Tam 45 yıl evvel, bütün fiziki ve manevi evreniyle günümüzde yaşamayı sürdüren kanlı 12 Eylül darbesi gerçekleştirildi. Şili, Arjantin, Brezilya ve El Salvador üzere ülkelerdeki darbelerle bir devamlılık bağı bulunan 12 Eylül darbesi, 1970’lerin sonunda ortaya çıkan ekonomik ve siyasal krizlerle baş edemeyen ve dönüşüm ajandasını emekçi sınıfının örgütlü direnci karşısında uygulayamayan sermaye fraksiyonlarının alenen teşvik ettiği ve desteklediği bir projeydi.
Türkiye burjuvazisinin giderek artan halde ilgide olduğu milletlerarası güçlerle birlikte buhrana verdiği cevap, kendi silahlarını da değiştirdiği yeni bir sınıf savaşı ilanıydı. Darbe, Türkiye’de neoliberal kapitalist dönüşümün önündeki tüm mahzurları cebren ve hileyle açtı. Süreksiz bir güç kullanımına değil, kalıcılığını şiddet yoluyla sağlayan bir topyekûn yine yapılandırmaya girişti. Geçersiz bir “sağ-sol çatışması” kıssası darbeye münasebet yapıldı; devletin sol eli kesildi, sağ eli güçlendirildi.
12 Eylül 1980 sabahına darbeyle uyanan Türkiye, Aralık 1978’den beri süregelen sıkıyönetim ortamında, siyasal partilerin istikrarlı bir hükümet kurmaktan aciz olduğu bir periyottan geçiyordu. Ordunun idareye el koyduğu o gün, tarihe yüzbinlerce gözaltının yanı sıra tutuklama, azap ve idamla geçti. Darbenin akabinde başta TBMM, tüm siyasi partiler, dernekler ve sendikalar kapatıldı. 12 Eylül darbesi sivil toplumdan yargıya, siyasi partilerden üniversiteye tesirleri bugün bile hissedilen hasarlar bıraktı.
Darbeciler artan politik cinayetleri, siyasi istikrarsızlığı, döviz darboğazını, “70 cent’e muhtaç” ekonomiyi, meclisin cumhurbaşkanını seçememesini ve Süleyman Demirel’in başbakan olduğu azınlık hükümetinin sokağın denetimini kaybetmesini münasebet olarak öne sürdüler. Kaymağını yiyenlerin bile sonradan sahip çıkmadığı, her alanda lümpenleşmenin yolunu açan 12 Eylül, Türkiye’de tam bir hiyerarşi içinde, buyruk komuta zincirinde yapılan tek darbeydi.
Darbenin önünü açtığı siyasi, ekonomik ve toplumsal tekrar yapılandırmanın günümüze kadar uzanan bilançosu ise ağır oldu. Darbe sürecinde işlenen insanlığa karşı hataların failleri zamanaşımı yahut “devlet sırrı” zırhıyla korundu. Faillerin soruşturulmaları ve yargılanmaları onyıllardır engelleniyor. Askeri rejim 6 Kasım 1983’te yapılan genel seçimlerle son buldu, fakat darbenin ruhu hâlâ canlı, ayakta, yaşıyor.
Darbenin kronolojisi
Türk Silahlı Kuvvetleri, 12 Eylül 1980 tarihinde, Genelkurmay Başkanı ve Milli Güvenlik Kurulu Lideri Kenan Cihan liderliğinde buyruk ve komuta zinciri içinde yürütülen Bayrak Harekatı’yla Türkiye Cumhuriyeti’nin üçüncü sonuca ulaşmış askeri darbesini gerçekleştirdi ve ülke idaresine bütünüyle el koydu. Sabah saat 04.00’te bütün yurtta PTT ve TRT aracılığıyla Kenan Cihan imzasıyla darbenin 1 No’lu Bildirisi okundu.
