Deniz: Bir çeşit deri koltuk. Otoyol: Kuvvetli bir rüzgâr tipi. Seyahat: Bir çeşit kaplama hususu. Tüfek: Hoş, beyaz bir kuş. Bu tariflerin hiçbiri olağan ki hakikat değil, lakin baştan bu türlü öğretilse rahatlıkla olabilirdi de.
Dogtooth’un (Yorgos Lanthimos, 2009) açılış sahnesinde tam olarak bu türlü. Bir ses kaydı aracılığıyla birtakım sözcüklerin, mevcut manalarından farklı öğretildiğine şahit oluyoruz. Bizim dünyamızın kurallarıyla değerlendirildiğinde tuhaf gelebilir, lakin Yorgos Lanthimos’un lisan üzerinden kurduğu ve kendi içinde kusursuz bir sistematiği olan sinematik cihanda tıkır tıkır işliyor. Gerçekten bu açılış sahnesi Lanthimos’un öbür sinemalarını manalandırmak için de değerli, zira onun seyircisiyle kurduğu alaka de buna çok benziyor. Kurallarını lisan aracılığıyla oluşturuyor, yargılama ve değerlendirmenin sonlarını dilediğince belirliyor, seyirci de etik anlayışıyla bağdaşmayabilecek rahatsız edici durumların lisan aracılığıyla legal hale geldiğini fark ediyor. Bunun işleyiş biçimini anlamak için biraz lisanın nasıl öğrenildiği üzerine düşünelim.
Saussure’e nazaran lisan kelam aracılığıyla evriliyor ve beşerler konuşmayı diğerlerini duya duya öğreniyor. Beşere doğal bir lisan mahareti atfeden bu görüşü tabir etmenin daha afili bir yolunu Darwin’de buluyoruz. Onun tabiriyle bu “içgüdüsel eğilim”, insanın art plan sesini lisana dair işaretlerden ayırt edebilecek bilişsel donanıma halihazırda sahip olduğu manasına geliyor. Bununla birlikte şimdi konuşmayı denememiş çocukların lisanı anlayabilmesinin insan irtibatına denk olmadığını savunan görüşler de mevcut. Lev Vygotsky’ye nazaran çocukların niyeti kavramsallaşmış bir gerçeği yansıtmıyor, yani aşina oldukları sözcüklerin neye karşılık geldiğini bulmaları epeyce sıkıntı.
Sözcüklere biraz orta verelim, davranışların nasıl öğrenildiğine bakalım. Burada karşımıza Wittgenstein ve onun “ağrı” sözcüğünü öğrenme sürecine ait tasviri çıkıyor. “Sözcükler duyumun kökensel, doğal sözü ile bağlanır ve onun yerine konur. Canı yanan çocuk çığlık atar, büyükler çocuğu teselli eder ve ona ünlemleri, daha sonra da tümceleri öğretirler. Yani yeni bir ağrı davranışı öğretirler. (…) Ağrının sözel sözü çığlık atmanın yerini alır, onu betimlemez.” Ağrıya karşı ilkel bir güdüyle gelen ağlama ya da haykırma üzere reaksiyonlar yerine “ağrı”yı “söyleme” hareketi, yani ağrı için gösterilmesi gerektiği üzerinde uzlaşılmış bir davranış sergileniyor.
Bir öteki Yorgos Lanthimos sineması The Lobster’da (2015) bekar insanlara 45 gün içinde bir eş bulmaları, aksi takdirde hayvana dönüştürülecekleri söyleniyor. “Dönüşüm Odası” denilen ve içini hiç görmediğimiz, giren insanları hayvana dönüştürdüğü söylenen bir yer var. Baş karakter bir köpekten kardeşi olarak bahsediyor. Dünyanın kurallarının yanı sıra her türlü his ve eğilim de sözel olarak söz ediliyor. Bunun seyircinin gözünde kimi vakit mizahi bir boyut kazanacağı yadsınmazken sinema dünyasının etik standartları da bu biçimde oluşturuluyor.
