AKP’nin 2015 sonrası benimsediği denetimli kaos idare biçimi artık süreksiz bir strateji değil, kalıcı bir rejim pratiğine dönüşmüş durumda. Her kritik dönemeçte yaratılan krizler, sonrasında gelen inanılmaz hal uygulamaları ve kurumların birer birer fonksiyonsuzlaştırılması, rejimin kendi meşruiyetini yine üretme biçimi haline geldi. 7 Haziran sonrası yaşanan katliamlar, 15 Temmuz darbe teşebbüsü, ilan edilen OHAL ve hukukun askıya alınması bu stratejinin taşlarını döşedi.
Bugün İmamoğlu’na yönelik yargı operasyonu, bu uzun zincirin yeni bir halkası. Erdoğan ve AKP, seçimle gitmeyeceklerini her keresinde açıkça gösterdiler. Gerekirse OHAL ilanı, aday yasakları, seçim iptalleri yahut direkt sandığın ortadan kaldırılması dahil her araç kullanılabilir. Bu süreci ister “rekabetçi otoriterlik”, “neoliberal otoriter devlet”, “nasyonal kapitalist rejim” ya da “örtük-açık faşizm”, “geç faşizm”, “süreç olarak faşizm” ya da “neo-faşizm” olarak isimlendirin; Türkiye bugün seçimlerin biçimsel olarak sürdüğü lakin sonuçların evvelce belirlendiği, siyasal rekabetin denetimli ve sonlandırılmış hale geldiği bir rejimi deneyim ediyor.
Bu sürecin en tehlikeli yanlarından biri, iktidarın muhalefet üzerindeki böl-parçala-yok et siyaseti. AKP, Kürt siyasal hareketiyle Batı’daki muhalif tabanı birbirinden koparmak konusunda son derece tecrübeli. “Yeni tahlil süreci” ile Kürt mahalleleri pasifleştiriliyor, öte yandan Saraçhane hareketlerinde ortaya çıkan ırkçı sloganlarla Kürtlerin sokağa çıkmasının meşruiyeti zedeleniyor. Birebir anda Kürt kentleri “barış” telaffuzuyla bastırılıyor, diğer yandan DEM Parti ve muhalefet ortasındaki kent uzlaşısı siyaseti, “terörle işbirliği” algısı üzerinden Batı’da kriminalize ediliyor.
Bu çift taraflı atılım, ne Kürtlerin ne sosyalistlerin ne de demokratların ortak bir cephede buluşmasına müsaade veriyor. Böylelikle toplumsal muhalefet parçalanıyor, rejim ise bu bölünmüşlük üzerinden kendine uyumlu bir muhalefet modeli inşa ediyor. Öte yandan Kürt hareketi de istikrarları gözetiyor. Bugün öncelik, Rojava’daki fiili özerkliğin korunmasında. Zira tarihî olarak birinci defa kendi yönettikleri bir coğrafyada kelam sahibi olma bahtına sahipler ve bu fırsatı kaybetmek istemiyorlar. Tıpkı vakitte yakın gelecekte İran üzerine yapılması muhtemel ABD-İsrail saldırısı karşısında tüm aktörler kendi çıkarları doğrultusunda yine durum alma çabası içinde.
İçerideki baskı stratejisinin dış siyaset ile direkt bir irtibatı bulunuyor. Erdoğan’ın uzun yıllardır inşa etmeye çalıştığı “bölgesel liderlik” vizyonu, son periyotta önemli kırılmalar yaşıyor. ABD’nin SDG’ye sağladığı muhafaza, Suriye’nin yine inşasında Katar ve Suudi Arabistan’ın belirleyici aktörler olarak öne çıkması, Türk Cumhuriyetleri’nden birtakım ülkelerin Güney Kıbrıs’la diplomatik temas kurması, Türkiye’nin hem Ortadoğu hem de Türk dünyası ekseninde kurmaya çalıştığı tesir alanının ne derece kırılgan olduğunu gösteriyor. İsrail’in Suriye’deki askeri gayelere yönelik ataklarında Türkiye’nin denetim ettiği bölgeleri de amaç alması, birebir vakitte Rojava ve Dürzi bölgesinde nüfuzunu artırması ise Erdoğan’ın bölgesel oyun planlarında elini zayıflatan öteki ögeler. Tüm bu gelişmeler, Erdoğan idaresinin içeride baskıyı yoğunlaştırmasında kıymetli etkenler haline geldi.