“Girişilen harekatın gayesi, ülke bütünlüğünü korumak, ulusal birlik ve beraberliği sağlamak, beklenen bir iç savaşı ve kardeş hengamesini önlemek, devlet otoritesini ve varlığını tekrar tesis etmek ve demokratik sistemin işlemesine mani olan sebepleri ortadan kaldırmaktır…” dendi. Bu andan itibaren Ulusal Güvenlik Kurulu (MGK) bildiriler, kararlar ve kanunlarla yasama ve anayasa yetkisini elinde toplayarak çeşitli alanlarda düzenlemelere gitti.
MGK 4 Numaralı Bildirisi’yle Ulusal Güvenlik Konseyi’nin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren (Başkan), üyeler Deniz Kuvvetleri Kumandanı Oramiral Nejat Tümer, Kara Kuvvetleri Kumandanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Kumandanı Tahsin Şahinkaya, Jandarma Genel Kumandanı Sedat Celasun’dan oluştuğu ve Genel Sekreterliğine Orgeneral Haydar Saltık’ın atandığı duyuruldu.
MGK 1 Numaralı Bildirisi’yle parlamento ve hükümet feshedildi. Parlamento üyelerinin dokunulmazlığı kaldırıldı. Halihazırda 22 vilayette uygulanmakta olan sıkıyönetim bütün yurtta ilan edildi. Saat 05.00’ten itibaren ikinci bir emre kadar tüm ülkede sokağa çıkma yasağı kondu.
MGK 2 Numaralı Bildirisi’yle Türkiye 13 sıkıyönetim bölgesine bölündü, her bölgeye bir general sıkıyönetim kumandanı olarak atandı. “Lüzum görecekleri her türlü tertip ve önlemi almaya yetkili” kılınan sıkıyönetim kumandanlarına sınırsız bir güç verildi. MGK 6 ve 7 numaralı kararlarıyla sıkıyönetim askeri mahkemeleri kuruldu, hakim ve savcı atama yetkisi MGK’ya devredildi. 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu’nun 15. hususunda değişiklik yapılarak gözaltı müddeti 90 güne çıkarıldı. Bu yargı organları 12 Eylül 1980 devrinin en güçlü organları haline dönüştürüldü. Buyruk, telkin ve baskılara açık olarak hareket eden sıkıyönetim mahkemeleri ve Askeri Yargıtay, bilhassa 765 sayılı TCK 141, 142, 146, 168, 169 ve 125. hususlarına getirdikleri yeni yorumlarla 12 Eylül 1980 Darbesi’nin temel gayelerine uygun davrandılar.
MGK 6 Numaralı Bildirisi’yle Türk Silahlı Kuvvetleri’nin buyruk komuta zinciri içinde misyonlarına devam edecekleri belirtildi. MGK 9 Numaralı Bildirisi’yle Emniyet Genel Müdürlüğü tüm teşkilatıyla bir arada Jandarma Genel Komutanlığı’nın buyruğuna verildi. Emniyet Genel Müdürlüğü’ne Korgeneral Hayrettin Tulunay getirildi.
MGK 7 Numaralı Bildirisi’yle siyasi parti faaliyetleri yasaklandı. Parti binaları ve tesisleri sıkıyönetim ve garnizon komutanlıklarınca emniyet ve denetim altına alındı. DİSK, MİSK ve bunlara bağlı sendikaların faaliyetleri durduruldu. Türk Hava Kurumu, Çocuk Esirgeme Kurumu ve Kızılay hariç tüm derneklerin faaliyetleri durduruldu. Ulusal Güvenlik Kurulu, 2 Haziran 1981’de, 52 numaralı kararıyla 11 Eylül 1980 tarihinde parlamentoda üyesi bulunan siyasi parti üyelerinin ve yöneticilerinin Türkiye’nin geçmiş yahut gelecek siyasi ya da hukuksal yapısıyla ilgili olarak kendi anlayışları doğrultusunda kelamlı yahut yazılı beyanda bulunmaları, makale yazmaları yahut bu hedeflerle toplantı yapmaları yasaklandı. 16 Ekim 1981 tarih ve 1533 sayılı Siyasi Partilerin Feshine Dair Kanun’la 11 Eylül 1980 prestijiyle faaliyet gösteren tüm siyasi partiler kapatıldı ve tüm taşınır taşınmaz malları Hazine’ye devredildi.
