2023’ün en yeterli sinemaları

vessaire muharrirleri, 2023’te gösterilen en düzgün sinemaları seçti. Yıl sonunda peyda olan birden fazla liste üzere bu listenin de öznel seçimlerin mecburi bir sonucu olduğunu hatırlatmak boynumuzun borcu. Buyursunlar.

Bir Düşüşün Anatomisi, Justine Triet
Yılın en çok konuşulan, en itibarlı mükafatlarını toplayan, herkesin yeterliliğinde hemfikir olduğu bir sineması en güzel sinemalar listesine alırken hiç mi elimiz titremedi? Titredi elbette. Bir mahkeme sineması olarak kabahatin ve ispatların şuurlu olarak son derece muğlak, nerdeyse inandırıcılıktan uzak derecede ayrıntılı seçildiği, yer yer güldürüye yaklaşan bu sinema üzerinden cinsiyet, bağlantılar, hakikat, hukuk üzerine saatlerce konuşulabilir, konuşuluyor da. Bilinenleri tekrar etmeden bizi en çok çarpan sebebini söyleyelim, sinemanın tahminen kendisini de bir ölçü alaya alan “kurmaca” yaklaşımı onu bu listeye soktu. İspat yokluğunda, her şey hikayeleştiğinde ve olay şahitlerden, belgelerden, yorumlardan, kayıtlardan dinlendiğinde gerçek nedir? Daha doğrusu ona ulaşmak mümkün müdür? Sinemanın, gerçeklik çalıntıymış üzere sunulmadan, güya bir tiyatro sahnesi üzere işleyen düz akışla, iri kelamlar peşine düşmeden, siyasetin temsiline soyunmadan, oyunbazlık yaparak da nihayetinde gerçekçi olmayı başaran bir yanı var. Üstelik basmakalıp bayan öykülerine ya da popülerliğinden ötürü kolaya kaçarak ezbere çizilmiş azınlık temsillerine sığınmadan, karmaşık münasebetler dinamiklerini kurarak başarıyor bunu. Yılın kazandığı popülerliği en çok hak eden sineması. –Melike Özbay

Vincent Must Die, Stéphan Castang
2023 BFI Sinema Şenliği seçkisinin en tezli sürprizi Stéphan Castang’ın birinci uzun metrajı oldu. Kara güldürü, tansiyon ve bilimkurgu üzere çeşitlerin ortasında dolanan sinema, durduk yere bir gün dünyada herkesin ana karakter Vincent’dan nefret etmesi ve onu öldürmek istemesini bahis alıyor. Sıradan bir ofis çalışanının kıssası üzere başlayan sinema, cüretinden hiç geri adım atmadan, gitgide yükselerek bir zombi istilası, bir dünyanın sonu, bir romantik aşk kıssası olarak da anılabilecek bir sinemaya dönüyor. Yer yer neden bu iğrenç sahneye katılarak gülüyorum diye düşündürüyor, yer yer dehşetin cinsinin en düzgünlerinden daha argümanlı biçimde izleyici geriyor. Şiddet gitgide tırmanırken, hayatta kalmakla ilgili kaygısını kalp eriten bir sıcaklıkla anlatıyor. Başrol Vincent’ı oynayak Karim Leklou o kadar âlâ ki, tek başına onun muşmula hızıyla kendinden nefret eden herkesten kaçtığı sahneyi izlemek için bile sinema izlenir. Az bilinen sinemaları övmeyi sevenler için bir okyanusta bir inci. Tek sözle zekice. –Melike Özbay

Dolunay Katilleri, Martin Scorsese
Martin Scorsese’nin yeni sineması Dolunay Katilleri’ni neden çok sevdiğimi aslında uzun uzun yazmıştım, merak eden oradan okuyabilir. Yalnız üzerine biraz daha düşününce, direktörün bir evvelki sineması Irishman’le (2019) birlikte kıymetlendirmek daha da mantıklı gelmeye başladı. Son iki sinemasında her zamanki temalarını kullanmayı sürdüren Scorsese, bir yandan geçmiş yapıtlarına dair okuma kılavuzları sunuyor. Doğal sinemanın kendisine dair düşünen bu iki sinemanın iki farklı platformun (Netflix ve Apple TV+) yapımcılığında çekilmesi ve Netflix Irishman’i kısıtlı sayıda salonda ve dar bir vakit aralığında vizyona sokarken Apple’ın Dolunay Katilleri’nde yaygın bir sinemasal gösterim modelini tercih etmesi, mecra ve dağıtım tartışmasının yakın gelecekte de süreceğine işaret ediyor. –Can Koçak

