Birkaç gün evvel, İstanbul Üniversitesi’nin kapıları “duvarsız üniversite” kavramının dünyanın her yerinde tartışıldığını tabir eden rektör tarafından ziyaretçilere açılmıştı. Dün de toplumsal medyada yerleşke içindeki ziyaretçilerin amfilerde öğrencileri izlediği fotoğraflar paylaşıldı.
İstanbul Üniversitesi’nin herkese açılması, “kamusal alanın” ne olduğuna dair tartışmaları da yine alevlendirdi. Türkiye akademisinde de, bilhassa 2000’li yıllardan sonra, yani Avrupa’dan neredeyse 40 yıl sonra etraflıca tartışılmaya başlanan bu kavrama dair birçok yaklaşım kelam konusu. Öncelikle kavramın Türkçeye çevrilmesi konusunda başlayan “tatlı anlaşmazlıklar” ekseriyetle “burjuva kamusal alanı” çerçevesinde ilerledi. Esasen bu tartışmalar Avrupa’da da bu türlü şekillenmişti. Başını Jürgen Habermas’ın çektiği, Hannah Arendt üzere düşünürlerin çalışmalarında tarihî uğrakların farklı ele alındığı yaklaşımlar öne çıkarken Alexander Kluge ve Oskar Negt’in –esasen pek de ardılı bulunmayan- gündelik hayattaki tecrübeyi merkezine yerleştiren “proleter kamusala alana” dair yaklaşımlarının sesi daha kısıktı. Bilhassa feministlerin de tartışmaya ortak olmasıyla birlikte özel-kamusal alan ikiliği sorgulandı, kamusal alana dahil olamayan farklı kümelerin farklılıklarından doğan maniler ele alındı. Olağan kamusal alana dair tartışmaların “demokrasi” tartışmalarıyla paralel ilerlediğini, ilerlemek zorunda olduğunu da söylemek gerek.
Günümüze gelelim. Bir tarafta ABD’de üniversite yerleşkelerinin “yalıtık” olmasından yola çıkarak burada da emsal uygulamaların olmasını reddedenler “üniversiteler herkese açılmalı” dedi. Başka tarafta üniversitelerin açılmasına dair reddiyelerini, bu uygulamanın nelere yol açabileceğiyle ilgili gündelik hayat tecrübelerinden örnekler vererek temellendirip “üniversiteler sadece bizimdir” diyen öğrenciler vardı. Esasen birebir talebin iki yüzünü lisana getirenlerin ve egemenlerin uygulamalarına karşı farklı tasaları barındıranların sesi, güya bir ikilik üzere yankılandı. Hasebiyle mevzuyu yerleşkeler herkese “açılsın-açılmasın” ikiliğine ve yaratılmış sanal taraflara sıkıştırmadan evvel içinde bulunduğumuz şartları pahalandırmak zorundayız. Sonuçta kavramlar da kendi bağlamlarında mana kazanıyor ya da kaybediyor. Bu noktada, temel birkaç soruyu hatırlayalım.
Üniversiteler kamusal alan olmalı mı? Evet. Kamusal alan tek bir düzenlemeyle “inşa edilen” bir şey mi? Hayır. Üniversiteler herkese tek bir kararla açıldığında “kamusal alan” olarak nitelendirilebilir mi? Düşünelim.
Üniversitelerin temelinde özgür niyet ve tartışma ortamı bulunur. Üniversite, gerek kamusal bilginin üretimi ve dağıtımı gerekse bir araç olarak mevcut alakaları sarsma potansiyelini tüm bileşenleriyle barındırır. ’68 Hareketi bize bunu somut biçimde gösterdi. Bir “seçme-eleme” sistemiyle üniversitelerin kapılarına “çoktan seçmeli engeller” konmamalı. Bu sebeplerle üniversitelerin kamusal olarak herkese açık olması gerektiğini elbette savunmalıyız. Fakat iktidar alakalarının bu derece yakıcı olduğu, hayatımızın her alanına müdahale etmek için adeta kapıda bekleyen (bu örnekte olduğu üzere kapıyı gerisine kadar açan) iktidar güçlerinin olduğu bir düzlemde, kamusal alan iktidar bağlarını sarsmayı emel edinen çabalar sonucu kazanılmadığında ve tek bir kararla “yapıldığında” elde edilenin bir kazanım sayılıp sayılmayacağından şüphelenmemiz ziyadesiyle olağan.
