Lübnan İç Savaşı 1990’da resmen sona erdi, İsrail-Filistin-Suriye-Lübnan ortasındaki çatışmaların öncesinde kısa müddetliğine soluklanma fırsatı sundu ancak toplumsal barışı sağlayamadı. Bölge kaynamaya devam etti, iç savaşın sonuçlarından kimileri yeni çatışmaların ve savaşların yolunu açtı. Ne Filistinli mültecilerin yaşadıkları sorunlar sonlandı ne de Lübnan’daki din temelli ayrışmaların tetiklediği tansiyon sönümlendi. Hristiyan ve Müslüman kümeler ortasındaki tansiyonlar, Lübnan’da hâlâ toplumsal hayatın bir kesimi. Birçok insan savaşın neden yapıldığına ve savaşta neler yaşandığına dair önemli tartışmalar yapılmadan, Lübnan’ın asla huzura kavuşamayacağına inanıyor.
İç savaşın sona ermesinden sonraki 10 yılda öne çıkan Lübnanlı sanatkarlar jenerasyonundan gelen Rabih Mroué, milletlerarası çağdaş sanat ve sahne sanatlarının en çok konuşulan isimlerinden biri. Ülkesinde yasaklanan ve memleketler arası sanat dünyasında sansasyon yaratan işleriyle tanınıyor. Mroué, bölgenin mevcut siyasi ikliminde hasıraltı edilen sorunları ele alıyor, belgesel performansa benzeri pratiğiyle daha geniş siyasi ve ekonomik bağlamlara dikkat çekiyor.
1980’lerin sonunda Beyrut’taki Lübnan Üniversitesi’nde tiyatro eğitimi alan Rabih Mroué, mesleğine aktör olarak başladı. Görmek İstiyorum (Joana Hadjithomas ve Khalil Joreige, 2008) sinemasında Fransız oyuncu Catherine Deneuve ile en değerli rollerinden birini oynadı. Daha sonra Beyrut’taki pek çok sanatçı ve entelektüel üzere, Lübnan İç Savaşı sırasında hâlâ ayakta kalabilen birkaç kültürel formdan biri olduğu için tiyatroya yöneldi. Lübnan’ın 1920’den 1945’e kadar Fransız sömürgesi altında kalması nedeniyle ülkenin tiyatro anlayışı Batılı uygulamalardan büyük ölçüde etkilenmişti. Mroué, bu şartlarda kostümler, karakter isimleri ve abartılı oyunculuk olmadan nasıl görünebileceğini hayal ederek performans sanatını yine düşünmeye başladı. Bu katmanları ortadan kaldırmak odağı metne kaydırdı. Mroué’nin performanslarının gücü de hâlâ lisan kullanımına, doğrusal ve doğrusal olmayan kıssa anlatımı hiyerarşisine meydan okuyan ve öngörülemeyen senaryolarında yatıyor. Lübnan’daki siyasi huzursuzluğu ve hala sürmekte olan toplumsal çatışmaları birinci elden deneyimleyen sanatkarın şahsî deneyimlerine dayanan işleri, ferdî ve tarihî anlatıların inşasını inceliyor, sorguluyor ve sorunsallaştırıyor. Rabih Mroué, kimlik oluşumunda ve tarih yazımında belirleyici etkenler olarak imgenin ve temsiliyetin toplumsal ve siyasal sonuçlarını araştırıyor.
2014’te Rabih Mroué standı kapsamında Salt Galata’da izleme fırsatı bulduğumuz “Ben, Aşağıda İmzası Bulunan” [I, the Undersigned] (2007) başlıklı çift kanallı görüntü enstalasyon sanatçıyı iç savaştaki rolü için özür dilerken gösteriyordu. Bir ekranda Mroué ciddiyetle kameraya bakarken, öbür ekranda Arapça bir seslendirme yer alıyordu. Kullandığı lisan türel bir tanıklığı çağrıştırsa da görünüşteki açık sözlülüğü yavaş yavaş beklenmedik istikametlere yanlışsız çözülüyordu. Özürleri ise makulden (Lübnan iç savaşı sırasında yaptığım her şey için) absürde (kaçırılmadığım ya da suikaste uğramadığım için) kayıyor, tekrar de 1991’deki affın akabinde birçok failin skandal bir biçimde pişmanlık duymadığı savaş sonrasında sorumluluk alan birinin tonunu koruyordu. Mroué, bu kolay jestle –birçoğu bugün kıymetli pozisyonlarda bulunan– savaşın sorumlularının dilemediği özrün eksikliğinin altını çiziyordu.
