Geçen hafta Oyuncular Sendikası Yönetim Kurulu Üyesi Cem Yiğit Üzümoğlu, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı’nın “boykot daveti yapanlar” hakkında başlattığı soruşturma kapsamında göz altına alındı. Bu gelişme sadece hukuksal yerde değil, kültürel manada ve temsil seviyesinde de bir kırılma yarattı. Olayın kendisinden fazla öncesinde ve sonrasında yaşananlar Türkiye’de ünlü figürlerin kamusal alandaki rolünün toplumsal açıdan nasıl kodlandığını da yine görünür hale getirdi.
Aybüke Pusat ve beraberindeki birçok oyuncunun, devlet kanalı TRT’de ve dijital görüntü platformu Tabii’deki dizilerden çıkarılması, kısa müddette toplumsal medya kullanıcılarının ve kimi siyasi figürlerin oyuncuları amaç göstermesiyle sonuçlandı. Akabinde parodi içerikler, tenkitler, hatta linç kampanyaları süratle örgütlendi. Toplumsal medyada yeni hesaplar açıldı. “Kimleri takip edelim, kimleri takip etmekten vazgeçelim?” anketleri başladı. Pekala, bunlar ne manaya geliyordu? Ünlülerin bir kamusal sorumluluk taşıması mı gerekiyordu, yoksa günah keçisi mi ilan edildiler?
Guy Debord, Gösteri Toplumu kitabında ‘‘Modern üretim şartlarının hakim olduğu toplumların ömrü, devasa bir şov birikimi olarak görünür. Dolaysızca yaşanmış olan her şey yerini bir temsile bırakarak uzaklaşmıştır” der. Yani bir şeyin kendisi olmaktan çok onun görünüşüyle ilgileniriz, kim olduğumuzdan fazla bizi hangi fikrin ya da kimin temsil ettiği değerli hale gelir. Böylelikle her şey bir tekrar, klişe ve temsil halini alır. Bu da kültürel ve politik seviyede derin bir bayağılık üretir. Debord şöyle devam eder: ‘‘Yaşayan insanın şovdaki temsili olan ünlü kişi, mümkün bir rolün imajını kendinde toplayarak aslında bu bayağılığı somutlaştırır.’’
Bu durumda bireyler bilhassa siyasi temsiliyetin zayıf olduğu, siyasi partilerden yahut ideolojilerden kopuşların yaşandığı devirlerde, kendi politik duruşlarını tabir edecek güçlü ve görünür yüzler ararlar. Bu noktada devreye ünlüler girer. Zira bir politik figürden beklenen inanç, prensip ve duruş artık sanatkarın, oyuncunun, müzikçinin üzerinden daha “insani” yahut “vicdani” bir halde aktarılabilir. Siyaset de düpedüz ahlakla ikame edilebilir. Birey, kendi kimliğini, kıymetini ve duruşunu, bir oburunun yüzüyle ve kelamıyla sunmak ister. Muhalif ve ses çıkaran ünlülerin fotoğrafları yan yana gelerek kahramanlaştırılır ya da sessiz kalma hakkını kullanan ünlülerin linç edildiği içerikler oluşturulur. Ünlülerin hangi bölümü temsil ettiklerinden fazla ne kadar “doğru yerde durdukları” sorgulanır hale gelir.
Bu bağlamda linç, politik bir konumdan fazla bir temsiliyet eksikliğinden doğar. Göz önünde olan ünlü bir figür kamusal bir sorumlulukla değil temsilin mecburiyetiyle karşı karşıyadır. Zira toplum bu figürlerden empati değil doğrudan temsil talep eder. Lakin burada ünlünün tesir alanının gücünü es geçmemek gerekir. Bu nedenledir ki siyasetin markajında, evet, ünlüler de vardır. Kelam konusu temsil baskısı ünlüleri politik birer aktör haline getirmeye zorlar. Artık yaptıkları, ürettikleri değil hangi bahiste ne vakit nasıl konum aldığı üzerinden değerlendirilirler. Toplum, bireyin ne düşündüğüyle değil neyi temsil ettiğiyle ilgilenir.
Magazin ve siyasetin iç içe geçmesi ise kendisini burada ortaya çıkarır. Siyasilere ünlü muamelesi yapılır, Mahmut Tanal her sabah “günaydın” içeriği paylaşır ve herkes ona “günaydın vekilim” karşılığı verir. Ünlülerse politik aktörler üzere kıymetlendirilir. Cem Yiğit Üzümoğlu yeni bir gençlik arzusu haline gelir. Bir pop yıldızının attığı tweet bir bakanın açıklamasından daha çok konuşulur, bir oyuncunun rastgele bir toplumsal sorunda sessiz kalması direkt politik bir hal olarak damgalanır. Siyasetçiler, kampanyalarında ünlülerin görünürlüğünden faydalanır ve onların popülerliğini meşrulaştırıcı bir araç olarak kullanır.
Peki, ünlülerden bu beklenti bir çeşit boşlukla ilgili olabilir mi? Siyasilerden, kurumlardan beklenen açıklamalar gelmeyince, toplum gözlerini daha görünür olan şahıslara çeviriyor, burası açık. Yani ünlüye yüklenen rol esasen bir boşluğu kapatma uğraşı. Yoksa onca şey olurken Kıvanç Tatlıtuğ ne demiş umurumuzda olmalı mı? Veya Aybüke Pusat’ın diziden kovulunca kahraman ilan edilmesi ne kadar yanlışsız? Doğruysa, malum dizideki rolü neden kabul ettiğini sorgulamalı mıyız?
Tüm bunların özünde değişmeyen bir insan merakı var: güçlü ve meşhur olanın mahremine bakma isteği. Bu dileğin etrafında şekillenen magazin kültürü ise kimi vakit eğlenceli bir seyirlik, kimi vakit bir ibret sahnesi, kimi vakit da direkt politik bir araç olarak toplumsal hayatın modülü olmaya devam ediyor.
Ancak bugünkü sıkıntı, bir ünlünün ne söylediğinden ya da söylemediğinden çok toplumun kimler aracılığıyla temsil edilmek istediğiyle ilgili. Ünlülere ait politik beklenti sadece onların görünür olmalarından değil, tıpkı vakitte kurumsal temsilin zayıflığından kaynaklanıyor. Siyasetin inanç vermediği yerde, gözler daha tanıdık, daha “bizden” görünen şahıslara çevriliyor. Böylelikle şöhret, sırf kültürel değil giderek daha fazla siyasal bir arayüz haline geliyor. Alkış da linç de bu yüzden bu kadar keskin, bu kadar süratli ve değişken. Zira aslında sorduğumuz soru daima tıpkı: “Benim yerime konuşur musun?” Yanıt gelmediğinde, sadece o bireye değil kendi suskunluğumuza da öfkeleniyoruz.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
