Emekle kurulan bağlar: Dostluğu savunmak

Kapitalizmin daima tüketmeyi salık veren tabiatının romantik alakaları nasıl kökünden değiştirdiğini daha evvel uzun uzun konuşmuştuk. Lakin tarih boyunca bir türlü gereğince magazinsel bir başlık olamayan dostluğa (makus talihiyle gerçek orantılı olarak) pek değinmedik.

İkili bağların dostluk formu lakin aşkla bir ortada düşünüldüğünde kendine bir tartışma gündemi edinebildi. Mesela dostlarımıza ettiğimiz iltifatları hiçbir vakit bayanla erkeğin dost olup olamayacağını konuştuğumuz kadar konuşmadık. Ya da dostlarımızdan gelen ikramlar hiçbir vakit eski sevgiliyle dost kalınıp kalınmayacağı kadar lisana getirilmedi. Dostluk müzik kelamlarından şiirlere, sohbetlerden terapi seanslarına her alanda ailenin ve partnerin gölgesinde kaybolup gitmekle sınandı. Meğer hayatın olağan akışında her vakit en az onlar kadar temel bir gereksinimdi. Üstelik onların karşıladığından farklı muhtaçlıkları karşılamak, bireyin kendiliğini desteklemek için vardı.

Geçen günlerde Caner Özyurtlu bir programda arkadaşlıklarına gerekli vakti ayırmamakla ve bunu yapmanın çeşitli yollarını bulmakla övündüğü bir konuşmayla gündeme geldi. Konuşmasında, özetle, etrafındaki beşerlerle derin bağlar kurabilecek, hayatlarında olup bitenleri takip edip bununla ilgili nitelikli irtibatları sürdürebilecek vakti olmadığından bahsediyordu. Bazıları söylenenlere katıldı, çoğunluk ise karşı çıktı. Bana kalırsa bu reaksiyon çeken telaffuzun temel noktası, vaktin böylesine kıymetli bir kavram olarak ortaya çıkışının ne kadar temel ve yeni bir yanılgı olduğunun göz arkası edilmesiydi.

Şu an rastgele beş TED konuşmasını art geriye açmanızı istesem muhtemelen en az dördünde vaktinizi değerlendirmekle ilgili çok değerli olduğu argüman edilen bir tavsiyeyle karşılaşırsınız. Öte yandan, kimse size boş vaktin ne kadar bedelli olduğundan bahsetmez. Halbuki vakit lakin Sanayi Devrimi’nin akabinde bu kadar kıymet kazanan, hatta takıntı haline gelen bir kavramdır. Çalışanın vakti gerçekten de patronun nakdidir. Fazla mesainin fiyatlandırılmasının büyük lütuf olduğu, yılda sadece birkaç gün tatil alınabilen bir sistem, bireyi ebediyen vaktini verimli kullanmaya zorlar. Bahsi geçen verimlilik ise elbette öznel değildir. Sırf iş hayatına yarar sağlayacak adımları kapsar. Kişinin ruhuna, akıl ve vücut sıhhatine yeterli gelecek boş vakit aktiviteleri apansızın verimsizlik oluverir. Hal bu türlü olunca, dostluk da bu damgadan nasibini ziyadesiyle alır. Dostlarınıza baktığınızda tasalarınızı alıp götürecek bir sohbet değil, hal hatır sorulması gereken misyonlar görmeye başlarsınız. Sistem vahşileştikçe daha da hayati ehemmiyet kazanan toplumsal dayanak düzenekleri, bir anda yük oluverir. Sonra bir bakmışsınız karikatürleşmiş bir yalnızlıktan dem vuruyorsunuz.

Dostluk, yapısı gereği bağlar ortasında tahminen de en çok emek isteyenidir zira nihayetinde ailenin ve partnerliğin bilakis ruhsal ve mecburi altyapıları gerekli kılmaz. Büsbütün verdiğiniz emeğe ve ilgiye dayalı, sonradan geliştirilen bir bağ ile oluşur. Sulanmayan tohum çiçek olmaz. Esasen hoşluğu de buraya dayanır. Öte yandan, kişiselliği en çok destekleyen münasebet çeşidi de dostluktur. Ailenin ya da romantik münasebetlerin tektipleşme, beraberleşme savı dostlukta yoktur. Bu yüzden bireyciliğin dostluğun önüne geçmesi özünde de çelişkilidir.

Ulus Baker, dostluğu “özgürlükte yıkanan tek ilgi tipi” diye tanımlar ve bitişinin dahi başka bağlantılar kadar trajik olmayacağının altını çizer. Dostluğun alametifarikası işte bu hiç de mecburi olmayan bağlantının inceliğinde yatar. Ailenizi yazgınız, partnerlerinizi ise psikolojiniz belirlerken, dostlarınızı ve onlarla kuracağınız yakınlığı sadece siz belirlersiniz. Bu manada irtibatın en kuvvetli olmasa da en gerçek halidir. Hele ki beyaz atlı prens masallarıyla büyütülen bayanlar için…

İlişki ve aile doğalında ataerkilken, dostluk bu yapıdan sıyrılır. Bayanlar ortasındaki dayanışmayı böylesine güçlü kılanlardan biri de işte bu sıyrılmadır. Münasebetlere emek vermeyi öğrenerek büyüyen bayanlar için dostluklar, üstte bahsettiğim toplumsal takviye düzeneğinin bir karşılığıdır. Dostluklar sırf toplumsal ilgilerle değil, bazen altın günü üzere klâsik, bazen de belediye kursları üzere kurumsal yapılarda karşımıza çıkabilir. Etrafınızdaki her yaştan bayanı düşündüğünüzde boşanmadan çocuk büyütmeye, eğitimden cinselliğe ne kadar çok hususta dayanışma içinde dostluklar sürdürdüklerini çarçabuk fark edebilirsiniz. Bu yüzden bilhassa de Türkiye üzere devletin temel muhtaçlıkları karşılamak konusunda bile sınıfta kaldığı coğrafyalarda dostluk, bayanlar için birçok erkeğe nazaran çok daha manalı bir bağı söz eder. Kiminin alaycı ve abartılı bir kişisellikle burun kıvırdığı bağlantılar kimi için hayatın yükünü hafifletir.

İlişkilere hak ettiği kıymeti vermemenin övünülecek bir tarafı yok. Annenizi aramamak havalı değil. Flörtünüzle açık irtibat kurmamak da. Dostlarınıza orta sıra nasıl olduklarını sormak çok pahalı vaktinizden saatler alıp götürmez. Üstelik götürse de pek de bir şey değişmez. Fakat sağlıklı bir toplum lakin sağlıklı irtibat bağlarıyla kurulabilir. Duyarsızlığı samimi bağlantılarımızda bile norm haline getiren, bencil lisan bizi sırf dostlarımızdan değil toplum şuurundan de giderek uzaklaştırır. Kendi biricikliğinin gölgesinde dostunun sıkıntısını dinlemeyen, sokaktaki dilenci çocuğu fark bile etmez.

Kiminle, ne seviyede bağ kuracağınız elbette size kalmış. Lakin bağ kurmak konusundaki ısrarın gerisinde yatan insani gereksinimi görmek ve kabullenmek kural.

Not: Bu yazı benim değil, hayata dair en ufak tereddüdümde beni tek sözleriyle dingin sulara döndüren onlarca dostumundur.