Bu politik hareketlerin bir öteki modülü ise seçim mühendisliği. Erdoğan, karşısında nitekim toplumsal sinerji yaratabilecek bir figür istemiyor. İmamoğlu’nun tasfiyesi bu yüzden kritik bir eşik durumunda. Yerine çıkarılmak istenen figürler —Mansur Yavaş ve Özgür Özel gibi— Erdoğan’ın karşısında kazanamayacağını bildiği lakin seçimlere meşruiyet kazandıracak, “seçim yapılıyor” manzarasını sürdürecek adaylar. Yavaş’ın MHP geçmişi ve milliyetçi telaffuzları nedeniyle Kürt seçmenle ve sol kısımla olan arası, Erdoğan’ın kazanma talihini artıran faktörler. Özgür Özel ise daha çok parti içi istikrar ve telaffuz seviyesinde konum alan, lakin İmamoğlu üzere geniş bir muhalif tabanı sokağa taşıyacak karizmaya sahip değil. Erdoğan’ın istediği tam da bu: güçlü lakin kaybettirici olmayan, kitlesel fakat denetim edilebilir bir muhalefet. Münasebetiyle Erdoğan her iki figürü de karşısında aday olarak görmek ister.
Bütün bu süreçte sokağın hali de iktidarın stratejisini kolaylaştırıyor. İmamoğlu’na verilen cezanın akabinde yükselen öfke, bayram tatili sonraki sönümlenerek üniversite öğrencilerinin omzuna yüklendi. Gezi’deki üzere simge meydanları kapatma ve muhafaza temelli mekansal mevzi çabası oluşturulamadı. Gazi, Okmeydanı, Sarıgazi üzere işçi mahallelerle ilgiler hayli zayıftı. CHP’nin düzenlediği mitingler ise daha çok Özgür Özel’in cumhurbaşkanlığına hazırlık kampanyalarına dönüştüğü algısını yarattı. Münasebetiyle sokağın kendiliğindenliği, örgütsüzlüğü ve merkezi bir uyumdan mahrum oluşu da, muhalefetin tesirini sınırladı.
Bütün bu olumsuz şartlara karşın, bilhassa tüketim boykotu iktidar bloğunda ve yandaş sermaye etraflarında açık bir panik havası yarattı. Boykot, birinci kere direkt halkın gündelik ekonomik davranışları üzerinden rejimin dayandığı şirket ağlarını maksat aldı ve bu tarafıyla tesirli oldu. Lakin bu boykotun nasıl sürdürüleceği, maksatlarını nasıl netleştireceği ve hangi dayanışma ağlarıyla destekleneceği konusunda hâlâ önemli bir belirsizlik mevcut. Bu belirsizlik, potansiyeli olan bir aksiyon biçiminin vakte yayılıp tesirini kaybetmesi riskini de beraberinde getiriyor.
Üretimden gelen güç, tüketimden gelen güç
Marx’ın ekonomi-politik teorisinde “üretim” ve “yeniden üretim” süreçleri, kapitalist sistemin sürekliliğini anlamak için temel bir ayrımdır. Üretim, sermaye ile emek ortasındaki direkt ilgi üzerinden artı-değerin yaratıldığı süreçtir; yani metaların, emek gücüyle maddi olarak üretildiği alan. Buna karşılık yine üretim, sadece bu eserlerin değil tıpkı vakitte üretim bağlantılarının, sınıf yapısının ve emek gücünün her gün tekrar üretimini içerir. Marx’a nazaran emekçinin sonraki gün işe dönebilmesi, yani üretim sürecine tekrar katılabilmesi, onun ömrünü sürdürecek taban tüketimi yapmasına bağlıdır. Bu nedenle tüketim sadece muhtaçlıkları karşılayan bir faaliyet değil, kapitalist toplumsal alakaların tekrar üretiminin zarurî bir modülüdür.
