Gün geçmiyor ki gazetelerde, televizyonlarda yahut haber akışlarımızda uykuyla ilgili yeni bir haber yer almasın. Uyku her yerde karşımıza çıkıyor. Bize durmadan ne kadar uykuya gereksinimimiz olduğu, uykumuzu almazsak neler olacağı ve yorgun çalışanlar yüzünden iktisadın ne kadar ziyan ettiği anlatılıyor. Uyku uzmanları güya yeni bir “felsefe taşı” bulunmuş üzere tavsiyelerini ve görüşlerini sıralıyor, uyku kitapları da hem çok satanlar listelerini hem de başucumuzdaki komodinleri süslüyor.
Bir vakitler nadiren rastladığımız yatak reklamları artık mütemadiyen reklam jenerasyonlarını dolduruyor, global uyku yardımı sanayisinin büyüklüğü iddiası 76 milyar doları aşıyor. Medyanın bize daima ne yememiz yahut hangi idmanı yapmamız gerektiğini söylemesi üzere, artık de nasıl ve ne vakit uyumamız gerektiği konusunda talimatlar alıyoruz. Onyıllar evvel sırf birkaç uyku bozukluğu varken, bugün yetmişten fazla uyku bozukluğu bulunuyor. Daha fazla rahatsızlık sayesinde daha fazla tedavi, daha fazla uzman ve daha fazla hasılat peyda oluyor.
Birkaç yıl evvel bu alanda araştırma yapmaya başladığımda, uykunun ortaya çıkardığı soruların zenginliği ve birinci çalışmaları karakterize eden irtibat fikri beni çok etkilemişti. Fizyologlar, psikiyatristler, psikologlar, psikanalistler ve biyologlar birebir masanın etrafında oturup hipotezler ortaya atar, bilgilerini karşılaştırırlardı. Uyku biliminin altın çağı 1980’lerde sona erse de, yakın vakte kadar ders kitapları neden uyuduğumuzun bir sır olarak kaldığını ve şimdi kâfi bir açıklama bulunamadığını kabul ediyordu.
Günümüzde bu durum değişti. Uyku sırf çözülmüş bir sorun olarak değil, insanın ferdî kurtuluşuna giden bir yolmuş üzere sunuluyor. Bir vakitler ayrıcalıklı insanların huzur bulmak için gittikleri yerler kaplıcalar ve wellness merkezleriydi, şimdilerde uyku “bireysel inziva” olarak pazarlanıyor. Uyumaya yardımcı olan kitaplar, talimatlara uyduğumuz takdirde besleyici bir dinlenme vaat ediyor, lakin talimatların birden fazla internetten birkaç saniyede öğrenilebilecek, düzgün bilinen yahut bariz davranışsal ipuçlarının ötesine geçemiyor.
İnsan hayatının pek çok boyutu üzere uyku da artık elde etmek için yanıp tutuştuğumuz fakat sahip olduğumuzdan asla emin olamadığımız bir meta haline geldi. Yeniden de kesintisiz uyku fikri büyük ihtimalle yeni bir icattır. Tarihçi Roger Ekirch, At Day’s Close [Gün Batarken] isimli kitabında, 19. yüzyılın ortalarından evvel insan uykusunun temel biçiminin iki fazlı olduğunu ileri sürmüştü. Beşerler evvel birinci, sonra da ikinci uykuya dalıyorlardı. Akşam 9 ya da 10 civarında uykuya dalıp gece yarısı ya da sabah 1’e kadar uyurlar, sonra bir ya da iki saatliğine kalkıp (“nöbet” diye bilinen bir süre) sabaha kadar sürecek “ikinci uykularına” dönerlerdi. Birinci ve ikinci uykuya başlama vakitleri tarihî ve coğrafik olarak değişse de iki fazlı sistem çabucak hemen hiç değişmezdi.
1800’lerin ortalarına gelindiğinde, iki fazlı uykuya yapılan atıflar azalmış ve birleştirilmiş uyku norm haline gelmeye başlamıştı. Ekirch bu durumu birinci olarak yapay aydınlatmanın yükselişine bağlamıştı. 17. yüzyılda kent sokaklarında görülen kandillerin yerini evvel gaz lambaları, akabinde elektrikli aydınlatma alacaktı. Yapay aydınlatma yeni imkanlar yarattı, daha geç saatlerde uyumayı teşvik etti ve kolaylaştırdı. Ekirch, toplumsal ve ekonomik boyutları da ekleyecekti: Vardiyalı çalışma ve programlamanın yükselişi, yeni teknolojiler ve üretim süreçleri üzerindeki tesirleri, vakit idaresi kavramı ve endüstriyel kapitalizme uygun bir “çalışma etiği” kavramlarının tümü, konsolide edilmiş uyku modelinin yaratılmasına yardımcı oldu. Ekirch’e nazaran özgün bir biyolojik sürecin toplumsal değişimle çarpıtıldığı açıktı.
