Aşağıdaki konuşma, 5 Eylül 1967’de Sosyalist Alman Öğrenciler Birliği’nin (SDS) [i] 22. delege toplantısında Rudi Dutschke’nin yaptığı konuşmadır. Hans-Jürgen Krahl ile birlikte yazılmış bu metin örgütün klasik kanadından anti-otoriteryen bir kopuşu cesurca ilan ediyor ve şiddetli tartışmalara yol açıyordu.
Rudi Dutschke (1940-1979): Alman Yeni Solu’nun, öğrenci hareketinin ve parlamento dışı muhalefetinin tahminen en ünlü ve radikal figürüydü. Yüzlerce yazısının ya da konuşmasının hiçbiri İngilizcede yok. Dutschke, Berlin caddelerinde Nisan 1968’de vuruldu ve on yıldan biraz fazla bir mühlet sonra aldığı yaralar nedeniyle öldü.
Hans-Jürgen Krahl (1943-1970): militan, radikal bir entelektüel, Frankfurt’ta Adorno’nun öğrencisi (ve eleştirmeni), SDS’nin bir üyesi, Anayasa ve Sınıf Çabası ve Soyut Emeğin Sonu kitaplarının müellifi.
Son delege konferansından bu yana öğrenci birliği içindeki politik faaliyetleri ikiye bölen iki temel siyasi olay, Büyük Koalisyon’un kurulması ve 2 Haziran’da Berlin’de gerçekleşen siyasi suikast oldu.[ii] SPD’den (Almanya Sosyal Demokrat Partisi) ayrılmasından bu yana birinci defa, örgüt sorunu öğrenciler birliği içindeki yeni bir politik sorun olarak ortaya konmaktadır. Bu olaylardan hangisine politik kıymet atfedildiğine bağlı olarak, teorik görüşlerin pratik-siyasi gayretlere dönüştürülmesine yönelik objektif niyet ile karakterize edilen fraksiyonlar oluşma eğilimindeydi.
Bunun mümkün örgütsel sonuçları, örneğin Ulusal Yürütme Komitesi tarafından, bilhassa gençlerin protesto hareketleri tecrübesinden hareketle, muğlak ve boş tabirlerle, “tek tip içerikle kamuda çalışan biçimsel olarak gevşek bir örgütlenme” olarak tanımlandı ve Berlin’de karşı-üniversite ve “enstitü birlikleri”[iii] başlığı altında tartışıldı; başka kümeler için ise Büyük Koalisyon’un oluşumu, sosyalist kümelerin ve küçük kümelerin tekrarlanan bir toplanma hareketi teşebbüsü için bir fırsat sağladı. Dahası, örgütsel yetersizliklerini pratik olarak deneyimlemek zorunda kalan birtakım SDS kümeleri için örgütsel sorunun ehemmiyeti 2 Haziran’dan sonra daha da sertleşti. Anti-otoriter protestonun 2 Haziran’dan sonra eşi gibisi görülmemiş bir formda genişlemesi, SDS’nin hâlâ SPD’ye yönelmiş olan modası geçmiş örgütsel yapısıyla uzunluk ölçüşemezdi. Hareketin kendiliğindenliği en büyük kümeleri örgütsel olarak felç etme tehdidi yarattı. Bu nedenle siyasi davranışları temel olarak tepkisel göründü ve siyasi liderlik teşebbüsleri büyük ölçüde çaresiz kaldı.
Günümüzde çabucak görülebilen, ekonomik büyümenin en kıymetli göstergelerindeki büyüme oranlarının düşmesi, yüzeysel olarak yalnızca konjonktürel dalgalanmalarla açıklanamaz. Ekonomik büyümenin temel faktörlerini, işgücünün yapısının niceliksel ve niteliksel olarak belirlenmesi ve buna bağlı olarak üretim araçlarının gelişme durumu oluşturmaktadır. Bu iki ögenin etkileşimi, ekonomik kalkınmanın “nesnel eğilim çizgisini” (Janossy) oluşturur. […]
Batı Almanya’daki işgücünün eksiksiz yapısı temelinde (13 Ağustos 1961’e kadar eski Alman doğu bölgelerinden ve daha sonra Alman Demokratik Cumhuriyeti’nden vasıflı emekçi akını), Amerikan sermayesinin aracılık ettiği uzun bir yükseliş için mevcut işgücü düzeyinden ve harekete geçirdiği üretim düzeneğinden tam olarak yararlanmak mümkün olmuştur. Buna ek olarak, ekonomik mucize izlenimi fakat Batı Almanya’da ortaya çıkabilirdi zira “sadece savaşın sonuçlarının üstesinden gelinmemiş, birebir vakitte iki dünya savaşı ortasında yaratılan birikim de telafi edilmiştir.”
