2000’ler nostaljisinin vakti geldi mi?

Netflix’in 2023 imali dizisi Beef’i izliyorum. Trafikte başlayan, birtakım şahsî, toplumsal, sınıfsal kaygılarla katmerlenen bir arbedeyi anlatıyor. İki kişi birbirine giderek daha da kuruluyor, kuruldukça oburunun hayatına daha da dahil oluyor, dahil hayli kendi hayatının dizginlerini daha da kaybediyor. Birinci kısmın sonunda biri oburunun konutuna giriyor, tuvaletin her yerine güzelce çişini yapıp kaçıyor. Kaçarken yüzünde muzip bir söz, art planda tanıdık bir melodi: “The Reason” – Hoobastank. Tamam da 2023’te geçen bir kıssa bu. 2004’te çıkmış müziğin ne işi var?

Malum, tanınan kültür bu, yakaladı mı bırakmıyor. Emsal örnekleri 2023 imali anaakım sinemalarda de görüyoruz. Saltburn’ün başkarakteri Sophie Ellis-Bextor – “Murder on the Dance Floor”la (2001) dans ediyor, Anyone But You’nun temel oğlanı Natasha Bedingfield – “Unwritten” (2004) için hudutlarımı yatıştıran müziktir diyor. Yoksa sonunda o günler mi geliyor? Kendine vaat edileni bulamamanın hayal kırıklığını yaşayan neslimiz[i] için yeni bir nostalji idmanı mi doğuyor? Gündelik sohbetlerden toplumsal medya paylaşımlarına, Ekşi Sözlük başlıklarından postmodern “ölülü dergilere”[ii] kadar sızmış “90’larda çocuk olmak”, “90’lar Türkçe pop”, “old laik days”[iii] diyaloglarının[iv] şimdilik damga vurduğu kolektif hatırlama ritüelimize yeni bir halka mı ekleniyor?

Koray Kırmızısakal, Gaye Su Akyol’un İstikrarlı Hayal Hakikattir albümüyle ilgili yazdığı “İstikrarlı Nostalji Kapitalist Gerçekçiliktir” yazısında –Fredric Jameson’a referansla– postmoderniteye has bir “nostalji modu” ya da “tarzından” bahsediyor. Jameson’a nazaran bu tıp bir nostaljinin sıkıntısı geçmişi temsil etmek değil, geçmişin objelerini, hislerini tekrar icat etmeye çalışmak. “Nostalji modu böylelikle şimdiki vakti sömürür,” diyor Kırmızısakal: “Bu nedenle kültür, anakronizmlerle bezelidir. Vakit çığrından çıkmıştır.” Beef’in birinci kısmının sonunda çalan 2004 üretimi “The Reason”ı hatırlıyoruz: “Mükemmel biri değilim, keşke yapmasaydım[v] dediğim pek çok şey var.”

İzlemediyseniz bile toplumsal medyada denk gelmişsinizdir, 2000’lerin en meşhur dizilerinden Six Feet Under’ın son kısmında bir sahne var, karakterlerden biri başkasına “Bu ânın fotoğrafını çekemezsin, geçip gitti bile,”[vi] diyor. Nostaljinin argümanı ise tam aksisi, geçmişteki pek çok ânı direkt yakalamayı, paketleyip teslim etmeyi kapsıyor. Aslında kültür teorisyeni Svetlana Boym da çağdaş nostaljinin “geçmiş hakkında olmaktan çok yitip giden artık hakkında” olduğunu söylüyor. Diğer bir deyişle, aslında orada olmayan bir şeye hasret duyuyoruz. Nostaljik hislerle andığımız o geçmişe dönmek mümkün değil, zira o denli bir geçmiş hiçbir vakit var olmamış[vii]. Olağan “o ânın” geçip gittiğini hatırlatan sahneler bile nostaljiye husus olabilirken (“Six Feet Under’ın o sahnesi ne hoştu, değil mi, her izlediğimde gözlerim doluyor”), hayatın o anlarının geçip gidebileceği kimsenin aklına gelmiyor.

