merak ettiklerimizi belgeselin direktörleri Aylin Kuryel ve Fırat Yücel’e sorduk. Türkiye prömiyerini 16. Documentarist Belgesel Günleri’nde “Bir Aradalık” seçkisinde yapan belgesel, 13 Ekim’de Amsterdam’da ve 4 Kasım’da Zürih’te gösterilecek. Aralık ayında da İzmir, Diyarbakır ve Van’da gösterimleri gerçekleştirilecek.
Kawa Nemir’in çağdaş klasikleri Kürtçe’ye daha evvel çevirmişliği var, lakin birinci sefer Ulysses üzere oylumlu bir gayrete girişmesi ne vakte tarihleniyor? Bundan nasıl haberdar oldunuz?
Kawa, Ulysses çevirisine 2012’de, kendi tabiriyle 16 Haziran’da, yani ismini romanın kahramanı Leopold Bloom’dan alan Bloomsday’de (Ulysses’in basılışını kutlama gününde) başlamış. Biz onunla 2018’de Amsterdam’da tanıştık. Birinci olarak Aylin bir edebiyat şenliğinde tanıştı, akabinde da birlikte, bugün sürgün edilmiş muharrirleri ağırlayan, Anne Frank’ın ailesinin bir vakitler yaşamış olduğu, 40’lardan kalma, renove edilmiş meskeninde kalırken onu ziyaret etmeye başladık. Yani temelinde sinemada Anne Frank’ın meskeninin balkonunda yapılan uzun muhabbetler, aslında bizim Kawa’yla tanıştığımız, ondan kendi üretimini öğrendiğimiz vakti da imliyor. Yani 2012’de başlıyor fakat bir yandan da bundan evvel yaptığı tüm çevirilerin bir manada günün birinde Ulysses’i çevirmek için yaptığı hazırlıklar olduğunu söylüyor Kawa.
Filmde de şahit olduğumuz üzere Ulysses’in Kürtçedeki macerası konjonktürdeki dalgalanmalar, ihtilal ve karşı-devrim uğraşlarıyla dağlanmış. Bunu aktarırken izlediğiniz prosedürü biraz açmanızı istesem?
Bizim için sinemanın, çeviri sürecinin içine sızan Türkiye siyaseti üzerine de kelam sarf etmesi değerliydi. Zira HDP belediyelerine atanmış kayyumlara değinmeden Kürt edebiyatına dair bir sinema yapamazsınız. Ya da tahminen küçük bir kesimiyle ilgili yapabilir, kendinizi sansürden de korursunuz lakin Kürtçe Ulysses üzere 10 yıla yayılan bir süreci yansıtmak istiyorsanız örneğin kayyumlardan bahsetmemek mümkün değil. Biz bunu yapmanın organik bir yolunu aradık, bulmamız da sıkıntı olmadı zira kültür alanında neyin ucunu tutarsanız tutun ucu bir formda siyasi irade gaspına bağlanıyor. 2019’da Kawa’nın çevirisini yaptığı Tosca operası Amsterdam’da galasını yapacaktı. Amed Kent Tiyatrosu, Hollanda’daki Theatre RAST ile birlikte Diyarbakır’da provalara başlamıştı. Epeyce sıkıntı bir iş. Düşünsenize, tarihin birinci Kürtçe operası bu, oyuncu takımının lisan, dramaturji, melodi, söylem vs. üzerine çalışması gerekiyor ve gereğince prova yapılamıyor kayyumlar yüzünden. Belediyeye kayyum atanınca yerlere da el koyuyor, provaları apar topar evvel İstanbul’a, akabinde da Rotterdam’a alıyorlar. Ve gerçek düzgün çalışma fırsatı bulamamış oyunculara Kawa son dakikalarda Kürtçe söylem çalıştırmaya devam ediyor! Yani mesela, Tosca’daki Kürtçe sözlerinin ağızdan çıkış hali bile, söylemi bile kayyumla bağlı. Biz bu mevzuyu bu formda ele almanın sinemanın temel estetik ve ideolojik tutumuyla uyumlu olduğunu düşündük, zira temel manada lisan gayreti üzerine bir sinema bu ve sözlerin söylemi bu bakımdan çok değerli. Yani kısaca, sözlerin nasıl söylem edildiği politik bir problemdir. Bunu vermeye çalıştık. Bir yandan da Kawa’nın şu an için ayak bastığı Hollanda bağlamından, buranın siyasetinden, örneğin göçmenlik tecrübesinden, konut krizinden bahsetmeden olmaz diye hissettiğimiz yerlerde oralara da saptık.
