2023’ün en yeterli kitapları

vessaire muharrirleri, 2023’te yayımlanmış en uygun kitapları seçti. Yıl sonunda peyda olan birçok liste üzere bu listenin de öznel seçimlerin mecburi bir sonucu olduğunu hatırlatmak boynumuzun borcu. Buyursunlar.

Yeryüzü Yakılıp Yıkılırken, Jonathan Crary
Bir arkadaşım, bu kitap hakkında konuşurken Jonathan Crary’nin yaşadığı çağdan “etiyle kemiğiyle nefret ettiğini” söylemişti. Haksız değil, lakin Jonathan Crary de nefret etmekte haksız değil. Yeryüzü Yakılıp Yıkılırken: Dijital Çağdan Kapitalizm-Sonrası Dünyaya isimli son kitabında, çağdaş sanayi uygarlığını ve internetin yarattığı aktivizm kültürünü zalimce topa tutuyor. Toplumsal medyada devrimci özne olamayacağını ve farklı bir dünyaya giden yolların internet arama motorlarıyla bulunamayacağını hatırlatıyor. Artık “yakıp yıkma” safhasında olan global kapitalizmin karşısında internet üzere toplum zıddı aygıtlara kul köle olmaktan kurtulmayı öneriyor. Türkçe çevirisi yayımlanmadan evvel, kitaptan seçilmiş iki parçayı çevirmiştik, tadımlık niyetine buraya bırakalım: “Dijital çağ dünyayı mahvediyor” ve “İnternet bir örgütlenme aracı olarak nasıl çuvalladı?” İkna edici bulduysanız ve kitapları harap ederek okumayı seviyorsanız çevrimdışı bir geleceğe atılacak birinci adım olabilecek kitapta altı çizilecek daha çok cümle var. –Cüneyt Bender

Olay, Annie Ernaux
“Üniversite yurdunun tuvaletinde, birebir anda hem bir hayat hem de bir vefat doğurmuştum. Birinci sefer kendimi jenerasyonların içinden geçtiği bir bayanlar zincirinin kesimi hissettim.” Sarsıcı olduğu kadar büyüleyici bir üslup, her seferinde insanın aklını başından alıyor. Birinci tekil şahıs anlatımın tuzaklarına hiç düşmeden, ferdî tecrübesi anlatırken anlatının merkezine kendini koymadan, ziyadesiyle yalın ve ketum bir lisanla öznel tecrübesi toplumsal tarihin içine yerleştiriveriyor. Annie Ernaux, daha evvel Kürtaj ismiyle yayımlanan Olay romanında, Fransa’da kürtajın hâlâ yasadışı olduğu bir vakitte kişisel ve politik açıdan dönüştürücü bir “olayı” anlatıyor. Kitaptan diğer bir alıntıyla bitirmekten kendimi alamıyorum: “İçinden geldiğim toplumsal sınıf ile başıma gelen şey ortasında muğlak bir bağ kuruyordum. Bir personel ve küçük esnaf ailesinin yüksek tahsil gören birinci ferdi olarak fabrikadan ve tezgahtan sıyırmıştım. Fakat ne lise diploması ne de edebiyat lisansı sefaletin bir alın yazısı olarak aktarılmasını ortadan kaldırmayı başarabilmişti; gebe kızın alın yazısı sembolik olarak alkoliğinkiyle birebirdi. Kendimi apış ortasından kaptırmıştım ve içimde filizlenen şey, bir manada, toplumsal bozgundu.” Kaçıranlar olduysa, bu fevkalâde romanın, Kürtaj (Audrey Diwan, 2021) ismiyle hiç de kötü olmayan bir sinema uyarlaması olduğunu da hatırlatayım. –Cüneyt Bender

Güneş Çarpması, Ivan Bunin
Bir Rus klasiğini 2023 yılında neden hâlâ en uygunlar listesine alıyorsunuz diye sormadan evvel, lütfen durun ve iç seslerin, bireyden ibaret hezeyanların, olayların ve bağların önüne geçtiği his döküm nesirlerini kurmaca diye okumaktan ne kadar yorulduğunuzu hatırlayın. Ivan Bunin’in 10 öyküden oluşan kitabı yitip giden şeylerin peşine melankolik ve incelikli bir müşahedelerle takılırken, bugün edebiyatın konusu içinde günden güne azalan büyük sorunlara de yakılan bir ağıt üzere. Üstelik hikayelerine kattığı her renk hâlâ canlı. Bir klasiği, kitaba ismini veren hikayesi yazıldıktan yaklaşık yüzyıl sonra yeniliğine şaşırarak okumak elbette onu yılın en uygunları listesine sokuyor. –Melike Özbay