Şüphesiz, her jenerasyon kendi nostaljisini yaşıyor, yaşayacak. Lafa 90’larla girdik, ancak 70’lerle, 80’lerle ilgili nostaljik çıkışlar da yaygın. Bu periyotların de modasından, müziğinden, sinemasından, ömür üslubundan, toplumsal hareketlerinden bahseden birileri illaki çıkıyor. Fakat madem lafa 90’larla girdik, bu devrin bilhassa Batı dünyası için ne manaya geldiğini, yani neden nostaljiye bedel bulunabileceğini hatırlayalım. Prof. Dr. Hakan Yılmaz, Socrates’in Ağustos 2020 sayısında verdiği röportajda, Amerika’nın 1990’larını şöyle anlatıyordu: “O devir şöyle bir riya yaşanıyordu: Sovyetler Birliği yıkıldı, neoliberal hakimiyet kuruldu, ‘Vur patlasın çal oynasın’ hissiyatıyla herkes yalnızca tüketiyordu. Hiçlik hakimdi. Seinfeld üzere işte, neydi sloganı, hiçlik üzerine bir dizi. O ona bunu dedi, şu şuna bir şey dedi, sandviçin içinden şöyle bir şey çıktı, haydi gidelim hesap soralım… Bu türlü boş işlere indirgenen bir hayat kültürü. Muzafferane bir yaklaşımın peşinden geliyordu bu, ‘Biz kazandık, dünya artık bu türlü dönecek’ yaklaşımı…”[viii] Buna karşılık Ekşi Sözlük’teki “00’lı yılların 90’lar üzere efsaneleşmeme sebebi” başlığına bakarsak, global çapta[ix] bir açıklama olarak tekrar nostaljik çıkarımlara (“İnternet çıktı [yaygınlaştı], mertlik bozuldu,”) rastlıyoruz. Bu çıkarım, son yirmi yılda her şeyin fazla hızlandığı, internetin nostalji beslenebilecek somut bir obje ya da kültür yaratmadığı, hiçbir vakit da yaratamayacağı fikrine yaslanıyor. Her şeyin fazla hızlandığı gerçek, lakin internet kendi objelerini, kültürünü çoktan yarattı.[x]

Boym’un çok sevdiği bir öteki soruna referansla konuşmak gerekirse, nostaljiyle kurduğumuz alakanın hafızayla, hafızamızın güvenilmezliğiyle de ilgisi olabilir. En sevdiğim podcastlerden Dead Eyes’ın üçüncü bölümünde[xi], programın sunucusu – ve başkarakteri – Connor Ratliff, hafızayı Wikipedia sayfalarına benzetiyor. Hafızanızı ortada ziyaret ediyor, bazen birtakım bilgiler ediniyor, bazen de farkında bile olmadan birtakım düzenlemeler yapıyorsunuz. Hatta sizin hafıza sayfanıza diğerlerinin da erişimi var, onlar da diledikleri üzere düzenleyebiliyor. Bilgi elde etmenin kolay bir yolu olduğu kesin, lakin güvenilirliği kuşkulu. Tıpkı Wikipedia üzere.

Beef’in üçüncü kısmında Incubus’tan “Drive”la[xii] karşılaşıyoruz. Hayatın direksiyonlarını eline almak metaforu üzerinden endişeye kapılmadan harekete geçmeyi telkin eden müziğin nakaratı şöyle: “Gelecek ne getirirse getirsin, orada olacağım / Gözlerimi dört açacak, onu bağrıma basacağım.” Bu bahiste çok daha karamsar bir bakış açısına sahip Tracy Chapman – “Fast Car”ın bu yılki Grammy Ödül Töreni’nden sonra tekrar büyük bir üne kavuşmasını da buradan okuyabiliriz. O vakit bir de “Fast Car”ın nakaratına bakalım, çünkü o da bir otomobil seyahatinden bahsediyor, daha doğrusu kahramanımızı uzaklara götürecek bir otomobil seyahatinin hayalini kuruyor: “Hatırlıyorum, yoldaydık, arabanla yoldaydık / O kadar süratli gidiyorduk ki sarhoş üzereydim / Kentin ışıkları önümüze serilmişti / Kolun omzumu sarmıştı, yeterli geliyordu / Ben de oraya ilişkin hissediyordum / Güya biri olabilirmişim, biri olabilirmişim, biri olabilirmişim üzere geliyordu.” Artık de “Fast Car”dan bahseden bir Twitter kullanıcısına kulak verelim: “Nesiller uzunluğu süren yoksulluğu anlatan bir müzik insanlara hiç olmadığı kadar tanıdık geliyor. Neden sanki?”[xiii] Hakikaten de bugün “geleceği heyecanla bekliyorum” mesajlarındansa “beni buradan alın, nereye götürürseniz götürün” yakarışlarının daha çok karşılık bulması şaşırtan olmasa gerek.[xiv]

