Dr. Moreau sendromu ve Filistinli insansı hayvan

Dr. Moreau, dirikesim yöntemiyle hayvanlar üzerinde yaptığı deneylerin reaksiyon toplaması nedeniyle İngiltere’den ayrılıp Büyük Okyanus’taki bir adada yaşamaya başlamıştır. Hiçbir gayeye ulaşmayı hedeflemeden, yalnızca neyin mümkün olduğunun sonlarını öğrenmek tutkusuyla hayvanları beşere dönüştürür. Ortaya, iki ayak üzerinde yürüyen, giysilerle edep yerlerini kapatan, konuşabilen, az da olsa düşünebilen ve yalnızca bitkilerle beslenen domuz adam, maymun adam, kurt bayan üzere yarı insan yarı hayvan canlılar çıkar. Fakat kendilerini insan zanneden bu canlıların barındırdığı hayvani cevher vakitle, her seferinde ve her seferinde şiddetle ortaya çıkmakta; “yaratıkların içindeki hayvan kuşkuya ya da inkara yer bırakmayacak şekilde”[i] gözler önüne serilmektedir:

“Kanun dedikleri bir şey var. ‘Hepsi senindir’ gibisinden ilahiler okuyorlar. Kendi kulübelerini yapıyor, meyve topluyor, yerden ot kökleri falan söküyorlar. Hatta evleniyorlar. Lakin hepsinin içini görebiliyorum, ruhlarının ta içini ve gördüğüm, ölüp giden hayvanların ruhlarından, öfkelerinden, yaşamalarına ve kendilerini tatmin etmelerine yarayan şehvetlerinden diğer bir şey değil.”[ii]

Bu sözleri sarfettikten kısa müddet sonra onlardan biri tarafından hücuma uğrayarak öldürülecek olan Dr. Moreau’nun insansı hayvanlarının kıssası, insanlaşmak için biyolojik ve kültürel uygarlaşma sürecinden geçen canlıların eninde sonunda tabiat kanunlarına teslim olmalarının kıssasıdır.

İnsansı hayvan için yürürlükte olan bir hukuk varsa, o da güçlünün hukuku ya da tabiat kanunlarının dişe diş, kana kan intikamcılığıdır.

*****

Gazze, 41 km uzunluğunda, 12 km derinliğinde bir toprak modülüne sıkıştırılmış 2,5 milyon Filistinli için bir toplama kampı üzereydi. Oraya sürülmüş ve hapsedilmişlerdi. Hamas, 7 Ekim 2023’te Gazze’den İsrail’in işgali altında bulunan topraklara bir taarruz düzenledi. Atakta birden fazla sivil yaklaşık 1.200 kişi hayatını kaybetti. Hareketin hedefi, İsrail içindeki ve dışındaki kanıksanmış statükoyu bozmaktı. Bunun akabinde dünyanın en militer ve saldırgan devletlerinden olan İsrail, Gazze’yi bombalamaya başladı.

İsrail, Gazze’ye elektrik, yiyecek, yakıt tedarikini kesti ve topyekûn abluka uyguladı. Gazze bombalanırken askeri tesis ve sivil yerleşim ortasında ayrım yapılmadı, daha fazla sivil altyapı maksat alındı. Sivil nüfusa, çatışmalarda direkt yer almayanlara, insani yardım ve barışı muhafaza misyonu çalışanına saldırıldı. Somut ve direkt askeri avantaj sağlamayan akınlar yapıldı; köy, konut ve kamu binaları bombalandı. Gazzeliler, yardım gereçleri dahil olmak üzere hayatta kalmak için elzem olan objelerden yoksun bırakıldı.

Bu yaşananlar, II. Dünya Savaşı sonrasında yavaş yavaş oluşmaya başlayan (ve Milletlerarası Ceza Mahkemesi’nin kurulmasıyla tepeyi gören) savaş esnasında uyulması gereken memleketler arası teamüller hukuku tarafından yasaklanan hareketlerdi. O denli ki, Birleşmiş Milletler özel raportörü Gazze’ye yönelik tam kuşatmanın savaş cürmüne vardığını belirtti. Birçok yorumcu için İsrail’in yaptığı ırk ayrımcılığına dayanan bir hücum, bir soykırımdı.