Dersler, Ian McEwan
Ian McEwan’ın eş dost ortasında “Nobel almak için tüm tuşlara basıyor” diye anılmasına sebep olacak son kitabı Dersler, yılın en iyi kitabı değilse bile en heyecan verici kitaplarından biriydi. Nihayetinde okuduğumuz, muharririn bir ölçü otobiyografik olduğunu kabul ettiği karakterinin 70 yılı değil, tıpkı vakitte bir müellifin artık okura yansıtmayı yadsıyamadığı edebiyat hırsı. Ve bir edebiyat sever için iki gayesi de vuruyor, hem uzun, detaylı, katmanlı bir hayat öyküsünün son derece dürüst ve çok istikametli akışı hem de kurmacanın sonlarında söylenebileceklere dair her şeyi söyleme isteğini gizleyemeyen, elinin suratına yenik düşmüş bir müellif. –Melike Özbay

Brian, Jeremy Cooper
“Roman değil Letterboxd tenkitleri bütünü”. Goodreads’te bir kullanıcı, Brian’a layık gördüğü –beş üzerinden– iki yıldızı bu cümleyle açıklamış. Yoruma itiraz edebilmek mümkün değil, zira kitabın konusu esasen bu. Her akşam BFI (Britanya Sinema Enstitüsü) seçkisinden bir sinema seyreden yalnız bir adam, sinemalarla ilgili kanıları, sinemalar sayesinde dahil olduğu sinemaseverler topluluğu… İtiraz edilebilecek kısım ise Jeremy Cooper’ın meziyetinin tam da buradan işler bir yapı kurmakta yattığını gözardı etmek. Kurgudışıyla kurmacayı birleştirme biçimi, klasik sinemalarda sadece Brian üzere birinin takılacağı detayları yakalamasındaki tutarlılık ve başkarakterine duyduğu şefkat, Brian’ı bu listeye almak için ziyadesiyle kâfi. Brian’a dört, Goodreads’teki kullanıcıya bir yıldız veriyorum. –Can Koçak

Neuromancer, William Gibson
Birinci sefer 1984’te yayımlanan bir kitabı 2023 listesine almak nereden bakarsanız bakın hile sayılır. Fakat bu yıl Can Kantarcı’nın çevirisiyle tekrar basılınca birinci sefer okuduğum Neuromancer, nereden bakarsanız bakın burada olmayı hak ediyor. “Bugünün her siberpunk anlatısı biraz Neuromancer biraz Blade Runner’dır,” şiarının izlerini takip etmek, Kantarcı’nın tabiriyle Neuromancer’ın “tüm hücrelerimize sızmış olduğunu” fark etmek isterseniz, siz de sanal âlem kovboyu Case’in peşine takılabilirsiniz. Kolay bir okuma tecrübesi olacağını argüman etmiyorum, lakin birden içine daldığınız yesyeni bir kozmosa niçin basitçe vakıf olasınız ki? –Can Koçak

Monica, Daniel Clowes
Hayalet Dünya’nın müellifi Daniel Clowes, iç içe geçirdiği dokuz farklı hikaye aracılığıyla annesi tarafından terk edilen, büyüdükten sonra yolu bir tarikatla kesişen, farklı ölçekte doğaüstü olaylara denk gelen bir bayanın 1960’lardan günümüze dek uzanan kıssasını anlatıyor. The Guardian’da “kaleydoskopik bir grafik roman” olarak tanımlanan Monica, cinsten cinse atlayan yapısıyla bu benzetmeyi sonuna kadar hak ediyor. Clowes, ABD’ye dair müşahedelerini paylaşırken Annie Ernaux’nun anı anlatıcılığına, Monica’nın kendi yazdığı hikayelermiş üzere yorumlanabilecek vinyetlerde Edgar Allan Poe temalarına yaklaşıyor. İçeriğin bu kıpır kıpır hali biçimle de destekleniyor, daracık paneller tarafından kesilen konuşma balonları mecranın kendisine ve imkanlarına dair düşünen tercihlere dönüşüyor. Monica sert, tuhaf, etkileyici bir grafik roman. –Can Koçak