Tüketim boykotu ise bu yine üretim halkasına bir müdahale teşkil eder: üretim bağlantılarını direkt yıkmaz ancak onların meşruiyetini, devamlılığını ve görünmezliğini sorgular. Bu yüzden Marxist siyasette bu çeşit müdahaleler ikincil sınıf aksiyonlar ortasında yer alır: sistemi yavaşlatır, sorgular ancak direkt temel üretim ilgilerini değiştirmez.
Marx’ın kanılarından hareketle David Harvey, tüketim sürecinin kapitalist yine üretimin temel taşı olduğunu belirtir. Ona nazaran, tüketim sadece malların el değiştirdiği bir piyasa faaliyeti değil, tıpkı vakitte metaların kıymetinin gerçekleşmesini ve emek gücünün günlük olarak yine üretimini mümkün kılan yapısal bir süreçtir. Harvey, tüketimin sermaye döngüsünün tamamlanması açısından kritik olduğunu savunur. Zira artı-değer fakat piyasada satılarak realize edilebilir; tüketim olmazsa, sermaye birikimi kesintiye uğrar ve sistem krize girer. Bu bağlamda, emekçi sınıfının tüketim pratikleri, ister temel geçim araçları isterse lüks tüketim yoluyla olsun, kapitalizmin yine üretiminde hayati bir rol oynar. Tüketim boykotları üzere stratejiler bu döngüyü kırmaya yönelik teşebbüslerdir. Lakin, Harvey’in de uyardığı üzere, kapitalizm bu çeşit direnişleri çoklukla tüketim alışkanlıklarını dönüştürerek ya da yeni pazarlar yaratarak absorbe etme yeteneğine sahiptir. Yani, tüketim aykırısı direnişler alternatif üretim araçlarını yaratmadığı sürece sistemin kendini tekrar üretmesine mahzur olmayabilir.
Boykotun handikapları
Günümüzde boykot sadece bir reddetme aksiyonu değil, birebir vakitte istikamet gösterme ve toplumsal dayanışma davetidir. Tesirli bir boykot neye karşı durduğunu net biçimde ortaya koyarken, tıpkı vakitte hangi bedeller ve aktörlerle birlikte olduğunu da açıkça söz eder. Reaksiyon kadar, önerdiği alternatifle de mana kazanır. Lakin kriz anlarında maksadı belirsizleştikçe, aslında kırılgan olan lokal iktisattaki küçük esnafı, yer müzisyenlerini, üretici kooperatifleri, bayan teşebbüslerini, sahafları ve mahalle pazarcılarını olumsuz etkileyebilir. Meğer bu kesitler, neoliberal piyasa siyasetlerinin ve yandaş sermayeyi kollayan iktidar uygulamalarının direkt mağduru ve halk başkaldırılarının doğal bileşenleridir.
Türkiye’de toplumsal medyada yayılan “alışveriş yapmama” davetleri, birinci bakışta haklı ve anlaşılır bir tüketimi düzenleme refleksini yansıtır. Çünkü “üretimden gelen gücü kullanmak” ve “genel grev” sloganları, uzun müddettir emek hareketinin gündeminde olsa da; sarı sendikaların tesiri, kayıtdışı, teminatsız, taşeron ve örgütsüz çalışma biçimlerinin yaygınlığı, genel grev üzere radikal hareket biçimlerinin gerçekliğini zayıflatmaktadır. DİSK ve KESK üzere muhalif sendikalar da mevcut toplumsal güç istikrarları içinde ne kâfi örgütlülüğe ne de devrimci bir iradeye sahiptir. Bu şartlar altında, kimi periyotlarda sınıf gayretinin yükü üretim alanından, emeğin tekrar üretim süreçlerine kaymaktadır. Yani barınma, ulaşım, su, sıhhat ve eğitim üzere kolektif tüketim alanları, sırf gündelik ömrün değil sınıf gayretinin de merkezine yerleşebilmektedir. Bu alanlar, kapitalist yine üretimin asli bileşenleri olarak, direnişin de yeni odakları haline gelirken; tüketimden doğan boykot üzere çaba biçimleri, personel sınıfının klasik grev araçlarının yerini alamaz fakat tamamlayıcı bir dinamiğini oluşturur.
