Modern çağın mecburiyetleri olarak bize dayatılan kuralları düşünmeye pek vakit ayırmıyoruz. Bu kuralları çoklukla ya sorgusuz sualsiz uyguluyoruz ya da uygulamayı beceremediğimiz için acı çekmeye başlıyoruz. Bu kurallar dizisinin başında ise ne yiyip içtiğimize, ne kadar yürüdüğümüze yahut uyuduğumuza dek her şeyi kapsayacak biçimde genişletilmiş acayip bir olgu var: Batı’da “wellness”, Türkçede ise “sağlıklı ve yeterli yaşam” diye anılıyor. Sağlıklı ve güzel hayat tam olarak neye tekabül ediyor diye biraz araştırınca eski bir deyişe rastlıyoruz. Latincede mens sana in corpore sano olarak geçen ve Türkçeye de “sağlam baş sağlam bedende bulunur” halinde çevirebileceğimiz söz, şimdi alevlenmiş yeni bir cehennemi tek cümlede tasvir ediyor. Bu cehennemin her yanı orijinal tasalarla dolu. Mesela, yeteri kadar badem yemezsek başımızın da yeteri kadar düzgün çalışmadığını düşünmeyi olağan buluyoruz. Meğer her gün badem yemenin yeteri kadar çalışmayan başa pek yararı dokunmuyor.
Hayatımızı güya uygunlaştırma maksadıyla ortaya çıkmış wellness’ın uygulanma biçimi, klasik bir günah-sevap çizelgesi hâlini aldı. Hangimiz arkadaşlarıyla sohbet ederken spor yapmamanın yahut sağlıklı beslenmemenin de olağan olabileceğini söyleme yüreğini gösterebiliyor? Kendimizi gereğince sevmemek günahlar listesinde tepeye çoktan yerleşti. Artık olağanlığın tarifi, bu yeni günahların ve sevapların etrafında şekilleniyor. Beşerler, sağlıklı hayat ritüellerinde eksikleri olan herkesi “depresyonda”, “mutsuz” yahut “bakımsız” olarak tanımlaya başladı. Daha verimli bir hayat sürmenin kime yahut neye yaradığı muğlaklaşmaya başladı. Muvaffakiyetin manası esasen çoktan değişti. Bugün 10 bin adım attıysak başarılı, bir yerine iki dilim ekmek yediysek başarısız sayılıyoruz. Kendimizi anti-demokratik yargılamalara teslim ettiğimizden beri, oburlarının yaptıkları da bizi ziyadesiyle ilgilendirir olmaya başladı. Oburlarının başarısızlıklarını listelemenin işe yaradığı tek alan, her vakit verimli bir prekaryanın peşinde olan kapitalizm.
“Wellness” modasının art planında, bütün dünyada uzayan ömür müddetleriyle birlikte oraya çıkan kronik hastalıkları tedbire korkusundan herkesin vücudunu tapınılacak bir mabede çeviren toplumsal hoşluk ve sıhhat anlayışına kadar birçok farklı sistem var. Bu sistemlerin işleyişinde ise ortaklaşan tek şey, kulağa artık klişe gelen lakin buz üzere gerçekliğiyle etrafımızı saran kapitalizmin her yere sızmayı becerebilen yayılım gücü. Kapitalizmin yayılım gücünün kaynağı, kavramlarla istediği vakit, istediği halde oynayabilmesi. Bundan yirmi sene evvel daha zayıf görünmek için pazarlanan “fitness”, bugün bayanın güçlendirilmesi (women empowerment) iletisiyle büyüyor. Mana kayması yaşayan bir başka örnek de tarihi olarak içsel huzura erişmeyi vaat eden yoga pratiği. Yoganın eşleştiği kavramlar olan iç huzuru, kendinle barışma-bütünleşme ve esneklik, gerçek hayatta ise birer tamlamadan öteye gidemiyor. Yoga yapan insan profili, dış dünyaya ne kadar da huzurlu, sakin ve herkese eşit davranan biri olduğu izlenimini verirken, bu imaj gerçek hayatta sanki neleri örtüyor? Diğerlerine ziyan verecek boyutta kusurlar yapan biri, kendiyle daima “bu senin yanılgın değildi, kendini affetmelisin!” diye konuşurken sanki hangi insanların cehennem bekçisine dönüşüyor?