Mroué’nin en bilinen işlerinden olan ve dOCUMENTA tarafından sipariş edilen “Pikselli Devrim” [The Pixelated Revolution] (2012) ise Arap Baharı’nın akabinde Suriye’deki iç savaş sırasında kaydedilen ve toplumsal ağlara yüklenen görüntülerin ortaya attığı birtakım problemleri çözümlemeye kalkışıyor. Sanatçı “akademik olmayan ders” olarak tanımladığı bu 22 dakikalık sunum, “Suriyeli protestocular kendi vefatlarını kaydediyorlar” üzere rahatsız edici bir cümleyle açılıyor. Bu cümleden yola çıkan Mroué, siviller ve protestocular tarafından çekilen ve anonim sinema üretimcisinin ölümcül bir halde vurulduğu ânı gösteren bir dizi görüntü sunuyor. İmgeler ağır biçimde pikselli ya da bulanık, kamera ise sık sık perspektif değiştirerek formların tanınmasını zorlaştırıyor. Bununla birlikte, sinemaya alan kişinin korkusu direkt iliklerinize işliyor. Yeniden de Mroué imgelerin duygusal tesirinden yararlanmak yerine, kamera ile vefat ortasındaki simbiyotik bağ üzerine bir teori geliştirmek üzere imajlara analitik yaklaşıyor. İmgeleri kare kare, piksel piksel yakınlaştırıyor ya da kendi tabiriyle “çifte çekim” yapıyor. Silah çekmek ile görüntü çekmek ortasındaki bağlantıyı araştırıyor, temsiliyet ve internet üzere sıkıntıları alışılagelmiş bir performans anlayışının dışında bir sunumla paylaşıyor.
Rabih Mroué, kendisinin de söylediği üzere, kimse ismine konuşmuyor. Ulus yahut coğrafya üzere “büyük” bahisleri temsil etmekten kaçınıyor. Kolektif ve şahsî olanın ayrılmaz ve iç içe olduğunu göstermeyi ve anlatmayı tercih ediyor. Unutulanları ve insanların unutmuş üzere yaptıklarını ısrarla geri getiriyor, hatırlamadan güzelleşmeye fırsat tanımıyor. Rabih Mroué, işleri –dolaylı bir biçimde olsa da– Türkiye’nin konjonktürüyle yankılanan fevkalâde bir sanatçı. Mroué’nin, Ortadoğu’nun siyasi ve kültürel şartları temelinde görüntü, enstalasyon ve performanslar aracılığıyla sorduğu sorular, –coğrafi iç içe geçmişlik nedeniyle Türkiye’yi de etkileyen bölgesel çatışma ve politik karışıklık sürecinde– daha geniş yankı buluyor ve sanatkarın tüm işleri bahis aldığı çatışmalar üzere bütün dünyada ilgi görüyor.
Mroué, artık de iki farklı performansla Kundura DocLab’in konuğu olarak İstanbul’a geliyor. Sanatkarın, Bir Bulutla Yol Almak (Riding on a Cloud) ve Bana Sigarayı Bıraktır (Make Me Stop Smoking) isimli performansları, Türkiye’de birinci sefer Kundura Sahne’de seyirciyle buluşuyor.
24 ve 26 Nisan tarihlerinde izlenebilecek Bir Bulutla Yol Almak performansı seyirciyi Lübnan’a götürüyor ve Rabih Mroué’nin küçük kardeşi, birebir vakitte yapıtın asıl oyuncusu Yasser Mroué ile tanıştırıyor. Lübnan iç savaşında bacağından yaralanan ve konuşma yeteneğini kaybeden Yasser’i kendisine benzeyen bir karakteri canlandırmaya davet eden Mroué, sahnede anlatılan anılardan yola çıkarak çekilmiş görüntülerle Lübnan’daki politik çekişmelerin sübjektif bir fotoğrafını oluşturuyor.
Mroué’nin akademik olmayan konferansı Bana Sigarayı Bıraktır ise performans anlayışının dışında bir sunum sahneye koyuyor, savaşın Lübnan’ın peyzajı üzerindeki tesirini ele alıyor. 27 Nisan’da fiyatsız gerçekleşecek ve akabinde Mroué’nin katılacağı bir sohbetle devam edecek bu sunum, “Kayıp bir dünyayı tekrar inşa etmek pekâlâ mümkün olabilir, lakin bunun ne manası var?” sorusuna baş yoruyor.
The New York Times’ın “New York için Wooster Kümesi neyse, Beyrut için de Rabih Mroué o’dur: Avangart yenilikçilik, kavramsal çeşitlilik ve politik aciliyetin dünyevi mizahla bir karışımı” kelamlarıyla övdüğü sanatkarın performansları, Ortadoğu’nun yakın tarihini ve acı dolu bugününü okumaya dair sarsıcı bir izleme ve dinleme tecrübesi sunuyor.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle bilinmeyen bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