Hamas’ın 7 Ekim’de İsrail’e düzenlediği akına orantısız bir misillemeyle cevap verirken İsrail Savunma Bakanı Yoav Gallant, Filistinliler için “hayvan” benzetmesinde bulunuyor ve “insansı hayvanlarla savaşıyoruz ve ona nazaran hareket edeceğiz”[iii] diyordu. Misal halde İsrail’in Birleşmiş Milletler Daimi temsilcisi Gilad Erdan, Hamas’tan bahsederken “hayvansı teröristler” tabirini kullandı.[iv]

Filistinlileri insansı hayvan olarak niteleyerek insan kategorisi dışına sürmek ne yalnızca aşağılama ve hakaretti ne de yalnızca İsrail’in yaptığı bir işti. Filistinliye insan muamelesi yapmamak, İsrail’i yaratan ve koruyan başta ABD olmak üzere Batı demokrasilerinin ortaklaştığı bir tavır oldu.

16 Ekim’de on beş üyeli BM Güvenlik Konseyi’nde İsrail-Filistin çatışmasında acil ve kalıcı insani bir ateşkes talep eden Rusya’nın karar tasarısı oylandı. Tasarı, sivillere yönelik her türlü şiddet ve düşmanlığı, terör aksiyonunu kınamaktaydı. Ayrıyeten tüm rehinelerin inançlı bir formda özgür bırakılması, Gazze’ye besin, yakıt ve tıbbi tedavi de dahil olmak üzere insani yardımın manisiz bir formda sağlanması ve dağıtılması davetinde bulunuyordu. Tasarı, Fransa, Japonya, İngiltere ve ABD’nin ret oylarıyla karara dönüşmedi. Brezilya, Malta, Arnavutluk, İsviçre, Ekvator ve Gana ise çekimser kaldı.

Birleşik Krallık’ın BM temsilcisi Hamas’ın terör ataklarını kınamadığı için karar tasarısına ret oyu verdiklerini söyledi. Emsal halde ABD’nin BM temsilcisi Linda Thomas Greenfield yaptığı konuşmada, Gazze’deki insani krize yol açanın Hamas’ın İsrail’e yönelik saldırısı olduğunu fakat önerilen tasarının Hamas’ı kınamakta yetersiz kaldığını belirtti. ABD temsilcisi, hatanın İsrail’e atılmasına müsaade ve kurbanların onurunu zedeleyen bir karar tasarısına oy vermeyeceklerini söylüyordu: “Bu kurulun cürmü haksız bir halde İsrail’e atmasına ve Hamas’ı onlarca yıllık zulmünden ötürü mazur görmesine müsaade veremeyiz. Nokta”.[v]

Halbuki ortada “nokta” denebilecek bir bitmişlik, bir tamamlanmışlık yok. Hatta ortada büyük bir safsata var:

Karar Tasarısı: Bir insani krizle karşı karşıyayız, ateşkes gerekli.
ABD, Birleşik Krallık: Krizi Hamas başlattı.
Karar Tasarısı: İnsani kriz var. Ateşkes?
ABD, Birleşik Krallık: Metin uygun yazılmamış.

ABD ve Birleşik Krallık, metnin değindiği prensipler ve temel konusu olan insani krizi tartışmayıp sessiz kalıyorlar ve metnin değinmediği, dışarıda bıraktığı bir husus (kim hatalı?) üzerinden tasarıyı reddettiklerini belirtiyorlar. Fakat tasarının lisanı ve içeriği yetersiz bulunuyor, tasarıya dahil edilmeyen bir suçlamaya dahil edilen insani unsurlar kadar değer veriliyorsa, tıpkı gerekçeyi öne süren Malta üzere çekimser oy da verilebilirdi. O halde ret, gerçekten neyin reddi?