Fakat kimi durumlarda boykot davetleri küçük üreticileri dışladığında (iktidar militanı esnaflar hariç alışılmış ki), toplumsal dayanışma tabanını zayıflatma riski taşır. Boykotun tesirli olabilmesi için gayesinin açık, hudutlarının bariz ve yasal olması gerekir. Zincir marketler, dev perakende monopolleri, kamu kaynaklarıyla semiren inşaat kümeleri ve besin monopolleri üzere yapılar; yalnızca ekonomik değil, birebir vakitte siyasal iktidarın taşıyıcı ögeleri olarak bu gayeler ortasında yer almalıdır. Bu noktada tüketici davranışının istikameti kıymetlidir: sadece neyi tüketmemeliyiz değil, kimi desteklemeliyiz sorusuna da karşılık verilmelidir. Bu ikili strateji, hem kamuoyu dayanağını artırır hem de ferdi hareketi politik güce dönüştürür.
Ancak haftada bir gün tüketimden bütünüyle çekilmek, kendi başına kalıcı bir dönüşüm yaratmaya yetmez. Gerçek bir değişim, sadece mevcut yapıyı reddetmekle değil onun yerine yenisini kurgulamakla mümkündür. Alternatif üretim biçimleri ve dayanışma ağları inşa edilmedikçe boykot sırf sembolik bir reaksiyon olarak kalır ve yapısal bir karşı koyuşa dönüşemez. Aksi halde, bu çeşit aksiyonlar, tıpkı 19 Mart sonrası üniversite yerleşkelerindeki direnişin vakitle sönümlenmesi üzere, toplumun en hassas bölümlerinin Instagram paylaşımlarında sonlu kalır ve tesirini yitirir. Bu nedenle, dünya genelinde çoğalan alternatif üretim modelleri ve dayanışma ekonomilerinden öğrenmek, sadece bir refleksif bir reaksiyon değil birebir vakitte yeni bir ömür pratiğinin nüvelerini kurmak açısından hayati ehemmiyet taşır.
Dünyadan örnekler
Yunanistan’da 2008 ekonomik kriz sırasında kurulan takas pazarları (trueque ağları), besinden giysiye kadar birçok temel gereksinimin para kullanılmadan karşılandığı sistemler haline gelmişti. Bu yapılar sırf bir kriz yansısı değil, birebir vakitte piyasa-dışı bir iktisat modelinin toplum tarafından benimsendiği alternatif alanlara dönüşmüştü. Misal formda Arjantin’de 2001 ekonomik krizinin akabinde yayılan boykot dalgası, yüzlerce atölyenin personeller tarafından işgal edilerek Ortak Yönetilen İşletmeler (OYİ) haline getirildi ve üretim süreci demokratikleştirildi. Bu işletmeler sadece ekonomik değil birebir vakitte kültürel ve siyasal bir kolektivizmin taşıyıcısı oldu ve bütün dünyaya yayıldı.
Güney Kore’nin Seongmisan Mahallesi’nde, çocuk bakımı, eğitim ve ulaşım dahil olmak üzere günlük hayatın tüm alanlarında kolektif tahliller geliştirildi. Almanya’da kurulan tamirat kafeleri, bireylerin bozulmuş eşyalarını birlikte onardığı, teknik bilgi paylaşımı yapılan, dayanışmaya dayalı tamirat pratikleri yarattı. Fransa’da ve İspanya’nın Katalonya bölgesinde düzenlenen Takas Günleri, insanların gereksinim fazlası eserlerini para kullanmadan değiş tokuş ettikleri, tüketimin yerini paylaşımın aldığı etkinliklerdi. Napoli ve Volos üzere kentlerde uygulanan mahallî para üniteleri (Napo, TEM), lokal ekonomiyi destekleyerek ulusal paraya bayrak açmış, bölgesel dayanışma ağlarını güçlendirmişti. Misal formda Brezilya’daki Banco Palmas, toplum kredisi ve lokal para ünitesiyle fakir mahallelerde alternatif finans modelleri geliştirerek ekonomik başkaldırı için alan açmıştı. Bu modele paralel olarak Brezilya’nın Topraksız Çalışanlar Hareketi, terk edilmiş tarım yerlerini işgal edip üretime açarak, yalnızca toprak mülkiyetine değil, besin egemenliğine dayalı bir alternatif kurmuştu.