Şimdi tarihi biraz geri saralım. Çok değil, bundan yaklaşık 20 yıl evvel zati üniversitelerin kapıları herkese açıktı. Hatta kamusal alanı genişletme adımlarından biri olarak da başörtüsü kullananlar, eğitim haklarının engellenmemesi için üniversitelere girebilmeye başladı. Üstelik bunun geç kalınmış bir karar olduğu konusunda hemfikiriz, olmalıyız. Lakin yeniden birebir üniversitelerin kapıları AKP eliyle öğrencilere kapandı. Artık “açtım, oldu” demenin de bir kamusal alan yaratma isteğinden ileri gelmediğini anlamak sıkıntı değil. Öğrencilere kart sistemi getiren, kapılara AVM’lerden hallice güvenlik sistemleri kuran, yerleşkenin tüm dehlizlerinde girerek öğrenci hareketlerini sönümlendirmeye çalışan bir anlayışla karşı karşıyayız. Boğaziçi Üniversitesi öğrencilerinin ve akademisyenlerinin yüzlerce gündür aksiyon yapmasını, üniversite yerleşkelerine girişlerinde daima problemlerle müsabakasını “kamusal alan” tartışmaları dışında düşünmek mümkün mü? Hal bu türlü olunca, kamusal alanda ilgiler ve kamusal alanla ilgimiz “güvenlik” sorunu etrafında ele alındığında ve rastgele bir alanının zati olmaması gereken kapıları açıldığında durup düşünüyoruz. Kamusal alanların kendi bağlamlarında mana kazanmasına atıfla elbette bugün sermayeden ve mülkiyet münasebetlerinden azat etmeye çalıştığımız yer arayışlarımız sürüyor. Ancak bu “kurtarılmış alanlara” direkt kamusal alan niteliği atfetmek de sorunu çözmeye yetmiyor.
Bir de kapıları halka açılan üniversiteye kimlerin giremediğine bakalım, barınma hakkına erişemediği için üniversite tercihi yapamayan öğrenciler mesela. Ya da özgür fikrin yerlerinden olması gereken üniversitelerde, yaşadığı sorunu lisana getirmek için hareket yapan öğrenciler. Bunların varlığının engellendiği bir alan, ne kadar kamusal alan olabilir? Öbür bir “kamusal alan” olma savı taşıyan Galataport’a bakalım artık. Geçen haftalarda bir “ziyaretçi” (kamusal alanın ziyaretçisi olur mu demeyin), kefiye taktığı için güvenlik vazifelileri tarafından içeri alınmadı örneğin. Bu sebepler ve daha pek çokları nedeniyle şartsız koşulsuz “tüm üniversiteler kamusal alandır, açılsın” sloganları biraz da herkesin erişim imkanlarını birebir kabul eden liberal kamusal alan tarifine denk düşüyor, toplumsal gerçeklere de biraz gözünü kapıyor üzere.
Bu sebeple bu uygulamanın kimleri içeri buyur ederken kimleri kapı dışarı ettiğini düşünmek gerek. Bugün, turistik bir merkezde bulunan bir üniversitenin açılması, öbür hiçbir üniversite ile ilgili benzeri bir tasarrufun olmaması da düşünmemiz gereken başlıklardan biri. Kaldı ki, bu kararı üniversite kapısı önünde protesto etmek isteyen öğrencileri bir polis ordusunun engellemeye çalıştığını akılda tutmak gerek. Tekrar bugün, üniversitelerdeki politik ve toplumsal olarak hareketli ortamın kent merkezlerinde baş göstermesinin ve olası öğrenci hareketlerinin engellenmesi için üniversitelerin kentin periferi alanlarına taşındığını biliyoruz. Sonuç olarak, üniversitelerin herkese açık olması fikrini savunmalıyız lakin bunun tedrici bir süreç gerektirdiğini akılda tutmakta yarar var. Üniversite bileşenleriyle birlikte verilmeyen kararlar, hudutların daraltılması ya da genişletilmesi konusunda birçok vakit tasarrufun egemenlerin elinde kalmasıyla sonuçlanıyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