Bu bağlamda Birleşik Arap Emirlikleri’nin BM temsilcisi Lana Zaki Nusseibeh’in sözleri durumu açıklar: “Ülkem bu karar tasarısına eksiksiz bir metin olduğu için değil desteklenmesi gereken temel prensipleri açıkça söz ettiği için olumlu oy verdi.[vi] ABD ve Birleşik Krallık da karar tasarısına yetersiz bir metin olduğu için değil temel insani prensiplerin desteklenmesini tasvip etmedikleri için ret oyu verdiler. Ret, açıkça, insani prensiplerin Filistinliler için uygulanmasının reddiyesidir. Fonksiyonu de bu tarafta olmuştur.” Ret oyu, Gazzelilerin ölümlerinin “insani kriz” olarak kıymetlendirilmesine ve bu çerçeve içine çekilmesine mahzur oldu. ABD ve Birleşik Krallık öne sürdükleri münasebette itirazlarının sebebi olarak metnin lisana getirdiği temel unsurları ve insani yardım ihtiyacını maksat almasalar da, yaptıkları aksiyon tam da bu ilkeyi fonksiyonsuz bıraktı.

Benzer bir safsata kendini 18 Ekim’de (ve akabinde 8 Aralık’ta) tekrar etti. Brezilya’nın sunduğu karar tasarısı hayati yardımların ulaştırılması için çatışmalara “insani bir ara” verilmesi davetinde bulunuyordu. BM Güvenlik Konseyi’nin 15 üyesinden 12’si lehte oy kullanırken, ABD tasarıyı veto etti. ABD’nin BM temsilcisi Greenfield ise ülkesinin tasarıyı veto etmesinin münasebeti olarak tasarıda İsrail’in yasal müdafaa hakkından bahsedilmemiş olmasını gösterdi.

18 Ekim (ya da 8 Aralık) itibariyle ateşkes ilan etmemek ve Gazze nüfusuna insani yardım ulaştırmamak İsrail’in müdafaasına ve güvenliğine yarayacak nitelikte değildi. Ateşkese hayır demenin tek bir sonucu vardı: Daha fazla vefat. Daha fazla can kaybı istemek; öldürülen İsraillilerin onurunu, öldürülen Filistinlilerin kurtaracağını düşünmek, intikamcılıktı; ancak birebir vakitte İsrail’e yeni bir zımni hak bahşetmekti: Öldürme hakkı.

İşte böylelikle Filistinlilerin durumu sonuca bağlandı. Tam da Ürdün’ün BM temsilcisinin 16 Ekim’de dediği üzere oldu ve memleketler arası toplumun uzun süren sessizliği Gazzelileri insanlıktan çıkardı. İsrail’in kendini tehdit altında hissettiğinde sınırsız öldürme hakkını kazanması, Filistinlilerin “insansı hayvan” addedilip memleketler arası hukuktan doğan haklarının düşürülmesiyle el ele ilerledi.

Filistinli insansı hayvan nedir?

Medeniyet kavramının Avrupa’daki tarihi seyahatinin üzerinde işlediği ve tıpkı vakitte uygar insanın aksisi olarak konan canlı “hayvan” değil, barbardı. Barbar da bir insandı, uygar insan ve barbar insan ortasında dikatomik değil, diyalektik bir ilgi öngörülmüştü; çünkü barbar eğitilebilir ve dönüştürülebilirdi. Uygar beşerle karşılaşan, onunla haşır neşir olan, onun üstünlüğünü kabul ederek idaresi altında eğitim gören (en azından bazı) barbarların giderek medenileşeceği; barbar ulusların da uygar ulusları taklit etmek suretiyle vakit içinde uygar memleketlerin düzeyine çıkacağı kabul edilmişti. I. Dünya Savaşı sonrası Wilson prensipleri doğrultusunda ulusların kendi bahtını tayin hakkının tüm dünyayı kasıp kavurduğu bir devirde Afrika ülkelerine dayatılan manda sisteminin münasebeti; bu ulusların kelam konusu prensiplerin manasını anlayıp bu prensiplerin getirdiği avantajlardan yararlanacak derecede uygar olmadıkları, bu nedenle lakin uygar ağabeylerinin idaresi altında bir mühlet eğitildikten sonra Milletler Cemiyeti’nde temsil edilen uygar devletlerle eşit olabilecekleriydi. Bu nedenle bu yarı barbar kalmış uluslara egemenlik verildi; lakin bağımsızlık verilmedi.