- Yüksek büyüme oranlarının yaşandığı [savaş sonrası] müreffeh yine yapılanma periyodu boyunca, siyasi ve öbür çıkar kümelerinin baskısıyla “zayıf devletten” yüksek para yardımları alındı ve iktidardaki oligarşi o zamanki şartlar altında bununla bu türlü başa çıkabildi.
- Yeniden yapılanmanın sonunda, yani [ekonomik kalkınmanın] trend çizgisine girildiği periyotta, sübvansiyonlara ek olarak, çoğunlukla verimsiz harcamalar, iktisadın daha da gelişmesi için tehlikeli meyyit tartılar, toplumsal faux frais, kapitalist üretimin “ölü maliyetleri” olarak ortaya çıkar.
- Çıkar demokrasisi sistemi içindeki çıkar kümelerinin meyyit yükü, hâlâ çoğulcu olan toplumda kolaylıkla ortadan kaldırılamaz, lakin yine yapılanmanın sonunda denetim altına alınmalıdır. Böylelikle rasyonalizasyon, oluşum ve nihayetinde “uyumlu eylem” kavramları ortaya çıkmaktadır. İçinde bulunduğumuz devirde sistemin çeşitli “reform girişimleri”, sermayenin kendisini tahakküm ve kâr açısından değişen şartlara uyarlama teşebbüsleri olarak anlaşılmalıdır.
- Mevcut ekonomik oluşum periyodunun en çarpıcı olgusu, üretim ve dolaşımın birliği olarak gerçek üretim sürecine devlet müdahalesinin artmasıdır. Devlet-toplum ekonomik düzenlemesinin bu toplam kompleksi, devlet kapitalizminin tersine, üretim araçlarının özel tasarrufunun sürdürülmesi temelinde, kapitalist rekabet maddelerini ortadan kaldıran ve toplam toplumsal artı kıymet kitlesinin devlet-toplum odaklı dağıtımı yoluyla kar oranının evvelden doğal olan eşitlenmesini tesis eden bütünsel bir devletçilik[iv] sistemi oluşturmaktadır.
Devlet ve sanayi bürokrasilerinin ortak hayatı yoluyla, devlet bütün toplumsal kapitalist haline geldiği ölçüde, toplum bütün devlet kışlasına dönüşür ve operasyonel iş kısmı bütün toplumsal olana yanlışsız genişleme eğilimi gösterir. Bütünsel bir devletçilik, tekelci kapitalizmin tamamlanmasıdır.
Ekonomi dışı zorlayıcı şiddet, bütüncül devletçilikte dolaysız bir ekonomik güç kazanır. Böylelikle mevcut kapitalist toplumsal formasyon için ilkel birikim günlerinden beri oynamadığı bir rol oynar. Şayet bu evrede kitlelerin mülksüzleştirilmesi üzere kanlı bir sürece yol açarak fiyatlı emek ile sermayenin birbirinden ayrılmasına neden olduysa, Marx’a nazaran yerleşik rekabetçi kapitalizmde neredeyse hiç kullanılmamaktadır.