Nemir, Hamlet’e referansla “öç almaktan” bahsediyor. Anadiline ilişkin sesleri kurtarmak için, babanın hayaletinin buyruğunu dinlemesine tekabül eden kırılma sizce nedir?
Shakespeare ve Joyce, babanın hayaleti konusuyla ilgili çokça yazmışlar. Joyce’un Ulysses’inde, reklam simsarı Leopold Bloom’un muharrir Stephen Dedalus için bir tıp baba figürü olmasıyla ilgili kıymetli bir damar var. Bu kan bağıyla değil de seçilmiş bir baba-oğul münasebeti ve Hamlet’ten de çokça besleniyor. Bu iki muharrir, Shakespeare ve Joyce, Kawa’nın dünya edebiyatındaki temel ilham kaynakları, bir de Yeats var doğal. Münasebetiyle Kawa’daki devlet baba’ya isyan (ki bu bir nevi öç hikayesi) birincisi olağan ki çocukluk tecrübelerine dayanıyor, örneğin 23 Nisan’da yaşadığı baskıya (bunu sinemadaki 23 Nisan sekansıyla vermeye çalıştık) ya da Kürt olduğunu fark edip ailesinden annesi dışında kimsenin Kürtçe konuşmadığı gerçeğiyle yüzleşmesine ve bunu kaldıramamasına. İkinci olarak da daha edebi bir yerden, dünya edebiyatına ve kanonlarına ilgisi de bu isyanı canlı tutuyor. Bize nazaran Joyce’a olan ilgisi de buradan geliyor mesela. Joyce’un bir yandan İngiliz sömürgeciliği zıddı tavrı, bir yandan da İrlanda milliyetçiliğinin sıkı bir eleştirmeni olması Kawa’ya ilham veriyor. Yani Joyce aslında Kawa için seçilmiş bir baba figürü diyebiliriz velhasıl, Ulysses’e de bağlamak gerekirse.
Filmde Vivaldi’nin Dört Mevsim’inden Kürtçe operaya, 12 ton bestelere şimdiye dek Kürdistanî kültüre atfedilmeyen bir mıntıkadan sesler de geliyor kulağımıza. Kürt kültüründeki bu akarsu değişikliğini sinemaya aksettirmek nasıl bir his?
Kawa, Kürdî kaynakların yanı sıra, klasik Batı müziğinden ve Batı kanonundan da çokça etkilenmiş bir müellif. Biz de müzik tercihlerimizi buna nazaran yaptık, Kawa’yı pusula belirledik. Yalnızca klasik eserler de değil bu ortada, Kawa’nın çok sevdiği Edith Piaf da var sinemada, Hollanda folk müzikçisi Tante Leen de. Bir sahnede, Kawa pandemi sırasında toplumsal medyadan Ulysses çevirisinin bittiğini ilan ederken de mesela Beatles’ın “Hello, Goodbye”ının geriden işitildiğini fark edebilirsiniz. Bunları sinemaya dahil etmemek, Kawa’nın esin kaynaklarını tam vermemek olurdu. Sinemanın eklektik tutumuyla da âlâ örtüştüğünü düşündük. Ulysses üzere eklektik, gününün tanınan kültürü, sokak lisanı, entelektüel ve politik tartışmalarını ortalarında bir hiyerarşi kurmadan bünyesinde barındıran bir gündelik hayat ansiklopedisinin mevzu edinildiği bir sinema de, tıpkı romanın kendisi üzere tutarlılık peşinde olmayabilir diye düşündük.
Mardin, Diyarbakır, Amsterdam ve İstanbul köşegeninde geçen belgeselde, Nemir’in de kendi sürgünlüğüne adapte olmasına şahit oluyoruz. Bu minvalde bir “gezginlik alıştırması” yapıldığını bile söylemek mümkün, tahminen de. Anne Frank’ın bahçesinden kopup gelen at kestanesinden Bitlis cevizine, Kawa’nın hikayesiyle sizin öykünüzün örtüştüğü yerler nerelerdir?