Medeni olmak da bir kere kazanıldığında ebediyen kalan bir özellik değil; gelişim ve ilerlemenin yolunda her vakit uğraş gösterilerek korunabilecek bir özellikti; aksi takdirde uygar ülkeler liginden yavaş yavaş alt liglere düşmek mümkündü.

Barbar insanın durumu kısaca buydu. Hayvansı insanın örnekleri ise edebiyat ve mitolojideydi. Yarı keçi yarı insan satirlerde, vampirde ya da kurt adamda hayvansılık, insanı güçlendiren; onu tabiata bağlayan ve toplumsal hayatın yasaklarını kırmasını sağlayarak içindeki tabiatın gücünü açığa çıkartan bir öğeydi. Toplum-doğa ikiliğini aşabilen ve toplumun olduğu kadar tabiatın da bir modülü olan bu canlılar, bu ikili hayatlarıyla beşerden üstündü. Bu üstünlüğün günümüz versiyonunda ise toplum-doğa aksiliğinin ve hayvanımsı insanın bu ikisi ortasındaki geçişkenliğinin silindiği; yalnızca hayvana ilişkin güçlerin “süper” addedilerek beşere geçmesine vurgu yapan örümcek adam, yarasa adam, kedi bayan vardır.

Peki, ya insansı hayvan? Uygar insan karşısında o kimdir, nedir?

İnsansı hayvan, Dr. Moreau’nun canlılarıdır.

Dr. Moreau insansı hayvanı günlerce süren ağır azaplar yoluyla kendi elleriyle yaratır. Hayvanların canlı canlı doğranması nedeniyle attıkları çığlıklara asistanı Montgomery alkolik olarak katlanabilmiş; bir gemi kazası nedeniyle talih yapıtı adaya düşen Edward Prendick ise sesleri duymamak için meskenden uzaklaşıp ormana kaçma yolunu seçmiştir. Fakat ormana kaçtıkça insansı hayvanlarla karşılaşır; ormanın onların meskeni olduğunu anlar. Çünkü Dr. Moreau’nun deneyleri başarılı sonuç vermemekte; insanlaşan her bir hayvan vakit içinde hayvaniliğini gösterdikçe Dr. Moreau onları evden uzaklaştırarak ormana sürmektedir. Yıllar süren bu deney-başarısızlık-sürgün süreci sonunda Dr. Moreau ve asistanı için ormanın manası değişmiştir. Orman, her an kendilerine saldırabilecek insansı hayvanlarla dolu olan bir tehlike ve dehşet yeridir artık. Bu nedenle Dr. Moreau ve Montgomery olabildiğince konuttan ayrılmazlar; ayrılıp ormana girecekleri vakit ise yanlarından kırbaç, silah ve bıçaklarını eksik etmezler. Kırbaç, Dr. Moreau ve Montgomery’nin en büyük terbiye aracıdır.

*****

İsrail ve İsrail’in Batı dünyasındaki koruyucularının gözünde Filistinliler toprağa kültürüyle bağlı olmayan, toprak üzerinde bir oraya bir buraya sürülebilen, toprağa düşerse kaldırmaya da gerek olmayan ve hatta toprağa karışması tercih edilen hayvan sürüsü muamelesi görürler.