Harika Bir Hayat, Hikmet Hükümenoğlu
Körburun kitabından bu yana Hükümenoğlu’nun okuduğum her satırında şunu soruyorum: Hükümenoğlu bize ne yapıyor? Hükümenoğlu’nun kitapları bizi vakit tünelinin içinde, o çağın bir karakteri üzere dolaştırıyor. Harika Bir Hayat da 1919-1950 ortasında, tarihe çok kuvvetli bir kalemin, sinematografik bakışıyla eşlik edip, o yılların sokaklarında yürüyor, o yılların acıları ve çabalarına güçlü karakterlerle tanıklık ediyoruz. Toplumsal olanı örerken bir yandan da kişiselliğin ilmek ilmek işlendiği bir roman bu. Kitabı bu kadar etkileyici kılan özelliklerden birisi de geçmiş ile bugün ortasındaki benzerlik hissinin okuyanı kitaba daha da yaklaştırması. Harika’nın babası Veysel Bey’in 1921’de Kurtuluş Savaşı yıllarını anlatırken defterine yazdığı şu satırlar ne kadar da tanıdık: “Bir kesim, yalnızca güçlü değil, tıpkı vakitte işbirlikçi ve vatan hainiydi. Kendi çıkarı için güçlüye yanaşan, zaman değiştiğinde fırıldak üzere dönüveren haysiyetsizler mide bulandırıcıydı.” Harika Bir Hayat’ın en hoş tarafı tarihin terazisinin hiç yanılmadığını bir defa daha hatırlatması oldu: Hainler kadar kahramanlar da vardır. Bu yılın en güzel romanlarından biri bize şahane bir hayatı umut ettiriyor: Kahramanların hainleri yendiği ve tarihin bu gerçekle yazıldığı bir hayat tahminen de mümkün. –Dilara İlbuğa Yıldırım

Büyücüler Çağı, Wolfram Eilenberger
Bu sene dikkatimi çeken çok fazla kitap oldu, fakat birinci aklıma gelen Büyücüler Çağı. Kitap, ideolojinin “ihtişamlı” on yılı olarak anılan 1919-1929 ortasında “eskinin yıkıldığı lakin yeninin ne olduğunun da tam bilinemediği” bir devri odağına alıyor. İhtişamlı on yıl, Heidegger, Wittgenstein, Walter Benjamin ve Ernst Cassirer olmak üzere dört filozof üzerinden ele alınıyor. Bu isimlerin hem kuramsal açıdan farklılıklarını hem de birbirlerinin hayatlarına dokunuşlarını eşzamanlı anlatıyor. Benjamin’in ferdî hayat uğraşına, Cassirer ile Heidegger ortasındaki Davos tartışmasına, kitabını bastıracak yayınevi arayan Wittgenstein’ın Bertrand Russel ile mektuplaşmalarına tanıklık edebiliyoruz. Filozofların şahsî tecrübelerinin yanı sıra kuramsal tartışmalara yönelik olağanüstü bir kitap. –Seçkin Serpil

Anmadan Olmaz Düğün Çiçeklerini, Neslihan Altun
Neslihan Altun’un şiir kitabı, daha kapağının dizaynından itibaren okurunu merakta bırakıyor. Politik doğruculuğunun tepe yaptığı bir devirde ortaya çıkan, elbette yalnızca kapağıyla değil içeriyle de dikkat çeken cesur bir şiir kitabı bu. Siyasetin, mevtin, ümitsizliğin, aşkın imkanları ve çıkmazları ortasında “En azından isimlerine savaşarak/Ve içten içe tasarlayarak/Yağmura kalmadan meskene dönebilmeyi” umut eden şair, bir öteki şiirinde “Bekir diye biri duruyor mu sanki?” diye kederleniyor. Okuruna pek de alışık olmadığı hisleri, okumaya başlayınca “Samsun’dan Ankara’ya kıvrılan o yola bakıyor” üzere hissettiren bir şiir kitabı. Bir yandan da öteki kitaplara verdiği ilhamlarla (Acaip, Yetenekli Ünsal Eriş ve Ağaçların Rüyası, Oylum Yılmaz) seyahati aslında kendi içeriğini aşıyor ve diğer yapıtlarda devam ediyor. “Fazla uzaklaşmış olamaz yokluk/Durmuyorsa zamandır/Durmuyor, devam.” –Seçkin Serpil