Tüm bu örnekler gösteriyor ki tüketim boykotları alternatif üretim pratikleriyle birleştiğinde gerçek dönüşüm kapasitesine ulaşabiliyor. Bu yapıların başarısı, sadece bir şeyleri “almamakla” değil, yeni bir ömür biçimini birlikte üretmekle, paylaşmakla ve örgütlemekle mümkün oluyor.
Ne yapmalı?
Türkiye’de de dünyadakine misal dayanışma ekonomileri yeşermeye başladı lakin şimdi yaygın değil. Ovacık Doğal Eserler Kooperatifi, Hopa Çay Kooperatifi, İzmir Bayan Kooperatifleri, Boğaziçi Besin Topluluğu, Kadıköy Besin Kolektifi üzere teşebbüsler direkt üreticiyle tüketiciyi buluşturarak aracıları devredışı bırakıyor. Ama bu örneklerin sürdürülebilir olması için daha geniş halk kısımlarıyla buluşturulması ve hayat alışkanlıklarına entegre edilmesi gerekiyor.
Bu noktada Boykot Çarşambaları’nın yanında ancak onu bütünleyebilecek “Dayanışma Çarşambaları”, sadece sembolik bir gün değil, somut pratiklerin yaşama geçirildiği bir toplumsal deney alanına dönüşebilir. Türkiye’ye mahsus ekonomik, toplumsal ve kültürel dinamikler dikkate alındığında bugünleri şu biçimlerde hayata geçirmek mümkündür.
• Mahalle Temelli Kolektif Alım Günleri: Mahallede bir ortaya gelen bireyler, küçük esnaftan ya da üretici kooperatifinden toplu alım yapabilir. Ekonomik krizin yükseldiği bugünlerde bu pratik birebir vakitte mahalle dayanışma forumlarına dönüşme potansiyelini de barındırır.
• Takas Atölyeleri ve Eşya Değişim Günleri: Boş dükkanlar, belediye binaları ya da semt meskenleri, her çarşamba beşerler ortasında kitap, giysi, konut eşyası takası için kullanılabilir.
• Tamir Günleri: Eski eşyaların onarıldığı, teknik bilginin paylaşıldığı kolektif tamir günleri, hem paylaşım iktisadını teşvik eder hem de kaynak kullanımını azaltır.
• Kooperatif Günleri ve Üretici Panayırları: Belediyeler ya da kitle örgütleri, her çarşamba semtlerde üretici pazarı kurarak mahallî eserlerin direkt tüketiciyle buluşmasını sağlayabilir.
• Dijital Dayanışma Platformları: Mahallî üreticilerin haritalandığı, emniyetli kooperatiflerin listelendiği bir taşınabilir uygulama yahut Telegram/WhatsApp kümeleri üzerinden yürütülen kolektif sipariş tertipleri kurulabilir.
• Dayanışma Kartı Uygulamaları: Tıpkı kimi ülkelerdeki besin puanı uygulamaları üzere, toplumcu üretim ve tüketim kooperatiflerine harcanan her alışverişin puanla desteklendiği dijital sistemler geliştirilebilir.
• Yerli Turizmde Alternatif Platformlar (Fairbnb Modeli): Tıpkı Avrupa’daki Fairbnb.coop üzere, Türkiye’de de turizm bölümünde küçük işletmeleri destekleyen, kurul paralarını toplumsal bir fona aktaran bir dijital turizm platformu geliştirilebilir. Bu platform; zincir oteller, global seyahat portalları (Airbnb, Booking) yerine mahalleye, köye, lokal kültüre katkı sağlayan modelleri teşvik eder.