Fallen Leaves, Aki Kaurismäki
Aşk, bu yıl vessaire’nin sevdiği bir temaydı. Yılın en uygun aşk sineması de elbette bu listede kendine yer bulacaktı. Tıpkı bu sitenin muharrirleri üzere Aki Kaurismäki de son sinemasıyla “Dünya ne kadar soğuk, acımasız, sıfır saatlik mukavelelerle, sömürüyle, bağımlılıkla dolu bir yer olursa olsun, aşka her vakit yer var,” diyor, hatta aşkın tam da hal böyleyken kaide olduğunu hatırlatmaya çalışıyordu. Karakterlerin radyo yayınlarında dinledikleri Rusya-Ukrayna savaşı ve sinemada izledikleri son Jim Jarmusch sineması Ölüler Ölmez (2019) aracılığıyla günümüze göz kırpan öykü, bir yandan da kullanılan –ve kullanılmayan– teknolojiler, ele alınan problemlerle rastgele bir vakitte geçebilirmiş üzere görünüyordu. Fallen Leaves’i bu zamansızlığının kattığı romantikliğiyle, mizahıyla, oyunculuklarıyla, bir de yıla Bir Düşüşün Anatomisi’ndeki Bacao Rhythm & Steel Band’in “P.I.M.P.” yorumu kadar damga vurmadıysa da tekrar tekrar dinlemelik müziğiyle hatırlayacağız. –Can Koçak

Örümcek-Adam: Örümcek Kozmosuna Geçiş ve Fingernails
İki sinemadan bahsetmeden geçmek olmaz. Biri Örümcek-Adam: Örümcek Evreninde’de (2018) aslında harika olan çizgi roman estetiğini geliştiren, “örümcek adamlığı” bir kavram olarak ele alarak Peter Parker’la büyümüş bir jenerasyonu Miles Morales karakterine alıştıran, kısa müddette izlediğimiz bir dolu örneği (bkz. Her Şey Her Yerde Birebir Anda, ayrıyeten bilimum Marvel sinema ve dizisi) varken Invincible’ın ikinci dönemiyle birlikte “çokluevren” problemine dair hâlâ enteresan bir şeyler yapılabileceğini gösteren Örümcek-Adam: Örümcek Kainatına Geçiş. Oburu de şahsen en sevdiğim anlatı tipi olan “bilimkurgu/fantazya cihanında geçen, ancak buluşlarla göz boyamaya çalışmak yerine o kozmosun kurallarıyla şekillenen düz insan hikayesinin” (bkz. Beni Asla Bırakma ya da Black Mirror, S01B03) bir örneği olan, Lobster’ın (Yorgos Lanthimos, 2015) dört başı mamur birinci yarısıyla değil parlak fikirlerini kaybetmeye başladığı ikinci yarısıyla daha çok ortak noktası bulunsa da laubalileşebileceği pek çok fırsatı sessiz, dalgın, vakur tercihlerle geçiştirmesiyle kayda bedel bir kıssa anlatıcılığı örneği sunan Fingernails. –Can Koçak

Past Lives, Celine Song
Celine Song’un birinci uzun metraj sineması Past Lives, pek çok şenlikte yılın en beğenilen sinemalarından biri oldu. Bana kalırsa sinemanın alametifarikası büsbütün sıkıntıyı işleyiş biçiminin sadeliği ve paklığında yatıyor. İşin içine ihtimallerin girdiği öteki klasik anlatıların yarattığı baş karışıklığının tersine, Past Lives ihtimallerin gerçekleşmediği bir kozmosun tertemiz yükünü gözler önüne seriyor. Bunu yaparken iki kültür ortasında kalmanın bölünmüşlüğünü sorgulamaktan geri durmuyor. En sonunda final sahnesiyle beklenen ağlaklık tuzağına düşmemesi, sinemanın asıl alkış alan kısmı oluyor. Sinema salonunu terk ettiğinizde kendi “in-yun”unuz üzerine düşünmemek ise imkansız. –Ece Balekoğlu

