Virginia Woolf, vitrinlere bakmak hakkında bir şeyler biliyordu. Romanlarındaki karakterler “dükkan sahiplerinin vitrinlerinde taklit ve gerçek elmaslarla uğraştığını” (Mrs. Dalloway), vitrinlerin “parıltılı zincirlerle, pırıl pırıl parlatılmış deri çantalarla dolu” (Gece ve Gündüz) olduğunu görüp dururlar. Dalgalar romanında, tüketim kültürünün bu parıltılı tapınakları Bernard’ı bunaltır, yürürken kendi listesini yapar: “merak, açgözlülük, tutkuyla bizatihi ve ilgisiz, uykudaymışçasına sorumsuz kesildiği, parçalandığı, delindiği, yolunduğu bir gerçek. (şu çantaya göz dikiyorum, falan filan.)” Kendini bir kalabalığın ortasında yelken açmış halde bulunca, “çıraklar, yazgılarına aldırmayıp vitrinlere bakan sinsi ve kaçak kızlar” ortasındaki yerinin ne olduğunu sorgulamaya başlar.
Vitrinlere atılan bakışlar, muharririn denemelerinde de Londra’daki uzun yürüyüşlerinde göze çarpan nesneler biçiminde yahut Oxford Caddesi’nden geçerken karşılaştığı “değişen görüntülerin, seslerin ve hareketlerin hiç kaybolmayan kordonu” olarak sıkça yer alıyor. Women’s Leader için 1920’de kaleme aldığı “The Plumage Bill” başlıklı kısa yazısında Regent Caddesi’ni de capcanlı tabirlerle betimliyor: “Camın gerisine dizilmiş çantaların, gümüş çanakların, çizmelerin, silahların, çiçeklerin, elbiselerin, bileziklerin ve kürk mantoların onda birinin bile ismini anmadan saatler boyunca sıfatlar sıralayabilirsiniz.”
Woolf’un bu denemesi, şapkalarda kullanılan kuş tüylerinin ithalini kısıtlamayı beceremeyen parlamenter eforlara, bilhassa gazeteci H. W. Massingham’ın bayanların asortik kuş tüyü ilgisine yönelik tenkitlerine odaklanıyor. Lakin vitrinlere bakınmanın keyfinin ve çelişkisinin ustalıkla tasvirini de sunuyor. “Erkekler ve bayanlar durmadan bir oraya bir buraya gidiyor. Birden fazla sırf oyalanıyor, tahminen de arzuluyor ancak çok azı dükkanlara girebiliyor. Birçok göz ucuyla bakıp yoluna devam ediyor.” Beyaz eldivenleri ve “göz alıcı” ayakkabılarıyla “bütünüyle farklı bir sınıfın” uyduruk bir figürü olan Falanca Hanım’dan öbür kimse içeri girip gördüklerini satın alamıyor. Woolf, umursamaz bir alaycılıkla “vitrinlere bakışı çay saatindeki bir pug’ın hızındaki açgözlü huysuzluğu andırıyor,” diye yazıyor.
Göz ucuyla bakmaktan, arzulamak ile satın almak ortasındaki farktan bahseden bu kısa yazıyı, Magnum fotoğrafçılarının yakaladığı cezbedici imgelerin zenginliğini keşfederken akılda tutmak yararlı olabilir. Artık yan gözle bakmanın, gözlerini dikip bakmanın, cama dayanmış burunların dünyasına giriyoruz. Bu manzaralar, hevesle alışveriş yapanların ve öylesine yoldan geçenlerin hayatlarına yakından bir bir bakış sunuyor, uzaklıkları hatırlatmanın yanı sıra öylece etrafa bakınmanın keyfini betimliyor. Her bir vitrin camın ardında sergilenen dünyaya açılan bir portala dönüşüyor.