Beef’in birinci dönemi boyunca Bush, Christina Aguilera, Kelly Clarkson, Smashing Pumpkins ve Tori Amos üzere pek çok ismin 1990’ların sonu ya da 2000’lerin başında yayımladıkları müzikleri duymak mümkün. Dizinin yaratıcısı Lee Sung Jin ve başrol oyuncusu Steven Yeun’a sorarsanız, müzik kullanımlarıyla ilgili tematik okumalar yaptıklarını, bu okumaları dizinin ele aldığı sorunlar ya da karakterlerin ruh hâlleriyle bağdaştırdıklarını görüyorsunuz, lakin problem dönüp dolaşıp Lee’nin şu kelamlarına bağlanıyor: “Beni bu müzikler büyüttü. (…) Ergenliğimin, lise ve üniversite yıllarımın melodilerine başvurmak mantıklı geldi.”

Bu yazıyı yazarken e-posta kutuma bir Adidas reklamı düşüyor. Başlığı “2000’s Running: Reborn” [2000’lerin Koşu Modası: Geri Döndü].[xv] Çok alametler belirdi demeden edemiyorum. Yok yok, galiba sahiden geliyoruz.[xvi]

[i] Şahsen Y neslini tam ortadan yakaladım. Bu da 1990’larda çocuk, 2000’lerde ergendim demek oluyor.
[ii] Hasan Cömert’in “Ölüleri Neden Sık Hatırlar Olduk?” başlıklı hoş bir yazısı vardı. Bir vakitler buradan erişilebiliyordu, artık Evrensel Kültür olmadığı için yazıyı da tekrar bulamadım. Ölülü mecmua tabiri de güya bir Umut Sarıkaya karikatüründe geçiyordu, lakin onu da bulamadım. İnternette bir şey bulamamak can sıkıcı, beşere maharetsiz hissettiriyor. Yazıyı buraya kadar okuyan varsa, bir yerlere “İnternette aradığını bulamayanlar vardır!” yazsın, yalnız olmadığımı anlayayım.
[iii] Burada yıl belirtilmiyor ancak 2002 öncesinin ima edildiği aşikar.
[iv] Bu cins nostaljik çıkışlara karşı 1990’ların aslında –özellikle muhakkak kısımlar için– çok da matah olmadığını bir sefer daha hatırlatmak boynumuzun borcu. Vakit zaman latife yapmak niyetiyle bu türlü bir üsluba başvuracaksak da bu yazının temel sorunu birebir nostaljik hislerin 2000’lere karşı da beslenebileceğini sav etmek değil. Tersine, bu hislerin arkasındaki nedenlere dair baş yormayı hedefliyoruz. Bu yüzden sıkıntının bu sonnota mevzu olan kısmıyla ilgili detaylara değinmeyeceğiz.
[v] Röportajlarda ünlülere ne vakit “En büyük pişmanlığın nedir?” diye sorulsa, karşılık daima “Benim keşkelerim yoktur,” oluyor. Şahsî gelişim jargonuyla bezenmiş bu yanıt, yazıda birazdan değineceğimiz geçmişin daima tozpembe görünmesi sorununa de örnek teşkil ediyor. Böylece biz de daha bahsetmediğimiz bir şeye referans verdik. Anakronizmse anakronizm, haydi bakalım.
[vi] Bu kelam ekseriyetle carpe diem –ya da 1999 çıkışlı bir Duman modülünün dediği üzere “Hayatı Yaşa”– bildirisi üzerinden okunuyor. Aslında vaktin ruhunu, zeitgeist’ı yakalama sıkıntısındaki sanatkarlar ya da sanat yapıtlarını hatırlatan, onlara bu gayretin fuzuli olabileceğini fısıldayan bir yanı da var. 2012’de yayımlanmaya başlayan Girls dizisinin birinci kısmında, muharrir olmaya heves eden Hannah’nın ailesine söylediği üzere: “Bence bizim kuşağın sesi olabilirim. Rastgele bir kuşağın seslerinden biri de olabilirim.”
[vii] “Take Two” isimli YouTube kanalında yayımlanan “The Violent Meaning of You Were Never Really Here” [Hiçbir Vakit Burada Değildin’in Vahşetindeki Anlam] görüntüsünde, Lynne Ramsay’nin Hiçbir Vakit Burada Değildin diye Türkçeleştirilen 2017 imali sinemasıyla ilgili şunlar söyleniyor: “Ramsay, düzgünleşme yolundaysak, hayattaki emelimizi aramanın ne kadar kıymetli olduğuna dair güçlü bir bildiri veriyor. Gerçekten maksadımız yoksa, hiçbir vakit var olmamış gibiyizdir.” Nostaljinin icat ettiği geçmiş, buradaki varoluşçu anlayıştan farklı bir bağlama oturuyor.