Kawa’nın kentler ve ülkeler ortası dolaştırdığı kitapları, sözlükleri, defterleri; hepsini yanında taşıyamadığı için kentlere, ülkelere bölünmüş kitaplıkları… Bir yerden bir yere taşınmaktansa birkaç modüle bölünmek üzere bu. Direnişin yerle sonlu olmadığı ve birçok formunun olduğu fikri ayakta kalmaya yardımcı oluyor. Kawa’nın içinde olduğu bu akışın bir yerinden dahil olduk biz de ve Kawa’nın kaldığı Anne Frank’ın meskeninde bitmeye yakın olan bir çeviriye, biz oraya her gittiğimizde genişlediğini gördüğümüz Joyce koleksiyonuna çevirdik kamerayı. Süregiden bir direnişin içinde olma hissiyatında buluştuk herhalde en çok da.
Joyce İrlandalı, lakin İngilizce yazıyor. Bu minvalde Joyce’un Kürtçe konuşması Ulysses alemine ne katmış olabilir? Nevzat Erkmen’in tabiriyle “Ulyssesçe”nin Kürtçe bir kılavuzla rotası nasıl değişir, değişir mi?
Joyce evet İngilizce yazıyor ancak sömürgecisinin lisanını deforme ederek, paramparça ederek, yani lisanın kendisini politikleştirerek yazıyor. Joyce’un, bu denli yasak, şiddet ve asimilasyonun akabinde, yüzyıllık bir baskı sürecinin akabinde, her şeye karşın çıkıp da Kürtçe konuşmaya başlamasının kendisi başlı başına, lisanın direngenliğine dair bir şeyler söylüyor olsa gerek. Üstelik tüm bunlar Ulysses’in basılışının 100. yılında oluyor, o çeviri artık raflarda. Ulysses âlemi, bu -kendileri için- beklenmedik politizasyondan çokça etkilenecektir, Dublin seyahatimizden biliyoruz ki etkilenmeye de başladı. Joyce’un yapıtlarındaki anti-sömürgeci ve hatta yer yer feminist ve post-hümanist boyutların keşfedilmesinin tarihi aslında çok eskiye dayanmıyor. Yeni yeni, son 20 yılda açılan bir kanal bu ve Kürtçe Ulysses’in buraya taşıyacak çok suyu var. Sözlüğe gelince. Kawa çevirinin yanı sıra bir Kürtçe Ulysses sözlüğü yazmaya başladığını söylemişti. Fakat ortaya artık Finnegan’s Wake çevirisi girdi. Hasebiyle basabilir mi bilmiyoruz lakin basarsa bilhassa de Kürtçenin tarihî derinliğini idrak etmeye büyük yararı olacağı kesin.
Gelecekte yahut köklerini aradığımızda mümkün geçmişte, Kürdistanî bir avangard’dan bahsetmek mümkün olacak mı? Buna Kürtçe Ulysses’in katkısı ne olurdu?
Buna cevap verecek olan biz değiliz, yalnızca izlenimlerimizi aktarabiliriz. Bu dalganın birinci rüzgarları esasen “Amed Rönesansı” olarak tabir edilen 2000’ler başında hissedilmeye başlandı herhalde. Kürt aktüel sanatı ve edebiyatında. Savaş süreci doğal ki büyük bir yarık oluşturdu fakat bu süreçte dünyanın farklı coğrafyalarına giden Kürt sanatkarlar, tıpkı Joyce’un kendisi üzere kozmopolit bir kimlik kuşanarak türlü formlarda üretim yapıyorlar. Öte yandan Kürtçe lisanı, Kawa’nın sinemada dediği üzere ulus devlet nizamıyla tektipleştirilmediği için kendi başına avangard olarak da -hem öncü manasıyla hem de yenilikçi, gelenek yıkıcı anlamıyla- görülebilir. Ulysses’in Kürtçe çevirisinin basılması temelinde biraz da buna işaret ediyor.