The Killing of a Sacred Deer’da (Yorgos Lanthimos, 2017) sinemanın isminin referansta bulunduğu mitolojik hikâye, sosyopat bir karakterin tehditvari kehanetleri aracılığıyla anlatıdaki yerine oturuyor. Ailenin başına gelenler için tıpkı The Lobster’daki Dönüşüm Odası’nın işleyişi üzere bu dünyanın paradigmalarını kullanan bir sorgulama yapmaya gerek yok. Büyü mü, ileri teknoloji mi, tesadüfen denk gelen bir varsayım mi, yoksa mantıklı bir açıklama var mı? Bu soruların hiçbir ehemmiyeti kalmıyor. Bu durumda Martin’in babasının sahiden doktor hatasıyla ölüp ölmediği de değersiz, annesinin Colin Farrell’ın canlandırdığı karaktere yönelen başarısız teşebbüsleri karşılık bulsaydı bir şeyin değişip değişmeyeceği de. Zira “başlangıçta kelam vardı”, kelam ağızdan çıktı, kurallar belirlendi.
The Lobster cihanında şehirdeysen eşinle birebir tıpkı olacaksın, ormandaysan kimseye fazla yanaşmayacaksın. The Killing of a Sacred Deer’da ise öldürmek için karından ya da iki çocuğundan birini seçeceksin. Karakterler de kelamın üzerlerindeki tahakkümünün farkında, olmayanlar da kısa mühlet içinde kendisini adapte etmek zorunda kalıyor. The Lobster’da “aksak adam”ın “burnu kanayan adam”a dönüşme uğraşı da The Killing of a Sacred Deer’da herkesin baba diğerini öldürsün diye ona yaranma eforu da bundan. Lanthimos’un sinematik cihanında kelamın kararından kaçamıyorsunuz.
Öyleyse bu kozmosta sağır ve dilsiz olmanın birtakım özgürlükler sağlayabileceğinden bahsedebiliriz. Özellikle şimdi lisan öğrenmeye yönelik hiçbir tecrübesi olmamış çocuklar için geçerli olabilecek bir varsayım bu. Zira bu çocuklar kavramları oluşturabilmek için muhtaçlık duyulan temel araçlardan mahrum ve yetişkinlerle kurulan sözel bağlantıdan uzak. Hatta Vygotsky’ye referans verip bir adım daha ileri gidersek daha nezih bir fikir yapısına sahipler. Böylece The Lobster’da eşiyle birebir aynılaşmak için gözünü kör edip etmeme ikilemi yaşayan karakterin hapsolmuşluğuna ikinci bir katman daha ekleniyor. Kör etmek telaffuzdan kurtulmasını sağlamayacak. Stratejik bir kusur diyebilirdik, lakin çift olmak üzerine kurulu daha büyük bir normu takip etme zorunluluğumuz kelam konusu. Benzeri halde The Killing of a Sacred Deer’daki çocuğun gözlerinin kanamasının da onu kurtarmadığını not etmek lazım.
Dil, Dogtooth‘un anlatısında yeni bir boyut daha kazanıyor. Açılış sahnesinde işaret edilenle söz edilen seyirci nezdinde bağdaşmıyor, seyircinin başında bir istikamette kodlanmış sözcükler anlatıda öteki kavramlara benzetiliyor. Bir öbür deyişle, çocukların şuurlarının nasıl şekillendirildiği lisan örnekleri üzerinden aktarılıyor ve objenin yerine geçen kavramın karşılığı olarak diğer bir kavram çıkarılarak metafora ikinci bir katman ekleniyor. Etik standartların oluşması konusu da burada devreye giriyor. Hasret Köprülü’ye başvuralım: “Çocuğun cinsel farklılığını ve lisanı neredeyse tıpkı anda keşfetmesi manalıdır. (…) Çocuk lisanı öğrenmeye başlayınca, göstergenin lakin öteki göstergelerle ortasındaki farklılık münasebetiyle bir manası olduğunu ve göstergenin anlamlandırdığı objenin namevcudiyetini öngerektirdiğini bilinçdışı olarak öğrenir. Lisan, objelerin yerine geçer. Bütün lisanlar, o objeye sahip olmak yerine kendilerini o objenin yerine koydukları için metaforiktirler.”