Günümüzde bu savlar hakkında kimi tartışmalar olsa da, kesintili uykunun şimdilerde geçmişte olduğundan daha büyük bir sıkıntı olduğu açıktır. Tıbbi ve mesleksel metinler nispeten yakın vakte kadar geceleri uyanmaktan fazla uykuya dalma zahmetlerine odaklanıyordu. Geceleri uyandığımızda, iki fazlı uykunun yüzyıllardır istisna değil kural olduğu gerçeğiyle rahatlamalı mıyız, yoksa tekrar uykuya dalana kadar “nöbet” vaktimizin bitmesini beklemeli miyiz?
Elbette deneyebiliriz, lakin bu defa uyumadığımız takdirde erken vefat ihtarında bulunan uyku hijyeni anlayışının yaylım ateşine maruz kalırız. Uykunun bizi kanserden ve bunamadan koruyacağını, kalp hastalığı, felç ve diyabet riskini azaltacağını, bizi daha keyifli, daha az kaygılı ve daha az depresif yapacağını öğrendikten sonra bölünmüş bir geceyle nasıl başa çıkacağız? Sekiz saati dolduramama korkusu uykunun kendisi üzerinde dramatik bir tesir yaratmaz mı? Ferdi değişkenler ve uyku alışkanlığındaki değişimler artık sıklıkla birer tehlike olarak tasvir ediliyor, neyin gerçek neyin yanlış olduğunu söylemesi için mütemadiyen “bilime” başvuruluyor.
Hayatın öteki pek çok alanında hem değerlendirildiğimiz hem de kendimizi değerlendirmeye zorlandığımız üzere, artık uykunun kendisi de günlük değerlendirmelerin başlangıç noktası oluyor. Uyandığımızda o gün yapacağımız işler hakkında endişelenmekle kalmıyor, her şeyden evvel gereğince uyuyup uyuyamadığımızı kıymetlendiriyor ve kaçınılmaz olarak başarısızlığımızın sonuçları hakkında endişeleniyoruz. Bu acımasız kıymetlendirme kültürünün uyku da dahil olmak üzere hayatımızın tüm boyutlarını sömürgeleştirmesi ne kadar sürer?
Uyku hakkındaki yeni kitaplar da bu suçluluk duygumuzdan faydalanıyor. Geceleri uyanık halde uzanırken, fikirlerimiz çoğunlukla yapmadıklarımız, yapamadıklarımız ya da yarım bıraktıklarımız etrafında kümelenme eğilimindedir. Diş fırçalamayı, yıkanmayı ya da makyaj temizlemeyi ihmal etmenin tuhaf biçimde felaket üzere görünmesi üzere, ihmal ettiklerimizi gözümüzde büyütürüz. Yatağa uzandığımızda gündelik günahlarımız gözümüzde daha da büyür. Bizi uyanık tutan günün bitmemiş işleri, daha derinlerdeki vicdan sorunlarının ve kabahatlerin kusursuz mıknatısına dönüşür. Örneğin, ödenemeyen bir sevgi borcu yahut hiç lisana getirilmemiş bir itiraf ya da sitem. Kusursuz uyku konusunda ısrar etmek ve uykuyu tamamlanması gereken bir vazifeye dönüştürmek bu başarısızlığı daha da körükler. Bölünmüş uykunun sıhhatimiz için makûs olabileceği doğrudur, lakin imkansız bir uyku mefkuresine ulaşma ısrarı da ziyanlı olabilir. Kimse kaçan uykumuz için çabalamanın neler hissettirdiğine bakmıyor yahut ortaya çıkan başarısızlık hissinin tesirlerini hesaba katmıyor.