Milli Güvenlik Konseyi’nin 15 Numaralı Bildirisi’yle tüm grev ve lokavtlar ikinci bir karara kadar ertelendi. Bütün işyerlerinde 15 Eylül 1980 sabahı üretime başlanacağı açıklandı. 15 Eylül 1980 tarihli ve 8 numaralı MGK Kararı’yla DİSK, MİSK ve Hak-İş ile bunlara bağlı sendikaların hesapları bloke edildi. 21 Eylül 1980 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan ve 1402 sayılı Sıkıyönetim Kanunu’nda değişiklik yapan kanunla sıkıyönetim komutanlıklarına grev, lokavt ve irade beyanı üzere sendikal faaliyetleri daima olarak durdurma ve müsaadeye bağlama yetkisi tanındı.
25 Eylül 1980 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Ulusal Güvenlik Kurulu Yasama Misyonları İçtüzüğü’yle yasama yetkisini üzerine alan Ulusal Güvenlik Kurulu, 27 Ekim 1980 tarihli (adeta süreksiz anayasa da denebilecek) Anayasa Sistemi Hakkında Kanun ile anayasada değişiklik yapma yetkisini de kendisine aldı. MGK yalnızca 1981’in sonuna kadar 51 tanesi yeni yasa olmak üzere toplam 268 yasa çıkardı. Bunlar özellikle asayiş, ceza kanunu ve yargılaması, vefat cezasının infazı ve TSK’nın gereksinimleriyle ilgiliydi. Askeri rejim devrinde ise toplam 669 yasa çıkarıldı. 29 Haziran 1981 tarihli Kurucu Meclis Hakkında Kanun ile MGK ve Müracaat Meclisi’nden oluşan Kurucu Meclis anayasa ve gerekli maddeleri yapmakla görevlendirildi. 160 üyeli Müracaat Meclisi’nin üyeleri ya direkt (40 üye) ya da dolaylı olarak (her ili temsilen valisinin önereceği adaylar arasından) MGK tarafından seçilecekti. Müracaat Meclisi birinci toplantısını 23 Ekim 1981 günü yaptı.
MGK 3 Numaralı Bildirisi’yle halkın mecburî gereksinimlerinin sokağa çıkma yasağı çerçevesinde nasıl karşılanacağı ve sıkıyönetim yahut garnizon komutanlıklarından alınacak müsaadeler düzenlendi. MGK 8 Numaralı Bildirisi’yle devlet dairelerinde, belediyelerde, KİT ve özerk devlet kuruluşlarında çalışan tüm memur, kontratlı ve fiyatlı işçinin emeklilik, istifa, işten ayrılma ve atamaları durduruldu.
Devlet Başkanı, Genelkurmay Başkanı ve MGK Lideri sıfatıyla Kenan Cihan, 20.09.1980 tarihli yazıyla emekli Oramiral Bülend Ulusu’yu başbakan olarak görevlendirdi ve Ulusu tarafından seçilecek Bakanlar Kurulu’nu bildirmesini istedi. 12 Eylül 1980 darbesinden yalnızca 9 gün sonra kurulan Bülend Ulusu Hükümeti, 27 Eylül 1980 günü Ulusal Güvenlik Konseyi’ne hükümet programını sundu. Hükümet, 30 Eylül 1980’de feshedilen parlamento yerine MGK’dan güvenoyu aldı.
Darbenin bilançosu
12 Eylül askeri darbesinin ve rejiminin temel amacı emekçi sınıfının toplumsal, sendikal ve siyasal örgütlenmeleriydi. Bu doğrultuda, devletin kısa vadeli stratejisi şiddet ve baskı siyasetleri, uzun vadeli stratejisi ise bu kesitlerin siyasal gücünü imkansız kılacak formda devletin kurumsal mimarisinin tekrar yapılandırılmasıydı. Bu sürecin en erken ve en besbelli icraatı sosyalist solun genel toplumsal muhalefet üzerindeki gücünü kırmak ve gündeme istikamet verme kabiliyetini bitirmek oldu.
