Yöneticiler, CEO’lar, hükümetler, kanaat liderleri ve medya “yaratıcı” olmamız gerektiğini söyleyip duruyor. Görünüşe bakılırsa, çağdaş iktisadın yeni can damarı yaratıcılık oldu.
“Yaratıcı olma” telaşı, çalıştığımız işyerinden idare biçimine kadar etrafımızdaki her şey üzerinde büyük tesirler yaratıyor. Klâsik şirket hiyerarşisinin de yaratıcı faaliyetleri baltalayan, artık kullanılmayan sistem olduğunu duyuyoruz. Hükümetler ziyadesiyle bürokratik olduğundan, yenilikçi siyasetler geliştirmeyi engelliyorlar. Regülasyonlar da esnek, çevik ve yaratıcı çalışmanın düşmanına dönüşüyor.
Sosyal hizmetler ve hayır kurumları, fonları büyük oranda kesildiği için değil gereğince yaratıcı olamadıkları için sınıfta kalıyorlar. Batan hastaneler, okullar ve üniversiteler de gereğince teşebbüsçü olmadıkları, süratle değişen piyasaya ve dijital teknolojilere ahenk sağlayamadıkları için iflas ediyorlar.
“Yaratıcı endüstriler”, “yaratıcı ekonomi” ve “yaratıcı sınıf” üzere tabirlerle kurumsallaşan bu lisanın ortaya çıkmasının akabinde ekonomik büyümenin en kıymetli paradigması “yaratıcılık” oldu. Ancak şu soru neredeyse hiç sorulmuyor: Ne yaratmamız gerekiyor? Yaratıcılığın bu yeni versiyonunun ürettiği şey, aslında maruz kaldığımızın daha fazlasıdır; yani eşitsizlik, adaletsizlik ve mülksüzleştirme.
Güncel kapitalizm, kendi büyümesini sağlamak, ürettiklerinin merkezileşmesini ve parasallaşmasını sürdürmek için yaratıcılığa el koydu. Marx, kapitalizmin kendi hudutlarını hudutlardan çok aşılması gereken maniler olarak kabul ettiğini öngörmüştü. Sömürülecek yeni kaynakların ve seçkinler için üretilecek zenginliğin durmaksızın peşinde koşması, kapitalizmin sahip olduğu tek yaratıcılığın alternatifleri ortadan kaldırmak, daha fazla büyüme için alternatifleri verimli ve istikrarlı bir yere dönüştürmek olduğu manasına gelir.
Toplum kuramcıları Luc Boltanski ve Ève Chiapello, Kapitalizmin Yeni Ruhu (The New Spirit of Capitalism) isimli kitaplarında Paris’teki Mayıs 1968 hareketlerinden (daha genel olarak 1960’ların karşı-kültür devriminden) sonra kapitalizmin büyümesinin tamamıyla yağmacı hale geldiğini öne sürdüler. Kapitalist büyüme, kendisine direkt karşı olan insanları, fikirleri ve hareketleri yağmalayarak beslenir.
Reklamcılık ve halkla ilgiler üzere yaratıcı sanayileri harekete geçiren aktüel kapitalizm, kendisine karşı olanları faal biçimde arayıp bularak, onlara şöhret ve servet sunar. Esasen kendisinin “dışında” olan bu hareketlere, insanlara ve fikirlere atıfta bulunarak onları stabilize eder, “anaakıma” çeker ve geniş toplumsal bilince taşır.
Hepsini de onları ticarileşmeye hazırlamak için yapar. Hippi kültüründen punk ve kaykay kültürüne kadar pek çok karşı-kültür hareketi, kapitalizmin mali ödül cazibesine yenik düşmüştür. 21. yüzyılda, bu ele geçirme süreci son derece hızlı, hatta birtakım durumlarda incelikten ziyadesiyle mahrum bir hal almıştır.
Örneğin 2017’nin başında kısa bir müddet yayınlanan Pepsi reklamı etrafında koparılan gürültüyü hatırlayalım. Bu reklam, iştirakçileri “sohbete katıl” ve “aşk” üzere sloganlar içeren pankartlar taşıyan, gülünç derecede jenerik bir protesto yürüyüşüne odaklanıyordu: Kendall Jenner’ın canlandırdığı model, yakınlarda bir fotoğraf çekimine katılır ve kendisini baştan çıkarıcı bir halde yürüyüşe katılmaya çağıran bir erkeği (elbette elinde bir Pepsi kutusuyla) görür. Sarı peruğunu fırlatıp, kusursuz sürülmüş rujunu elinin zıddıyla silerek hoşluğunun zincirlerinden kurtulur ve protesto kalabalığına katılır. Sonra buz kovasından kendine bir Pepsi alır, protestocuların yanında nöbet tutan polise uzatır. Polis memuru ferahlatıcı içeceği yudumlar, olanı biteni onaylarcasına modele ve polis arkadaşlarına başını sallar. Herkes alkışlar, birbirine sarılır ve ekran kararır: “Daha cesaretli yaşa. Daha yüksek sesle yaşa. Bu an için yaşa. Pepsi iç.”