İsrail ve İsrail’in Batı dünyasındaki koruyucularının gözünde Filistinli aslen kültür dünyasına değil, tabiata aittir; şiddeti de hayvani bir şiddettir. Bir Filistinli hiçbir vakit uygarlaşmış sayılmaz; her an hücuma geçebilir, her an ellerini pençe olarak kullanabilir, her an diş gösterebilir. Bu sebeple Hamas, Hamas’ın askeri kanadı ve Filistinli ortasında bir ayrım yapılmaz; zira bir Filistinli içindeki hayvani cevher nedeniyle her an silaha sarılabilir. Hatta Filistinlinin çocuğu da böyledir. Çocuk olduğuna bakmaz, eline taş alıp, sopa alıp, sapan alıp direnişe geçer; hayvanlaşır. Bu nedenle Filistinli çocuğa da “insan evladı” muamelesi yapılmaz. Her Filistinli yaşadığı sürece İsrail için bir tehdittir ve bir dehşet kaynağıdır. Kısacası, konu bahis İsrail’in şiddeti ve öldürme hakkı olduğunda Filistinliler için Milletlerarası Silahlı Çatışmalar Hukuku’nun kabul gören asker, sivil, bayan, çocuk, yaralı, esir, hasta ayrımları yoktur. Sonuçta bu ayrımlar, uygar insanı tasnif eden ayrımlardır.

Filistinlinin insanlığı ise biyolojisindedir. Filistinli yalnızca biyolojik insandır. Kendisine bir silahlı çatışma anında ne olacağı ve onunla ne yapılacağı Milletlerarası İnsancıl Hukuk bağlamında kıymetlendirilmez, husus İsrail’in değerlendirmesine bırakılmıştır. Özünde insan kabul edilmeyen bu canlıyı öldürebildiğiniz surece, kendisinden sakınılacak hiçbir şeyi yoktur. Ancak öldüremezseniz, o vakit Filistinli biyolojik insan dokunmamanız gereken bir canlıya dönüşür ve bir orta devrin kendine verdiği sıfatın maliki olur: Sivil.

Sivil, İsrail’in kurşunundan, bombasından, askerinden kaçarak hayatta kalmayı başarmış olandır. Sivil, o ana kadar ölmemiş olması hasebiyle artık öldürülmemesi gereken ve yaşamasına gayret harcanandır. Bu niteliğiyle de Agamben’den öğrendiğimiz kavramlaştırmayla, kutsallaşmıştır. Bu kutsal sivilin hayatta tutulması için milletlerarası toplum bin bir türlü efor harcar. Onu yaşatmak için yardımlar gelir, seferber olunur, yaşayınca sevinilir. Çünkü Filistin topraklarında sivili yaşatmak, üniversal insan haklarının kozmikliğinin ve insanlığının namusunu kurtarmanın elde kalan tek yoludur.

Velhasıl, Filistinlinin şiddetinin hayvani şiddet olarak kıymetlendirilmesi, İsrail’in yıllardır yaptığına “işgal” diyememekten kaynaklanıyor. Bir kere Filistinlinin şiddetine; meskenini, toprağını elinden almış işgalciye karşı yıllardır süren müdafaa denebilse, Filistinlinin saldırısı insanlık dışı bir şiddet olarak değerlendirilmeyecek (ki bunu kimi devletler halihazırda yapıyor). Lakin İsrail ve İsrail’in Batı dünyasındaki koruyucuları İsrail’in yıllara yayılan şiddetini yok saydıkça Filistinlinin şiddeti hayvanileşiyor. Filistinlinin şiddeti hayvanileştikçe de, İsrail Dr. Moreau sendromuyla yaşıyor: Kendi elleriyle bin bir türlü azapla ve acıyla yarattığı, sürgüne maruz bıraktığı canlılar tarafından bir gün öldürülebilecek olmanın dehşetiyle.

[i] H.G. Wells, Doktor Moreau’nun Adası, İthaki Yayınları, 2020, s. 125
[ii] H.G. Wells, Doktor Moreau’nun Adası, İthaki Yayınları, 2020, s. 116
[iii] Israel recaptures areas near the Gaza Strip overrun by Hamas
[iv] US demands condemnation of Hamas at UN meeting, but Security Council takes no immediate action
[v] UN Security Council votes down Russia resolution calling for humanitarian ceasefire in Gaza
[vi] Israel-Gaza crisis: US vetoes Security Council resolution

*Bu yazı, daha evvel e-komite’de yayımlanmıştır.