[viii] 11 Eylül akınıyla başlayan, paranoya, nezaret, Ortadoğu’daki militarist siyasetlerle devam eden, 2008 ekonomik krizle de kapanan 2000’lerle kıyaslarsanız, elbette 1990’ları hatırlamak istersiniz. Hayır, 2000’ler berbattı, 90’larda hiç sorun yoktu demiyorum, lütfen tekrar okuyun.
[ix] Tıpkı Ekşi Sözlük başlığında Türkiye’deki 2000’ler nostaljisi eksikliği, AKP’nin 2002’de iktidara gelmesiyle açıklanıyor. Bu daha makul geldi. 90’lar nostaljisini en yüksek perdeden yapanlarla 3 Kasım 2002’den evvel Türkiye’de hiçbir sorun yokmuş üzere davrananların birebir aynı şahıslar olduğuna eminim, lakin kanıtlayamam.
[x] ICQ’nun kimlik numarasını, MSN Messenger’ın – ekran titretmek (?), dinlediğin müziği paylaşmak, durum bildiriminden şifreli iletiler göndermek üzere – çeşitli kullanımlarını, Napster, Winamp ya da Kazaa’dan müzik dinlediğimiz vakitleri anmıyor muyuz? Kültürün farklı tariflerini hatırlayalım mı? Temel bir Grafi2000 vardı, onu hatırlar mısınız?
[xi] Podcastin konusunu şurada özetlemiştim.
[xii] Müzik Ekim 1999’da çıktığı için 2000’ler nostaljisiyle ilgili bir yazıda yer vermeme müsaade edeceğinizi umuyorum. İki ay için birbirimizi kırmayalım.
[xiii] Ekim 2022’de Giorgia Meloni İtalya’da iktidara geldiğinde, liberal Batı medyası “Meydan (kamusal alan da diyebiliriz) neden çok sağa kaldı?” minvalinde sorgulamalara başlamıştı. Aslında 2000’lerin başının bu tartışmayla bağdaşan bir yanı da var. Yeni milenyum, Rage Against the Machine, Green Day, System of a Down üzere kümeler, Matrix üzere bir fenomenler aracılığıyla sistem aksisi iletilerin anaakımlaşmasını da müjdeliyordu. Tanınan kültür eserleri bu bildirileri fazla kolaylaştırıyor, metalaştırıyor muydu, evet. Lakin oradalardı, en yüksek perdeden dillendiriliyorlardı. Hakikaten günümüz ana akımında misal bir telaffuzun meta olarak bile var olmadığını görüyoruz. Matrix bile döndü dolaştı, ikiliklere hapsolmamamız gerektiğini söyleyerek kimlik tartışmasına hapsoldu. Ana akımda “Eat the Rich” [Zenginleri Yiyin] davetleri yaygın, ancak zenginler denerek savrulan okun nereye yöneldiği meçhul.
[xiv] Mesela siz bu paragrafı okurken, Dünya’nın bir yerinde bir özel kesim yöneticisi, iş yaptırmak istediği beşere “Yalnız hiç bütçemiz yok, ne yapabiliriz?” diye sordu.
[xv] Hatırlayalım: “Postmoderniteye ilişkin olan ‘nostalji modu’ ya da ‘tarzı’, geçmişi hiçbir vakit temsil etmeye yeltenmez, bilakis eski bir periyodun objelerini, his yapılarını tekrar icat etmeye çalışmaktadır.”
[xvi] Kültür eserlerini kenara bırakırsak, 2000’ler nostaljisi deyince birinci anda aklıma gelenler Türkiye’nin sportif muvaffakiyetleri (Galatasaray’ın UEFA Kupası’nı kazanması, basketbolda Avrupa Şampiyonası ikinciliği, 2002 Dünya Kupası üçüncülüğü), bir de Biri Bizi Gözetliyor. Bunların hepsi beni farklı açılardan çok keyifli etti. Birini izledikten sonra kokoreç yemeye gittim. Birini okulun fen laboratuvarında, birini canlı izledim. Birini ise gerektiğinden fazla ciddiye alıyordum. Hangisinin hangisi olduğunu pahalı okurların takdirine bırakıyorum. Bir de sanıyorum bu nostalji antrenmanıyla “Ümitsiz derecede nostaljik bir yabancı olmadığınız takdirde, pop kültür dışında bir şeyi özlemeniz mümkün bile değildir,” diyen Svetlana Boym’u bir sefer daha haklı çıkarıyoruz.