Barbie, Greta Gerwig
Barbie üzerine söylenmeyeni söylemek pek mümkün değil. Bana kalırsa sinema, reklam sürecinden birinci gişe gününe kadar kapitalizmin bir metanın suyunu en fazla ne kadar sıkabileceğinin sonlarını izlemek açısından muazzam bir örnek. Öte yandan, bu göze parmak bayağılığı onu tekrar de makûs bir sinema yapmıyor. Evet, hayalimizdeki feminizm elbette bu DA değil. Lakin Barbie bebeklerle büyüyen bir bayan olarak senaryodan (en azından Ken’lerle alay edilen sahnelerden) keyif almadığımı söylemek külliyen palavra olurdu. –Ece Balekoğlu

Kuru Otlar Üstüne, Nuri Bilge Ceylan
Yılı kapatırken bir sinemadan bahsedeceksek Kuru Otlar Üstüne’ye değinmeden geçmek eksik olurdu. Hem sineması hem de özel yaşantısıyla çok tartışılan Nuri Bilge Ceylan’ın son sineması taşradan bıkmayanları ve umut etmekten yorgun düşenleri en misafirperver haliyle ağırlıyor. Kuru Otlar Üstüne; manipülatif, hudut bozucu, egosu büyük Samet karakteriyle ekrandan gözümüzü ayıramadığımız Nuri Bilge Ceylan sinemalarından biri oldu. İçimizdeki ve ülkedeki karanlığa bir ışık yakmasa da, layıkıyla örülmüş ve derinleştirilmiş bir solcu bayan tasviri çıkaramasa da Nuray’ın Samet’e bencilliği ve liberalliği üzerinden yüklendiği o büyük sahne içimize biraz da olsa su serpiyor. Kendi sineması içinde biçimsel farklılıklar da barındıran bu son sinemasıyla Nuri Bilge Ceylan, Samet’in karanlığından, taşranın teslimiyetçiliğinden, ezilen otların içimize yaydığı ümitsizlikten izleyenleri sakınıyor. –Dilara İlbuğa Yıldırım

Afire (Roter Himmel), Christian Petzold
Son yıllarda Berlinale deyince akla gelen direktörlerden Christian Petzold’un yazıp yönettiği Afire, 2023’te beni en çok etkileyen sinema oldu. Pek doğal Bir Düşüşün Anatomisi ve Past Lives üzere sinemalar de izler bıraktı, lakin en kuvvetli hisleri bu sinemanın akabinde yaşadım. Sinema, yaratım sürecinde düşünce yaşayan Leon’un (Thomas Schubert) birinci kitabından sonra ikincisini yazma sürecinde yaşadığı ıstıraplar sonucu arkadaşı Felix (Langston Uibel) ile tatile gitmeye karar veriyor. Gittiği tatil kasabasında Nadja’yla (Paula Beer) tanışmasıyla senaryo öbür bir tarafa evriliyor. Leon, kıramadığı kabuğu sebebiyle aslında becereksiz olduğunun farkına varıyor ve inziva için geldiği yerde bir dönüşüm geçiriyor. Kitap için yapamadığı atılım, Rollo May’den ödünç alırsak, “yaratma cesaretiyle” ilgili. İkisi eski, ikisi yeni dört genç arkadaşın bir ortada kaldıkları meskende, hisler da gençlerin etraflarındaki kurak ormanlar üzere alev almaya başlıyor. Memnunluk, şehvet ve aşk, kıskançlıklar, kırgınlıklar ve gerginlikler gün yüzüne çıkıyor.–Seçkin Serpil

Sanki Her Şey Biraz Felaket, Umut Subaşı
Aldığı mükafatlar ve üslubuyla kendinden ziyadesiyle kelam ettiren Umut Subaşı’nın birinci uzun metrajı, 42. İstanbul Sinema Festivali’nde en çok merak ettiğim yerli üretimdi. Sinema, kendine has usulü ve mizahıyla dört gencin kesişen kıssalarını anlatıyor. Klişe denebilecek anlarda dahi seyircisini güldüren bir usule sahip. Kendi kendine ağlayan, trajedilerine ve felaketlerine güldüğümüz karakterler hem tanıdık hem de tuhaf. Seyircisine güvenen Umut Subaşı’nın sonraki sinemalarını de heyecanla bekliyorum. Sanki Her Şey Biraz Felaket, an prestijiyle MUBI’de gösterimde, kesinlikle izlemenizi öneririm. –Seçkin Serpil