Bu noktada, 1960’ların ve 1970’lerin tanınan uyku kitaplarını bugünkülerle karşılaştırmak aydınlatıcı olacaktır. Ernest Hartmann, 1978 tarihli ufuk açıcı kitabı The Sleeping Pill’in [Uyku Hapı] birinci sayfasında şöyle yazıyor: “Hayat kısmen acı ve tasadan ibarettir”, Matthew Walker ise 2017 tarihli Why We Sleep [Neden Uyuruz?] kitabında homo sapiens‘i hayvanların bir manada en maharetlisi olarak sunuyor, uykunun bize eşsiz akılcılık ve yaratıcılık marifetleri bahşettiğini söylüyor: REM (hızlı göz hareketi) uykusu, çağdaş insanın “evrimsel açıdan süratle güçlenmesine” ve “küresel olarak baskın bir toplumsal üst sınıf” oluşturmasına yardımcı olmuştur. Walker’a nazaran “uyku, duygusal beyin devrelerimizi tekrar ayarlayarak sonraki günkü toplumsal ve ruhsal zorlukları serinkanlı biçimde atlatmamızı sağlar”, böylelikle “çevremizdeki toplumsal dünyayı akılcı biçimde okuma becerisi” kazanırız.
Gay Gaer Luce ve Julius Segal’in 1969 tarihli çok satan kitabı Insomnia‘nın [Uykusuzluk] açılış cümlesi şöyledir: “Uykusuzluktan kurtulmanın tek bir yolu vardır… doğmamış olmak.” Yeni uyku literatüründe insanın kırılmasına yahut altüst olmasına yer yoktur. Bugün uykunun “duygusal açıdan dirayetli, istikrarlı, ziyadesiyle birbirine bağlı ve ağır toplumsal insan toplulukları” olmamıza yardımcı olduğunu anlayabiliyoruz. Bu, her gün haberlerde gördüklerimizle yahut dünya tarihinden öğrendiklerimizle çelişen bir teşhis. Sarkaç nasıl oldu da insan hayatının karmaşıklığına dair gerçekçi bir görüşten günümüzün uyku sıhhati uzmanlarının tanımladığı cinsten bir fantezi dünyasına bir anda savrulabildi?
“İyi uyumuş bireyler” olma isteği sayesinde toplumsal sorunların ferdi sorunlar olarak baştan aşağı yine tasarlandığını görüyoruz. Yeni uyku literatürünün getirdiği şey, uykunun muazzam bir depolitizasyonudur. 1980’lerde Thatcherizm toplumsal sıkıntıları şahsî problemlere dönüştürmeyi hedeflemiş, böylelikle işsiz olmak iş bulamamaya dönüştürülmüştü. Toplumsal eşitsizlikler ve kayıplar ferdî başarısızlıklar olarak sunuldu, böylelikle sorumluluk hükümet ve kurumlarından bireye kaydırıldı. Bu durum, depresyonun yeni klinik kategorisinin yükselişiyle örtüştü. Medya, 1990’larda depresyonla ilgili öykülerle doluydu: Gereğince serotonine sahip olmamanın kişiyi nasıl depresyona sokacağı, bunun sıhhatimiz için ne kadar ziyanlı olduğu ve iktisadın depresyondaki emekçiler nedeniyle ne kadar çok şey kaybettiği anlatılıyordu. Bu sefer sorunun kaynağı depresyon değil, uykusuzluk. Telaş, tasa ve başarısızlık artık besleyici uyku eksikliğinin bir sonucu olarak sunuluyor. Uykusuzluğu depresif bir durumun sonucu olarak görmek yerine nedensellik bilakis çevriliyor: Uyumadığımız için depresyondayız.
Walker insan hayatını farklı sınıflara ayırarak düzgün uyuyanların beyinlerinin rasyonellik sergilediğini, makus uyuyanların da irrasyonel, hatta sapkın olacağını tez ediyor. Uykusuz çalışanların sadece daha az üretken olmakla kalmayıp, tıpkı vakitte “daha etikdışı”, “sapkın ve palavra söylemeye daha yatkın” olduklarını, kusurları için diğerlerini suçladıklarını ve diğerlerinin çalışmalarından kendilerine hisse çıkardıklarını söylüyor. Buna nazaran insanları “normal” ve “sosyal olarak anormal” olarak ikiye ayırıyor.