Askeri rejim, anarşi ve terörle özdeşleştirdiği tüm faaliyetleri birinci elden yasaklamaya girişti. Siyasi partileri kapattı, demokratik bir hak olan örgütlenme hakkını burjuvazi dışında herkes için tümden ortadan kaldırdı. Sendikaları, meslek örgütlerini, dernekleri ve kooperatifleri yasakladı. Gazetelerin yayın hayatına son verdi, binlerce yayına yasak getirdi. Üniversite özerkliğini ve akademik özgürlüğü tahrip edecek yeni kanunlar ve uygulamalarla akademik hayatı ve yüksek öğretimi bugün son etabını gördüğümüz dönülmez bir yola soktu.
Darbenin çabucak akabinde başlayan gözaltılarla binlerce insan birdenbire meskenlerinden alınarak karakollara, emniyet müdürlüklerine ve artık işkencehane olarak kullanılacak devlet binalarına, özel mülklere ve tesislere götürüldüler. Askerlerin yanı sıra Emniyet ve MİT mensupları da sonraki 10 yıl içinde şiddeti artarak devam edecek azapları bu binalarda hayata geçirdiler. Azap askeri rejim tarafından sistematik ve yaygın bir formda binlerce beşere uygulandı ve bunun sonucunda azapta vefatlar dahil memleketler arası hukukta kabahat kabul edilen birçok uygulama hayata geçirildi.
Ülkenin dört bir yanında azaplar, insanlık dışı uygulamalar ve idamlar devam ederken gündelik hayat da sürmekteydi. Hapishaneler ve emniyet binalarındaki azap seslerine kentin sesleri karışıyordu. Bir yandan baskıcı uygulamaların üzeri örtülüyor, öteki yandan toplumsal ve ekonomik hayatın yine inşası olanca süratiyle devam ediyordu. Darbe her ne kadar temel olarak sosyalist solu gaye aldıysa da aşikâr bir ölçüde milliyetçi–muhafazakar çizgide siyaset yapan birtakım kurum ve bireyler de insanlığa karşı hatalara maruz kaldı.
650 bin kişi gözaltına alındı ve 90 güne varan gözaltı müddetlerinde ağır azap gördü. 171 kişinin “işkenceden öldüğü” resmi kayıtlarla belgelendi. Azapla mevt kuşkusuna karşın 73 şahsa “doğal vefat raporu” verildi, 43 kişinin de “intihar ettiği” bildirildi. 1 milyon 683 bin kişi, komünist, Alevi, Kürt, dinci, şeriatçı denerek fişlendi. 7 bin kişi için idam cezası istendi, 517 şahsa idam cezası verildi. 124 kişinin idam cezası Askeri Yargıtay tarafından onaylandı, 50 kişi asıldı. 388 bin bireye pasaport verilmedi. 30 bin kişi “sakıncalı” olduğu için işten atıldı. 14 bin kişi vatandaşlıktan çıkarıldı. 30 bin kişi “mülteci” olarak yurtdışına gitti. 937 sinema sakıncalı bulunduğu için yasaklandı. 23 bin 677 derneğin faaliyeti durduruldu. 3 bin 854 öğretmen, üniversitede görevli 120 öğretim üyesi ve 47 hakimin işine son verildi. 400 gazeteci için toplam 4 bin yıl mahpus istendi, gazetecilere 3 bin 315 yıl 6 ay mahpus cezası verildi. Gazeteler 300 gün yayın yapamadı, 13 büyük gazete için 303 dava açıldı. 39 ton gazete ve mecmua imha edildi. Yüzbinlerce yayına el kondu ve imha edildi. Yalnızca Bilim ve Sosyalizm yayınlarına ilişkin 13 bin 607 kitap yakıldı. Yayınevi sahipleri gözaltına alındı, tutuklandı, azap gördü.
Sıkıyönetim mahkemelerinde hukuksuz yargılamalar yıllarca sürdü. Bu uygulamaların en büyük desteğini elbet yasama, yürütme ve yargıyı buyruk komuta zinciri içinde tüm yetkiyle elinde tutan Ulusal Güvenlik Kurulu oluşturuyordu.