Yeri geçmişken üç sinemada cinselliğin nasıl işlediğine de kısaca bakalım. Dogtooth’taki “hayat kadınlığı”, The Lobster’daki otelde konuklara çalışanlar tarafından sunulan “hizmet”, The Killing of a Sacred Deer’da “genel anestezi” diyerek cinsel bağ sırasında anestezi altındaymış üzere hareketsiz yatan bayan, yani kelamla şekillendirilmiş bireyin o söyleme uygun olarak şekillendirilmiş cinselliği kelam konusu.
“Dilin sahibi kim?” sorusunu sorduğumuzda, devreye Derrida ve yoksun kaldığı bir lisanı konuşmak zorunda kalan “öteki” kavramı giriyor. Burada bahsedildiği haliyle “öteki”, yaratım sürecinin modülü olmadığı bir lisanı konuşmaya, yani kesimi olmadığı yaratım sürecinin sorumluluğunu taşımaya mecbur bırakılıyor. Dogtooth’ta ailelerinin yarattığı lisanı konuşan çocukların durumu da bundan farksız değil. Yunancada halihazırda olanlar dışında yeni sözcüklerin üretilmediği, birtakım sözcüklerin farklı objelerle bağdaştırılmasıyla yaratılan bir lisan bu. Bu bağlamda da bir çeşit afaziye, yani konuşma bozukluğuna muadil.
Hayvanlar için sıkıntı biraz daha farklı. Onlarda insan lisanı üzere uzlaşı sonucu belirlenmemiş, doğuştan edinilen, her yerde tıpkı ve hiç ilerlemeye göstermeyen birer lisan mevcut. Örneğin organ yapıları insan bağlantısı için kâfi ve sessel teçhizatları gelişkin olsa da şempanzeler, insan lisanında “konuşma” olarak bilinen hareketten çok “sesli tepkiler” olarak nitelendirilen davranışlar sergiliyor. Bunun nedeni olarak da eğilimlerinin sesleri değil hareketleri taklit etmeye yönelik olması gösteriliyor. Hasebiyle teorik olarak şempanzenin zekasıyla papağanın taklit eğilimi birleşse ortaya insan lisanıyla bağlantı kurabilen bir hayvanın çıkacağı söylenebilirse de lisan bilgisine büsbütün haizken hayvana dönüşmek, The Lobster cihanında bu türlü bir irtibat kurma ayrıcalığı sağlamıyor. Telaffuz, kuralları bu türlü koymuş.
Yeni bir lisan öğrenmenin lisanı birinci sefer öğrenmeye benzeyen bir yanı olduğunu söylemek mümkün. Yeni lisan öğrenmek, öğrenme sürecinin baştan deneyimlenmesi manasına geldiği için uzlaşıyla belirlenmiş ve daima evrilerek farklı bir uzamda farklı bir yapı kazanmış yeni lisanla söz edilen sözcükler, birçok vakit irtibat kurmayı yeni öğrenen bir çocuğun ağzından çıkanları hatırlatıyor. Bu bağlamda yeni öğrendiği lisanı konuşan kişi, çocuksu sözlere mecbur kaldığı için konuşmayı bilmiyormuş üzere algılanabilir. Yabancı bir lisan konuşmak, konuşmamaya muadil de görülebilir. Slavlar, misal bir refleksle Cermen lisanlarını konuşan komşularından bahsederken “nemtsy” (dilsiz) sözcüğünü kullanmış. Yorgos Lanthimos’un bu tuhaf dünyasındaki karakterlerin kendine mahsus lisanlarını manalandırmak yahut anlamlandıramamakla başa çıkmak için de bundan daha güzel bir sözcük bulmak güç.
Kaynaklar
Chomsky, N. 2008. On Nature and Language. New York: Cambridge University Press.
Derrida, J. 1998. Monolingualism of the Other; or, The Prosthesis of Origin. Stanford: Stanford University Press.
Köprülü, Ö. 2014. “Bilinçdışı Ve Lisan.” International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic 9/3(Winter): 951-958.
Saussure, F. d. 1985. Genel Dilbilim Dersleri. B. Vardar (Çev.). Ankara: Birey ve Toplum.
Vygotsky, L. S. 1973. Thought And Language. Cambridge: The M.I.T. Press.
Wittgenstein, L. 2007. Felsefi Soruşturmalar. H. Barışcan (Çev.). İstanbul: Metis.