Uykusuz bireye ait yapılan tanımlamalar aslında günümüz kent toplumundaki birden fazla insan için geçerli. Sosyoekonomik yüklerin ve içsel acıların tesirlerini kabul etmek yerine, insani zorluklar kesintisiz uykunun merceğinden tekrar tanımlanıyor. İlaç firmaları, insanlara uykularını alamıyorlarsa, aileleriyle vakit geçirmek ya da çalışmak üzere yapmaları gereken şeyleri yapacak güçten yoksunlarsa ya da zihinsel yorgunluk, vücut yorgunluğu, motivasyon düşüklüğü ve konsantrasyon zahmeti yaşıyorlarsa, bir uyku bozukluğuna sahip olabileceklerini ve ilaca muhtaçlık duyabileceklerini söyleyen reklamlar yayımlıyor. Meğer antropolog Matthew Wolf-Meyer’in de işaret ettiği üzere, bu semptomlar çağdaş hayatın ve aslında yüzyıllardır yaşanmakta olan hayatın şartları değil midir?
Bu, uyku problemlerimizi görmezden gelmemiz gerektiği manasına gelmiyor. Lakin toplumsal güçlerin uyku anlayışımızı nasıl biçimlendirdiğinin farkına varmalıyız. Bilim, uykunun tüm gizemlerini şimdi çözemedi, günümüzün uyku literatüründe yer alan büyük savların birçoğunu ihtiyatla karşılamalıyız. Olgusal yanılgılar (REM ve NREM hakkında) ve yanlış beyanlar (melatonin, adenozin yahut kortizolün özellikleri hakkında) hayli yaygın ve spekülatif hipotezler kesin gerçekler olarak sunuluyor.
Gecenin doğal seleksiyonu fikrini ele alalım. Bu teoriye nazaran, biz uyurken beynimiz gereksiz bilgileri “ayıklama” ve muhtaçlığımız olanları akılda tutmayı “geliştirme” misyonuyla meşguldür. Walker hafıza silmeyi bile savunuyor, bize umudunun “doğrulanmış bir klinik gereksinim olduğunda bir bireyin hafıza kütüphanesinden muhakkak anıları seçici olarak zayıflatmakta yahut silmek için gerçek formüller geliştirmekte” olduğunu söylüyor. Bu çeşitten bir davranışsal paklık elbette sayısız Orwellyen kurmacanın gerecidir. İnsanların anılarını silme fikrinin en karanlık gelecek tasavvurlarında yer alması muhtemelen bir tesadüf değildir, elbette “klinik ihtiyacı” kimin onaylayacağı sorusunu gündeme getirir: hasta mı, doktor mu, yoksa devlet mi?
Uyku sanayisinin hayal aleminden çıkması gerekiyor. Çoğumuzun uykuyla ilgili ferdî sıkıntıları olsa da, bu durum dikkatlerimizi siyasi görünümden uzaklaştırmanın mazereti olmamalı. Uzun mesailer, ekonomik güvencesizlik ve müspet bir imajı sürdürme baskısının olduğu bu dünyada, hakikaten ne kadar düzgün uyumamız beklenebilir? Kabahati kendimizde yahut yataklarımızda mı aramalıyız? İnsanlık hallerinin pazarlanmasının bu son kademesinde kandırılmamıza müsaade vermeli miyiz?
Uykusuzluk elbette acı verici bir durumdur, lakin bu durumun gerçekleri kabul edilmeli ve gerektirdiği karmaşıklıkla çözülmelidir. Gayle Green’in 2008 tarihli acımasız kitabı Insomniac, hem uyku araştırmalarını hem de tedavilere ve terapilere yönelik pek de başarılı olmayan teşebbüsleri anlatıyor. Onun samimi, komik ve eşitlikçi yaklaşımı yeni uyku hijyeni anlayışına karşı kusursuz bir panzehir, uykuyla gayret edenlere de çok daha fazla yardımcı olabilir.
Kafka “uyku en saf varlıktır, uykusuz insan ise en hatalı varlık” diye yazmıştı. Uyku uzmanları bankaların yahut büyük şirketlerin yöneticilerine nasıl mışıl mışıl uyuyabilecekleri konusunda seminerler vermek için ödeme alıyorlarsa, alt seviyedeki çalışanların ve taşeronların emeğinin şirketleri nasıl büyüttüğünü de düşünebiliriz. Edebiyat, din ve psikoloji sayesinde, uyku ile vicdan ortasındaki bağ daima güçlü olmuştur. Asıl problem, etrafımızdaki dünya birçok seviyede çözülürken sekiz saatlik kesintisiz uyku konusunda baskı altında olmamızdır. Bu, ideolojinin en saf halidir. Yeni uyku hijyeni anlayışına ve bilinmeyen gündemlerine karşı uyanık olmalıyız.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Darian Leader’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