12 Eylül darbesiyle inşa edilen askeri rejim tıpkı Arjantin, Şili, Brezilya ve El Salvador örneklerinde olduğu üzere ülkenin izleyen yıllardaki tüm toplumsal, ekonomik ve siyasal hayatını tekrar şekillendirdi. Darbe elbette halka karşı yapılmıştı ve devrin Türk Ceza Kanunu’nun 146. Maddesi’ne nazaran Türk Silahlı Kuvvetleri kabahat işlemişti.
Başta Kenan Cihan olmak üzere darbe savunucularının en temel münasebeti ülkede “anarşi sebebiyle huzur ve itimat ortamının kalmaması” idi. Cihan “demokrasiyi tesis etmek” ismine darbenin yasaklarla inşa ettiği askeri rejimi anlatmak için Türkiye’nin bütün vilayetlerini ve birçok ilçesini gezerek halkla buluştu ve bu yeni rejimin kabulü için konuşmalar yaptı.
Askeri rejimin ana amaçlarından biri yeni bir devlet biçimini ve siyasal rejimi kurumsallaştırmak ve daimi kılmaktı. Yürürlükteki 1961 anayasası bunun önünde bir engeldi. Müşavere Meclisi bünyesinde bir Anayasa Komitesi kuruldu ve başkanlığını Prof. Dr. Orhan Aldıkaçtı’nın yaptığı Komite, son halini MGK’nın verdiği 1982 Anayasası’nı hazırladı. 1982 Anayasası devleti kutsallaştırdı, toplum ve birey karşısında devlete mutlak bir öncelik atfetti. Tüm temel siyasal ve sendikal hak ve özgürlükler devletin bekası, ulusal güvenlik, kamu sistemi ve genel ahlak üzere keyfi yorumlara açık münasebetlerle hiç olmadığı kadar kısıtlandı. Güçlü devlet–güçlü yürütme yaratmak ismine yasama ve yargı karşısında yürütme hakim kılındı. Yürütmenin içinde de karar alma sistemleri Başbakan yahut direkt Başbakanlık’a bağlı kurumlar, arttırılan yetkileriyle Cumhurbaşkanlığı ve Milli Güvenlik Kurulu üzere kurumlarda toplanarak daha da merkezileştirildi. Yasama karşısında yürütmeyi güçlendirmek için yasalar yerine kanun kararında kararnamelerle idare başladı.
Yargı bağımsızlığı bozuldu; yargı kontrolü etkisizleştirildi. Siyasal partilerle ilgili kararlarla siyasal partilerin toplum ile bağ kurması engellendi. Partiler devlet kontrolüne sokularak faaliyet alanları sonlandırıldı ve kapatılmaları kolaylaştırıldı. Yüzde 10 ülke barajı uygulamasını barındıran yeni seçim kanunuyla temsilde adalet prensibi yürütmenin istikrarı ismine terk edildi.
Üniversite özerkliği ortadan kaldırıldı ve üniversiteler büsbütün Yükseköğretim Kurulu’nun (YÖK) kontrol ve nezaretine sokuldu, devlet organları haline getirildi. 12 Eylül askerî rejiminin inşa ettiği otoriter devletin merkezinde ordu yer alıyordu. Askeri bürokrasi yürütmenin hükümet ve cumhurbaşkanıyla bir arada üçüncü başı olarak tanım edildi. MGK her açıdan güçlendirildi ve tesirli kılındı, üye yapısında askerlerin hakimiyeti sağlandı.
1982 Anayasası 7 Kasım 1982 tarihindeki referandumda %91.37 evet oyuyla kabul edildi. 1980’lerin ortalarından bugüne dek anti-demokratik yapısı nedeniyle bu anayasa defaatle tartışılan bir anayasa oldu. Kenan Cihan anayasanın kabulü halinde bunun halkın “kendilerinden şad olduğu” manasına geleceğini söylemişti. Referandum sonucunda Kenan Cihan Cumhurbaşkanı oldu, 1989 yılına kadar misyonda kaldı. 1982 Anayasası bugüne kadar geçirdiği çeşitli referandum ve değişikliklerle birlikte hâlâ Türkiye Cumhuriyeti’nin anayasasıdır.