Meta biçimi kavramının objektif olarak kendi kendine hareket etmesi için, ekonomik şiddet direkt üreticilerin şuurunda içselleştirildiği ölçüde, pahası kendisini kapitalist gelişmenin doğal maddeleri içinde oluşturur. Ekonomik şiddetin içselleştirilmesi, devletin ve siyasi, ahlaki ve tüzel kuralların eğilimsel olarak liberalleşmesini sağlar. Mevcut krizde, kapitalist gelişmenin tabiatı gereği ürettiği kriz şartı, materyalist teorinin yorumuna nazaran iki tahlili olan ekonomik şiddetin içselleştirilmesini sorunsallaştırmaktadır. Bir yandan kriz, proleter sınıf şuurunun ortaya çıkmasını ve kendi kendini özgürleştiren emekçi sınıfının özerk aksiyonu yoluyla maddi karşı-şiddet olarak örgütlenmesini kolaylaştırır. Öte yandan, burjuvaziyi, ekonomik denetim gücü uğruna devletin fizikî olarak terörist zorlayıcı gücüne başvurmaya objektif olarak zorlar.
Kapitalizmin 1929’daki dünya ekonomik krizinden çıkış yolu, faşist devletin terörist güç yapısına sabitlenmesine dayanıyordu. 1945’ten sonra, bu iktisat dışı zorlayıcı şiddet hiçbir halde ortadan kaldırılmadı, fakat ruhsal olarak totaliter bir ölçekte uygulandı.
Bu içselleştirme, mutlak bir dış düşmanın anti-komünist yansıtması değerine da olsa, açık iç baskının reddini içeriyordu ve sözde-liberalizm ve sözde-parlamentarizmin kurucusuydu.
Batı Almanya’nın değişen milletlerarası kümelenmesinden [constellation] kaynaklanan “yumuşama politikası”[v], bilhassa tekrar yapılanma devrinin sonunda militan anti-komünizmin çözülme sürecini hızlandırmaya yardımcı oldu. Manipülatif olarak içselleştirilen iktisat dışı zorlayıcı güç, kapitalist sistemin yeni bir doğallık niteliğini oluşturmaktadır. Bununla birlikte, kapitalist gelişmenin doğal maddelerine bir müdahale lakin sermayenin objektif pahalanma sürecini yapısal olarak değiştirdiği takdirde manalı bir biçimde düşünülebilir. Bu varsayım olmaksızın, manipülasyon sisteminin eleştirisi yalnızca kültürel tenkit olarak kalacak ve toplumun tüm alanlarının tek boyutlu hale getirilmesi, yani üstyapı ve taban, devlet ve toplum ortasındaki bilimsel farklılıkların düzleştirilmesi rastlantısal olarak kalacaktır. Ekonomik tenkide [ökonomiekritische], materyalist bir perspektife lakin kıymet ve değişim bedeli ortasındaki alakanın, üretim alanı ve sirkülasyon alanının da toplumun global tek boyutlulaştırılmasına dahil edilmesi şartıyla ulaşabiliriz.
O halde şu soru ortaya çıkıyor: Kurumsal bir manipülasyon sistemi olarak üstyapı – devletin iktisat dışı şiddeti, hukuk, vs – meta üretiminin özüne, yani soyut emeğin kendisine nasıl uyuyor? Kıymetin özü olan soyut emek, bir işbölümü içinde özel olarak çalışan yalıtılmış bireylerin üretim alakalarını söz eder. Üretimdeki yalıtılmışlıkları nedeniyle, eserlerini piyasada meta olarak satmak zorunda kalırlar, yani üreticilerin kendi ortalarındaki toplumsal alaka üretimin kendisinde değil, dolanım alanında kurulur.
Tekelci kapitalizmin gelişmesiyle birlikte, sirkülasyon alanının giderek tasfiye edilmesi eğilimi ortaya çıkar ve soyut emeğin ortadan kaldırılması mümkünlüğünü vurgular. Marx, direkt alakalı bireylerin toplumsal sermayesi olarak bahsettiği anonim şirket tahliliyle bunun ipuçlarını verir. İktisat dışı zorlayıcı şiddet, devlet ve başka üstyapısal olgular meta sirkülasyonuna o denli bir formda müdahale eder ki, soyut emek devasa bir kurumsal manipülasyon sistemi aracılığıyla yapay olarak tekrar üretilir.
