Dışarıda ekonomik kriz, meskende “canım kocam”

TikTok yahut Instagram Reels görüntülerinde şu görüntü sık sık karşınıza çıkmaya başlamış olabilir: Meskeninin geniş, en makûs ihtimalle tezgaha kadar cam olan (belki bir bahçeye lakin kesinlikle bir yeşilliğe açılan) mutfağında tezgaha geçmiş, 1950’lerden fırlamış üzere görünen, hamur yoğurmaya yahut peynir yapmaya pek de müsait olmayan elbisesiyle huşu içinde (sarhoşça bir gülümseme ve yavaşlıkla) kocası ve çocukları için taze ve organik gereçlerle çalışan bir kadın…

Ya da internette gezinirken genç kızlardan duyduğunuz ve muhafazakarlaşan Türkiye’de yaşayan her feminist bayanın radarına girecek olan “evinin bayanı olma” hayallerine denk gelmiş, “herkese ne oluyor ?” diye merak etmiş olabilirsiniz. Hatta biraz daha ileriye gidip şu soruyu sormuş olabilirsiniz: “Bunlar ferdî seçimlerin bir sonucu mu, yoksa ideolojik bir kuşatmanın mı içindeyiz?”

Neredeyse her alanda aklımızda beliren “bireysel mi, ideolojik mi?” sorusu, husus bayanlar ve ömür stilleri olunca ortaya çıkması kaçınılmaz bir soruya dönüşüyor. “Geleneksel eş” diye Türkçeye çevrilen “tradwife” hareketiyle Reels ve TikTok görüntülerinde sıkça karşılaşıyoruz, elbette ismi konmadan. “Geleneksel eş” bize uzak yahut yabancı bir kavram değil. Akıllara çabucak X nesli ebeveynlerimiz gelebilir ya da abartılı süslemelerin, içten gelen coşkulu fedakarlıkların sunum tepsilerine yahut kahvaltı masalarına yansıdığı o “kocişim de kocişim” diyen yeni gelinlerin “tatlı telaşını” düşünebiliriz.

Ne var ki, bu “kocanı 1950’lerdeki üzere şımart” akımı sırf toplumsal medyanın gündeminde olan bir sıkıntı değil. Bu klâsik hareket, Batı’nın çok sağcı ve anti-feminist kümelerinin savunduğu bir şey olmaktan çıkıp, evvel Instagram reels kurgularına, daha sonra bağlantı beklentilerine ve gelecek hayallerine musallat olan bir dileğe dönüşmüş görünüyor. Google trendlere nazaran, “tradwife” sözünün popülerliği 2018’in ortalarında artıyor, 2020’lerin başlarında en yüksek popülerlik düzeyine ulaşıyor. Ancak klasik eşlerin izlerini 2013’e kadar takip edebiliyoruz.

Tam vakitli konut hanımlığını kutsayan klasik eş hareketi, kendini ailesine adayan, “milletini ve kültürünü seven”, bu türlü daha memnun bir ömür sürdüğünü söz eden bayanlardan oluşuyor. Türkiye’de yıllar içinde edindiğimiz reflekslerle bir yerde “geleneksellik”, “geriye dönüş” yahut “muhafazakarlık” görünce bunun Ortadoğu’ya has bir sorun olduğunu düşünmeye meyilliyiz. Halbuki insanların ömürlerini şekillendirme konusunda hayli başarılı olan 1950’lerin Amerikan kültürünü ve Hristiyan kıymetlerini de “geriye dönüş” seyahatinde küçümsemememiz gerekiyor.

Aşırı çalışmaktan, ekonomik güvencesizlikten, gün geçtikçe hayatta kalmamızı imkansızlaştıran, hatta açık bir biçimde varlığımıza düşman olan kapitalist nizamda hayatta kalmanın ve gerilimden kurtulmanın anahtarı olarak görülen, bayanlara da bir özgürlük vaadiymiş üzere sunulan bu akımı çok sağ kümelerden başka düşünmek safça bir yaklaşım olur. Çok sağın tezleri ortasında yer alan “feminizm bayanı keyifli etmez” söylemi, klâsik eş hareketinin de başvurduğu bir telaffuz. Feminizm, onlara nazaran bayanları iş hayatının zorluklarında boğan, sabah 9 akşam 5 mesailerde süründüren, çocuk sahibi olmalarını engelleyen bir ideoloji, bayanları yalnızlığa mahkum eden bir illet.

Aileyi, kocayı ve bunlar sayesinde gelecek lüks bir hayatı terk eden feminist hareketin bilakis, gerçek özgürlüğe giden yolun esasen koca edinmekten, aile kurmaktan geçtiğini savunan, “iffet, evlilik ve annelik” üzere asırlık ve küflenmiş reçetelere dönen klâsik eş hareketi, cinsel ihtilalin ve modernizmin yarattığı bayanların nesneleştirilme ve cinsel şiddet sıkıntılarına da tahlil olacağı tezini taşıyor. Elbette bu harekette bayandan farklı düşünülemeyen, hatta bayanı kadın yapan “annelik” rolüne, anneliğin kaçınılmaz uzantısı çocuk yetiştirme sorumluluğuna da özel bir kıymet atfediliyor.