Woolf’un yazdıklarını tekrar manalandırmak isteyen biri bu fotoğraflarda vitrin camlarının gerisinde sıralanan saatlerin, perukların, mücevherlerin, elbiselerin, örtülerin, kemerlerin, ortopedik bacakların, ananasların, parfümlerin, düğün pastalarının, kağıt çiçeklerin, radyoların ve tişörtlerin onda birinin bile ismini anmadan vermeden saatler boyunca sıfatlar dizebilir. Birebiri, elleri artlarında kenetlenmiş yaşlı adamlar, tüyleri tıpkı biçimde taranmış köpekleri gezdiren şık giysili bayanlar, mağaza kapılarının açılmasını bekleyen huzursuz kalabalıklar yahut sahip olamayacakları şeyler hakkında hayaller kuran heyecanlı çocuklar üzere bu vitrinlerde oyalanırken yakalananlar için de geçerli.
Virginia Woolf’la birebir yıl doğan şair Mina Loy da vitrinler hakkında yazmayı seviyordu. 1915’te kaleme aldığı “Magasins du Louvre” isimli şiirinde modellerin tekinsizliğine odaklanıyordu: “Yalnızca onlar küstahlık edebilirler/İnsan ruhuna gözlerini dikerek/Hiçbir şey göremezler/Dağılmış kâkülleri ortasından.” Bu fotoğrafların birçoklarında birebir yokluk hissi yaratılmış, içeriye bakan insanların canlı gözlemi ile dışarıya bakan simulakrların donuk bakışı bitiştirilmiş. İkincisinin bakışı sadece cansız olduğu için değil tıpkı vakitte anlaşılamayacak ölçüde cazip olduğu için rahatsız edicidir. Modeller beşere benzerlikleriyle özdeşleşmeyi teşvik ederler: alışveriş yapan insanlardan kendilerini altın rengi bir elbiseyle, hasır bir şapkayla yahut parlak bir ayakkabıyla hayal etmesini beklerler, ansızın yaratılabilecek (daha doğrusu satın alınabilecek) yeni bir benlik tasavvur etmelerini isterler.
Vitrinlere göz gezdirmenin en büyük keyfi satın alma zaruriliği olmadan bakma hareketindedir, gözler istedikleri yere kayabilir. Bu faaliyet satın almadan evvel gelir, vitrin de dikkatli bir seçimin yahut spontane bir kararın alanına dönüşür. Tahminen de gördüklerini satın almaya gücü yetmeyenleri hem cezbeden hem de yabancılaştıran bir hayal kırıklığı kaynağıdır.
Vitrinlere göz gezdiren sıradan insanların tersine bu fotoğraflara bakarken dışarıdan içeriye bakmaya mahkum değiliz. Fotoğrafçının gözleri de dalıp masraf, dantelin dokusuna odaklanır, vitrini düzenleyen tezgahtarları müşahedeler, vitrin camı aynaya dönüşünce beliren yansımaları yakalar. Fotoğraf makinesi hareket ederken bizi de beraberinde götürür. İzleyenleri izler, eserlere kendimiz için göz atarız. Bazen kendimizi vitrin camının öteki tarafında buluruz, tül perdelerin ortasından kalabalık bir caddeyi izleriz, donuk bakışlı modellerin göz hizasından bakarız. Durup vitrinlere bakanların hislerini inceleme özgürlüğüne sahip olabileceğimiz bir pozisyona yerleşiriz: merak ve can külfeti, hayret ve istek, dizginlenemeyen açgözlülük; neyi sevdiğine, neyden hoşlanmadığına, neyi arzuladığına yahut neyi vitrinden koparıp konuta götürmeyi planladığına karar vermek üzere dalıp gitmiş gözler. Bizim için vakit kısa müddetliğine yavaşlar, dünya dönmeye kaldığı yerden devam etmeden evvel bakışlarımız da bir dizi hareketsiz objeye ve vitrinlere dalmış gözlere odaklanır.
*Bu yazı, Hâkim Aray tarafından moda müellifi Rosalind Jana’nın Magnum Photos websitesinde yayımlanan makalesinden kısaltılarak çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