Bu çeşit olgular meta olarak emek gücünün üretimine de müdahale eder. Makinenin teknik ilerlemesi potansiyel olarak emeği ortadan kaldırırken fiilen personelleri ortadan kaldırdığında ve egemenlerin kitleleri beslemek zorunda olduğu bir durum ortaya çıktığında, bir meta olarak emek gücü değiştirilme eğilimine girer. Ücretliler artık kendilerini kiralayamazlar bile, işsizler artık emek güçlerini bir meta olarak kullanamazlar. Bunun bir göstergesi, yine yapılanma devrinin sonunda yapısal işsizliğin artık yedek ordunun fonksiyonel tarifiyle irtibatlı olarak tahlil edilemeyeceği gerçeğinde yatmaktadır.
Bu eğilim lakin otomasyona yanlışsız teknik ilerlemenin meyyit ve canlı emek ortasındaki ilgide meydana getirdiği kümelenmeye yönelik değişim bağlamında anlaşılabilir. Karl Korsch ve Herbert Marcuse’nin Marx’a atıfta bulunarak belirttiği üzere, bu kümelenmeye yönelik değişim, bedel standardını sağlayanın artık kıymet yasası, objektif olarak uygulanan emek vakti değil, makinelerin bütünlüğü olduğu manasına gelir.
Bu hipotezlerin devrimci hareket stratejisi için temel çıkarımları vardır. Tüm ekonomik ve toplumsal farklılıkların global ölçekte tek boyutlu hale getirilmesi nedeniyle, bir vakitler anarşizme yönelik pratik olarak haklı ve yanlışsız bir Marksist tenkit olan – iradeci bir öznelcilik olduğu, Bakunin’in sırf devrimci iradeye dayandığı ve ekonomik gerekliliği göz gerisi ettiği – tenkit, artık geçerliliğini yitirmiştir.
Eğer bütüncül devletçilik yapısı, tüm kurumsal dolayımları aracılığıyla devasa bir manipülasyon sistemini temsil ediyorsa, bu durum artık kendi başlarına öfke duyma yetisine sahip olmayan kitleler için yeni bir acı niteliği üretmektedir. Çıkarlarının, muhtaçlıklarının ve dileklerinin öz-örgütlenmesi bu nedenle tarihi olarak imkansız hale gelmiştir. Toplumsal gerçekliği sırf tahakküm sisteminin içselleştirilmiş şemaları aracılığıyla kavrarlar. Niteliksel siyasi tecrübe mümkünlüğü minimuma indirilmiştir. Kurumsal sistemdeki özgül pozisyonları göz önüne alındığında, devrimci şuur kümeleri duyusal olarak açık hareket [sinnlich manifeste Aktion] yoluyla belli bir seviyede netleştirici karşı sinyaller üretebilir. Bunu yaparken, kendilerini klâsik siyasi çatışma biçimlerinden temelde ayıran bir siyasi çaba metodu kullanırlar.
Eylemlerdeki kışkırtıcılık, devletin yürütme gücüyle karşı karşıya gelen örgütlü ferdi savaşçıların duyusal tecrübesi, radikal muhalefetin genişlemesinde harekete geçirici faktörü oluşturur ve proaktif azınlıkların pasif ve acı çeken kitleler içinde bilinçlendiği bir süreci kolaylaştırma eğilimindedir. Görünürde kanunsuz [irreguläre] aksiyonlar yoluyla, sistemin soyut şiddeti herkes için duyusal bir katılığa dönüştürülür. Üçüncü Dünya’daki “atış propagandası” (Che) metropollerdeki “eylem propagandası” ile tamamlanmalıdır ki bu da kırsal gerilla faaliyetinin kentleşmesini tarihî olarak mümkün kılar. Kent gerillası, baskıcı kurumlar sisteminin yıkımı olarak mutlak kanunsuzluğun [Irregularität] örgütleyicisidir.
Üniversite onun güvenlik alanını, daha doğrusu kurumlara karşı çabayı, yemekhane üzerindeki çabayı ve devlet iktidarı üzerindeki çabayı örgütlediği toplumsal üssünü oluşturur.