Bu akımın yükselişi ile göçmen tersliğinin yükselişi de paralel ilerliyor. Bir öbür deyişle, Batı’daki tradwife hareketi değişen dünyada “değişimden” (göçmen kadın-erkek-çocuk-aile) korkmanın da bir yansıması olarak taraftar kazanıyor. Pekala, Türkiye’de neler oluyor? Neden geçmiş yıllarda verilen bağımsızlık uğraşının bilakis “geleneksel eş” kavramı böylesine ilgi görüyor?

Polonya, Macaristan ve İtalya’da olduğu üzere, Türkiye’de de hükümet bayanların daha fazla çocuk sahibi olması için hatırı sayılır seviyede gayret harcıyor. Lakin olan bitenler sırf devlet dayanaklı bir nüfus artışı talebinin sonucu değil. Birçok ülke üzere, Türkiye de gençlere meslek sahibi olmanın, bu meslekte ilerlemenin ve ekonomik garantiye sahip olmanın gitgide zorlaştığı bir hayat vaat ediyor.

Anne babalarımızın yaşadıkları izafî refahın, emekli ikramiyeleriyle satın aldıkları konutların ve hafta sonu kentten uzaklaşabildikleri otomobillerin bizim için artık o denli kolay ulaşabilecek şeyler olmadığını, tüm bunların artık birer statü problemi haline geldiğini biliyoruz. Birden fazla genç artık biliyor ki konut sahibi olmak üzere hayalleri gerçekleştirebilmek için dahi ya ailelerinden kalmış bir mirasa sahip olmaları ya da yasadışı işlerle özendirilen hayatlara ulaşmak gerekiyor. Hayat bu türlü kasvetliyken güneş erkenden batıyor, dışarıda polis sirenleri çalarken ve canavar üzere bir ekonomik kriz varken 1950’lerin “huzurlu ve mutlu” görünen yaşantısı bir anda ulaşılması sıkıntı ve hoş hayallerden birine dönüşüyor.

Bu görüntüye bir de influencer’ları eklememiz gerekiyor. Zira huşu içinde bir gülümsemeyle ve sükunetle mesken işleri, mutfak işleri yahut bahçe işleriyle meşgul olduğunu gördüğümüz influencerlar, isteyerek ya da istemeyerek, özgürlük ve mutluluğun formülününün “geleneksel eş” olmaktan geçtiğine işaret ediyor. Klasik eş hareketi, Instagram, Youtube ve TikTok üzere birçok mecrada bir “içerik konsepti” haline gelerek takipçi sayısı artırmanın, “keşfet” alanında görünmenin “estetik” yollarından birine dönüşüyor. Haliyle, kaçınılmaz olarak bayanlara mümkün, doğal ya da gerçek olmayan ve ulaşamayacakları bir hayatın bayat hayalini pazarlıyor.

Geleneksel eşlerin “evin dirliğini sağlamak başlı başına bir iş, annelik aslında hayal ettiğim şeymiş, bir sürü bebek doğurup onlara bakmak istiyorum, kendimi daha sakin ve huzurlu hissediyorum, beni seven ve konutumuza bakan kocama layık oluyorum” telaffuzlarıyla ürettikleri TikTok görüntülerine, neredeyse bir “operasyon” üzere yürütülen genç bayanların günlük ömürlerini, duygusal tecrübelerini, hoşluk rutinlerini, şahsî ilgi alanlarını ve gibisi bahisleri paylaşmalarını içeren “just a girl” görüntüleri da eklenince bayanların nasıl bir fantezi ve hayal dünyasına hapsolduğunu görmek haklı bir telaş yaratıyor. Üstelik, klasik eş akımı karşımıza yalnızca anti-feminist kalıplarla çıkmıyor. Bu hareket “sebze yetiştirmek, tarımla ilgilenmek, ofis işini terk etmek” üzere, bağlamı şayet uygunsa, özgürleştirici olarak da yorumlanabilecek aksiyonların gerisinden da çıkabiliyor.

Peki, feministler klâsik eş hareketi için ne diyor? Kimileri bu hareketi feminizmin reddi ve basit-ilkel-köle vakitlere geri dönüş olarak yorumluyor. Kimileri da bayanların “geleneksel kadın” olma hakkını destekliyor ve seçim yapmayı bir feminist muvaffakiyet olarak tanımlıyor.

Geleneksel eş hareketinin içinde yer alan tüm bayanların ideolojik bir sorun peşinde koştuğunu yahut feminizmin kazanımlarını bile isteye bir bir harcadığını söylemek güç. Kimi bayanlar, bu seçimin ideolojik pozisyondan fazla “daha yavaş, daha sakin bir ömür tarzına” geçişle ilgili şahsî bir karar olduğuna inanıyor, kimileri da cinsiyetçiliği ya da hem cinsiyetçiliği hem de feminizmi reddediyor. Paylaşımlarıyla “kendilerini mutsuz ve hayatlarında kaybolmuş hisseden kadınlara” ilham olduklarını savunuyorlar. Halbuki bu paylaşımların altında çok sağcı, homofobik, anti-feminist görüşlerin nefret telaffuzları kendilerine yeşerecek yeni alanlar buluyor.