Wellness’ın bir trende dönüşmesini tarihi olarak incelediğimizde birinci olarak 1950’lerin sonunda Dr. Halbert L. Dunn ile karşılaşıyoruz. Dr. Dunn, wellness kavramını, sağlıklı olmaktan ayırıyor. Sağlıklı olmak, yani rastgele bir hastalığa sahip olmamak pasif bir durumken wellness sıhhatimiz için daima biçimde etkin olmaya işaret ediyor. Bu noktada dikkat etmemiz gereken en değerli ayrım, sıhhat ve wellness’ın bilimsel olarak birbirinden büsbütün ayrıldığı. Şayet rastgele bir hastalığa sahipseniz, hekiminiz bunu analizler ve tetkiklerle teşhis eder. Ama wellness, büsbütün subjektif. Hiçbir doktor sizin yeterince well olup olmadığınızı ölçemez. Bu farkın tehlikesi, herkesin sağlıklı olma konusunda kendi kendiyle yarışırken varılacak hiçbir bitiş noktası bulamaması. Sonlanmayan bu yarışın bir müddet sonra başka beşerlerle da rekabete dönüşmesi ve orada da kazananın asla belirlenememesi. Yani âlâ ve keyifli olacağımızı hedeflerken, asla bitmeyen bir tatminsizlik ve takıntı kozmosunun bizi beklemesi.
Benliğimizi kutsadığımız bu harikalık takıntısının içerisinde ne yalnızca yoga var ne de yeşil renkli detoks içecekleri. Aradığımız karşılıklar bilimsel olmayınca ortaya uydurma öykülerle dolu bir e-ticaret sepeti çıkıyor. O sepetin içinde ise yok yok: Havayı temizlediği argüman edilen özel tütsüler, çok uzak dağlardan kopup gelen mineraller, ismini apansız duymaya başladığımız Aztekler’in üstün gıdaları… Bu sepeti oluştururken işleyen tek sistem var: Öyküsüz eser, sepete giremez. Kendimize bilimsel ispatlar bulamadığımızda yahut bulsak da kulak kapadığımızda öyküler dinlemeye gereksinim duyuyoruz. Ne kadar direnirsek direnelim yahut ne kadar safsatalara geçit vermesek de, wellness trendinin öykü anlatma gücü, kesinlikle yakamıza yapışıyor. Zira içinde yaşadığımız dünyanın inançsız siyasi ortamında, her gün gittiğimiz iş yerinin gitgide belirsizleşen çalışma kaidelerinde geleceğe dair hayaller kurmaya ve çok kolay biçimde uygun hissetmeye muhtaçlığımız var. Satın aldığımız avokadonun, mensubu olduğumuz umutsuz sınıf prekaryanın bir modülü olduğundan habersiz, kendimize wellness falları kapatıyoruz.
Bu kadar huzur ve sıhhat dolu yaşamaya çalışırken bir yanda kimse artan ümitsizliğini ve öfkesini dindirebilmiş değil. Bütün bu ümitsizliği açıklamak için yola koyulan Guy Standing ise ne proletaryaya ne de orta sınıfa referans eden orijinal sınıfımız “prekarya” kavramını ortaya koyuyor. İngilizcedeki “precarious” sözünden doğan prekarya, “belirsiz”, “güvencesiz”, “tehlikede” manalarına geliyor. Bu üç söz, yaşadığımız hayata hiç de yabancı değil. Prekarya sınıfı, çalışan fakirler ve teminatsız personeller olarak tanımlanırken konu bahis kitleyi etrafta aramaya pek gerek yok. Her şey, taban borcunu güç yatırdığımız kredi kartımızla aldığımız avokadoda ve o avokadonun mutsuz ofis kahvaltısının ana materyaline dönüşmesinde gizli. Bu belirsizliğin içinde mutsuzluğunun sebeplerini arayan ve devayı kendi belirledikleri mükemmelleşme uğraşında bulan yüz milyonlarca insan, hatalıyı daima yanlış yerlerde arıyor ya da suçludan hiç kelam etmiyor. Yaşadığı her şeyi ferdî öfkesi zannederken tıpkı vakitte ferdi yanılgılarını diğerlerine yüklüyor. Özcesi kimsenin iyileşemediği bir sömürü tertibi, kimseye sesini duyurmadan, bâtın bilinmeyen güçlenmeye devam ediyor.
Sadece bir topluluğun kesimi hissetmek için bile yulaf unu satın almaya başlamış olabilirsiniz. Fakat asıl ilişkin olduğumuz topluluk, geleceğini göremeyen, gerilim altında çalışmayı kabul eden ve çalıştıkça kazanamayan, biriktiremeyen, kendini kimseye beğendiremeyen, daima daha kötüsünün geleceğine emin olmuş kalabalıklar. Ortaklaştığımız şey, Instagram’ın daima genişleyen wellness dünyasında var olabilmek değil, katlanmak zorunda kaldığımız kurallar ve mutsuzluğumuz. Kaybedecek hiçbir şeyimiz olmadığını idrak edip kabullendiğimizde bizi bir müddetliğine uyutmuş olan wellness trendi de son bulmuş olacak.
Kaynaklar
- Daniela Blei, “The False Promises of Wellness Culture”, 2017.
- Guy Standing, Prekarya: Yeni Tehlikeli Sınıf, İrtibat Yayınları: 2017.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