Tüm bunların SDS ile ne ilgisi var? Öğrenci birliğinde, kendi hayatlarıyla hiçbir ilgisi olmayan soyut sosyalizmi artık siyasi bir duruş olarak kabul etmek istemeyen çok sayıda yoldaş olduğunu çok uygun biliyoruz. SDS kümelerinde farklı bir örgütsel işbirliği biçimi için şahsî ön şartlar mevcuttur. Şayet entegrasyon ve sinizm bir sonraki adım olmayacaksa, kişinin kendi kurumsal etrafına uymayı reddetmesi bir gerilla zihniyeti gerektirir.
SDS’nin evvelki yapısı, burjuva üye partilerinin revizyonist modeline yönelikti. Yönetim kurulu, örgütün amaçlarına yalnızca soyut bir taahhütte bulunmak zorunda olan fiyatlı üyeleri bürokratik olarak kendi ortasında topladı. Lakin SDS, revizyonist üye partilerin eksiksiz idari fonksiyonunu tam olarak üstlenemedi zira yalnızca kısmen bürokratikleşmiş bir dernek, örgütsel bir karışımdı. Buna karşılık, bugün örgütlenme sorunu kendisini bir devrimci varoluş sorunu olarak ortaya koymaktadır.
*Bu yazı, Rudi Dutschke ve Hans-Jürgen Krahl’ın Ill Will’de yayımlanan ve Jacob Blumenfeld’in İngilizceye çevirdiği konuşmasının çevirisidir. Bartu Ulu tarafından Türkçeleştirilmiştir.
[1] Rudi Dutschke ve Hans-Jürgen Krahl, “Organisationsreferat’, içinde Wolfgang Kraushaar (ed.), Frankfurter Schule und Studentenbewegung. Von der Flaschen zum Molotowcocktail 1946-1995, Vol.2, Roger&Bernhard, 1998, 287-290. Bu konuşmanın elle yazılmış hali kayıptır. Basılı metin, bir ses kaydını temel almıştır. Birtakım kısa anlaşılmaz pasajlar, dahil edilmemiştir. Janossy’nin alıntıları, o periyotta yalnızca el yazması halinde bulunan Das Ende der Wirtschaftswunder [Ekonomik Mucizenin Sonu] isimli kitabındandır.
[ii] SPD ve CDU/CSU koalisyonu, öğrenci Benno Ohnesorg’un bir şovda polis tarafından öldürülmesi.
[iii] Dutschke ve yoldaşları tarafından, anti-otoriterlerden oluşan küçük yakın kümelerin teori ve pratiği birlikte oluşturmak üzere bir ortaya gelmesi için bir öneriyi tanımlamaya dönük icat edilen bir tabir. Bkz. Rudi Dutschke, “Zum Verhältnis von Organisation und Emanzipationbewegung – Zum Besuch Herbert Marcuses,” in Kraushaar (ed.), Von der Flaschen zum Molotowcocktail, 259: “Eleştirel-özgürleştirici çalışmanın örgütsel dönemeci, dayanışmaya dayalı işbirliği yoluyla bilimsel eğitimin geliştirileceği, ortak araştırma ve çalışma alanlarının kurulacağı, ‘karşılıklı yardımlaşma’ (Kropotkin) yoluyla daha hükümran olmayan bir irtibatın kurulabileceği çok sayıda küçük – altı ila on kişilik – anti-otoriter ‘enstitü derneklerinin’ ortaya çıkması olacaktır. […] Toplumun farklı kümeleri ve öğrencilerin anti-otoriter kampı ortasında böylesi gerçek bir dayanışma temelinde, fabrikaların siyasallaşması problemini hayal etmek de daha kolay olacaktır.”
[iv] “Bütünsel bir devletçilik ya da devlet sosyalizmi, kendisini özel sermayeye bağımlılıktan kurtarmış olan otoriter devletin en dengeli biçimidir.” Max Horkheimer, Otoriteryen Devlet, 1940.
[v] 1970-73 yıllarında Brandt idaresinde Doğu ile yapılan mutabakatlarla sonuca ulaşan Alman Demokratik Cumhuriyeti ile yakınlaşma teşebbüslerine bir gönderme.