Reklam, yayımlanmasının çabucak akabinde toplumsal medyada ve anaakım medyada yerden yere vuruldu. ABD’de Donald Trump’ın başkanlığına ve polisin kurumsal ırkçılığına karşı yürüyüşlerle ağır bir öfkenin hissedildiği bir periyotta, bu reklam protesto estetiğinin arsızca kullanarak gazlı bir içeceğin işportacılığını yapıyordu. Pepsi, Ieshia Evans’ın 2016’da Baton Rouge’da çevik kuvvet polisleri tarafından kelepçelendiği meşhur imajdan hiç de incelikli olmayan bir biçimde istifade ederek protestoyu sterilize etti, kent aksiyonlarının güçlü imgelerini, hareketin düzeltmeye çalıştığı toplumsal adaletsizlikten uzaklaştırarak daha fazla içecek satmaya yönlendirdi. Gözaltında vefatlar, protestolarda polisin şiddet kullanarak uyguladığı baskı ve haksız tutuklamalar kamuoyunun imgeleminde hâlâ canlıydı, Pepsi de yarar elde etmek için protesto “görünümünü” taklit ettiğinde haklı olarak reaksiyonlara maruz kaldı ve reklamın geri çekilmesi memnuniyetle karşılandı.
Ancak bu türlü bir reklam, kapitalizmin muhaliflerini nasıl kendi destekçisine dönüştürdüğünün kusursuz bir örneğidir. Toplumsal dünyayı şimdi ticarileşmemiş imgeler, hareketler ve tecrübeler için tarayan bir reklam ve teknoloji sanayisinden faydalanan kapitalizmin “yaratıcı” tarafı, bunların alternatif toplumsal dünyalar yaratmak için kullanılabileceğine dair görünümleri filtreleyerek ortadan kaldırır. Kapitalizmi istikrarsızlaştırmak isteyen her hareket (ister karşı-kültür kümesi, ister protesto hareketi, ister hareketçi ideoloji olsun) sömürülecek potansiyel bir pazar olarak görülür.
Yani kapitalizmin “yaratıcı gücü” yaratmaz, el koyar.
Muhalif seslere finansal teşvikler, şöhret, hatta daima çaba etmenin duygusal ve fizikî yorgunluğundan kaçınmaları için dinlenme fırsatı sunar. Böylelikle antikapitalistler kapitalizmi istikrarsızlaştırmaktan vazgeçer, bunun yerine daha fazla kâr elde edilecek verimli topraklara dönüşürler.
Kapitalizmin el koyma metotları daima başarılı olmuştur. Yaratıcılık söylemi aslında şahsî çıkar, piyasa mantığı ve rekabet eliyle beslenir. Sonra da bu yaratıcılık kapitalizmin en güçlü silahı olarak kullanılır. Piyasa tüm aksi görüşleri özümseyip bunları satılık eserler olarak tekrar paketledikçe, yaratıcılık kapitalizmin siyaset ve medya alanındaki destekçilerinin açık ya da örtülü bir biçimde savunabileceği bir araca dönüşür: “Başka alternatif yok.”
Ancak bir alternatif olabilir; devrimci bir yaratıcılık, kapitalizmin farkında olmadığı yeni olgular yaratmakla ilgili olabilir. Toplumun çeperlerinde ve ticarileşmiş dünyanın çatlaklarında, kapitalizmin geleceğinin hasat edildiği yeri istikrarsızlaştıran güçlü bir kuvvet var.
Yaratıcılık, kapitalizm tarafından ele geçirilmeye ve istikrara kavuşturulmaya direnen faaliyetleri, insanları ve şeyleri bulmakla ilgili olmalıdır; kapitalizmi destekleyecek yeni yollar bulmakla ilgili değil.
*Bu yazı, Cüneyt Bender tarafından Oli Mould’un Jacobin’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut sistemli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