12 Eylül darbesi ve askeri rejiminin en büyük icraatlarından biri neoliberal siyasetlere dayalı yeni bir sermaye birikim rejimine geçişi gerçekleştirmesiydi. 24 Ocak 1980’de ilan edilen iktisat kararları neoliberal ekonomiyi tesis etmeyi hedefliyordu. Lakin devrin güçlü emekçi sınıfı muhalefeti ve güçsüz hükümet şartları altında bu kararlar istendiği üzere uygulanamadı. Darbeyle birlikte askeri rejim, hem 24 Ocak kararlarının mimarı Turgut Özal’ı iktisadın başına getirdi hem de bu siyasetleri hayata geçirdi. Bunun önkoşulu ise sendikalar başta olmak üzere personel sınıfının örgütlü gücünün tarumar edilmesiydi. Bu açıdan bakıldığında 12 Eylül askeri rejiminin sınıfsallığı aşikardı. Devrin TİSK, TÜSİAD, TOBB dahil tüm sermaye örgütleri ve sermayedarları darbeyi ve askeri rejimi açıkça destekledi.
Askeri rejim DİSK ve Milliyetçi Personel Sendikaları Konfederasyonu (MİSK) ile bunlara bağlı sendikaların faaliyetlerini durdurdu. DİSK, MİSK ve HAK-İŞ ile bunlara bağlı sendikaların hesapları bloke edildi. HAK-İŞ yöneticileri darbeyi destekledi, kendilerinin anarşi faaliyetinde bulunmadıklarını beyan etti ve kısa bir mühlet sonra Şubat 1981’de tekrar mal varlığına kavuştu ve çalışmalarına devam etti. 12 Eylül’de faaliyetleri durdurulan MİSK’e ise dava açılmadı. Türk-İş’in faaliyetleri 12 Eylül Darbesi sonrasında durdurulmadı. Dahası Türk-İş idaresi darbeye açık dayanak verdi. Türk-İş Genel Sekreteri Sadık Şide de darbe hükümetinde sosyal güvenlik bakanı olarak görev aldı. Hasebiyle darbenin gayesinde bağımsız sınıf siyaseti yürüten emek örgütleri, bilhassa de DİSK yer aldı. DİSK yönetici ve temsilcileri gözaltına alındı, azap gördü ve çok sayıda kişi uzun yıllar mahpusta kaldı. Kapatılması ve 52 yöneticisi için idam cezası istenilen DİSK, açılan davanın 1991 yılında beraatla sonuçlanması ile birlikte 11 yıl sonra tekrar sendikal hayata dönebildi.
Bunun yanında darbe ve askeri rejim sol siyasi örgütleri, demokratik kitle örgütlerini, üniversiteleri ve üniversite gençliğini, Kürtleri ve Alevileri karşısına alan siyasetler izledi.
12 Eylül askeri rejimini destekleyen toplumsal blokta ise burjuvazinin tüm fraksiyonları ve örgütlerinin yanı sıra Aydınlar Ocağı’nda örgütlü milliyetçi-muhafazakar entelijansiya, tıpkı çizgideki siyasi seçkinler, anaakım basının büyük çoğunluğu, istikrarsızlık ve kriz ortamından yorulmuş geniş toplumsal kesitler yer aldı.
12 Eylül 1980 Askeri Darbesi sonrası Türkiye’de “İnsanlığa Karşı Suçlar” olarak tanımlanan başta azap, zorla kaybetme, hukukdışı ve keyfi infaz, cinsel şiddet ve idam olmak üzere ağır insan hakları ihlalleri yaygın ve sistematik bir formda gerçekleştirildi.
Cezasızlık; faillerin suçlanmalarının, yakalanmalarının, yargılanmalarının, hatalı bulunmaları halinde uygun bir cezaya çarptırılmalarının ve ihlale uğrayanların ziyanlarının tazmin edilmesinin hukuken ya da fiilen mümkün olmamasıdır. 12 Eylül Askeri Darbesi sürecinde işlenen insanlığa karşı kabahatlerin failleri zamanaşımı yahut devlet sırrı zırhıyla korundu. Faillerin soruşturulmaları ve yargılanmaları onyıllardır engelleniyor.
Kaynak: Tarihi Adalet için Bellek Müzesi
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