• Besin Dayanışma Ağları – “Açık Mutfak” Kolektifleri: Mahallelerde yahut üniversitelerde kent lokantaları ile koordineli çalışabilecek dayanışma mutfakları kurulabilir. Kolektif yemek hazırlama ve dağıtım faaliyetleriyle, artan besin fiyatlarına karşı hem erişim sağlanır hem de toplumsal bağlar güçlendirilir. Bu ağlar, halka açık “birlikte pişirme günleri”, tarım kooperatifleriyle ilişkili ucuz eser temini üzere fonksiyonlar de görebilir.
• Mahalle Müşterekleri Haritası ve Taşınabilir Uygulaması: Lokal üreticileri, kooperatifleri, fiyatsız tamir atölyelerini, kamusal dayanışma alanlarını listeleyen ve kullanıcıların katkı yapabildiği açık bir harita sistemi oluşturulabilir. Bu uygulama Google Maps’e alternatif olarak dayanışmacı tüketiciler için yönlendirici olur. “Müşterek Haritalama” üzere açık kaynak tabanlı kolektif yazılımlar üzerinden inşa edilebilir.
• Kira Kooperatifleri – “Topluluk Konutu” Modeli: Yükselen konut fiyatlarına karşı, kullanıcı mülkiyetine dayalı kiracı birlikleri oluşturulabilir. Yurt dışında, bilhassa Viyana ve Zürih’te “community land trust” olarak bilinen bu model, İstanbul ve Ankara’da pilot bölgelerde hayata geçirilebilir.
• Paylaşım Tabanlı Ulaşım Kolektifleri (Karşılıklı Araç ve Bisiklet Ağı): Araç paylaşımı, bisiklet takas ve ortak kullanım sistemleri lokal seviyede kurulabilir. Örneğin, Mahallede kullanılmayan bisikletlerin bağışlandığı ve kolektif tamir edildiği sistemler, hem çevreci ulaşımı hem de paylaşımı güçlendirir. Uygulama dayanaklı modeller geliştirilebilir.
Bu tekliflerle, her çarşamba yalnızca “alışveriş yapmamak” değil birebir vakitte üretmek, paylaşmak, onarmak ve topluluk şuuruna erişmek üzere çok katmanlı aksiyonlar yapılabilir. Böylelikle “Dayanışma Çarşambaları” sadece bir gün değil, dayanışma iktisadının toplumsal hafızaya kazındığı bir alışkanlık dönüşümüne evrilir.
Sonuç olarak, tüketim boykotları, lakin alternatif üretim ve paylaşım modelleriyle birleştiğinde gerçek manada muvaffakiyete ulaşabilir. Yalnızca tüketimden çekilmek değil, yerine üretimi ve tüketimi birlikte örgütleyen kolektif bir iktisat koymak gerekir. Bir yapıyı yıkarken, birebir anda yenisini kurmak elzemdir. Elbette burada bahsedilen şey, kapitalist üretim alakalarını toptan tasfiye edecek bir büyük devrimci altüst oluş değil. Bu, dayanışma iktisadının hudutlarını aşan devrimci bir süreçtir. Fakat tüketim alışkanlıklarına yapılan mütevazı bir müdahale bile, iktidarın kimlikler üzerinden inşa ettiği böl-parçala-yok et siyasetini kırarak; toplumu, dayanışma, emek ve kolektif tüketim yerinde tekrar bir ortaya getirme potansiyeli taşır. Günümüzde bu dönüşüm için gerekli toplumsal güç, kültürel birikim ve mahallî örgütlenme kapasitesi ziyadesiyle açığa çıkmış durumda. Asıl problem, bu potansiyeli stratejik, yaratıcı ve sürekliliği olan biçimlerde harekete geçirebilmekte.
*Bu yazının birinci versiyonu Birgün‘de yayımlanmıştır.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
