Organize suç örgütü lideri Abdullah Çatlı’nın hayatının sinema olacağını, aylar evvel sinemada karşıma çıkan fragmanla öğrendim. Fragman bile gereğince tüyler ürperticiydi, sinemanın hangi tonda kurulduğunu sezmek sıkıntı değildi. Başta şunu söylemem gerekiyor: Bu yazı bir sinema eleştirisi değil, ortada eleştirilecek sinema de yok. Sahnelenen, kabarık bir cürüm sicilini kahramanlık masalına çevirme teşebbüsünden, ziyadesiyle kirli bir geçmişi paka çekmeye kalkışan ideolojik propagandadan ibaret. Bir cürüm makinesinin neden bugün tekrar parlatıldığını, bu öykünün kimler tarafından tekrar dolanıma sokulduğunu tartışma hedefindeki bu yazı, Çatlı’nın neden yine çağrıldığını, bu davetin hangi boşluğu doldurduğunu ve bu kirli anlatıyla nasıl bir gelecek tasarlandığını anlamaya çalışacak.
Bazı figürler sadece geçmişte kalmaz. Bilhassa kirli olanlar muhtaçlık duyuldukça çağrılır, tekrar piyasaya sürülür. Bu, temiz bir hatırlama aksiyonu ya da nostaljik bir yaklaşım değil direkt ideolojik bir operasyondur. Daha çok bugünün gereksinimlerine ve hükümranın hayalini kurduğu yarına dair ipuçları verir. Abdullah Çatlı’nın hayatını husus alan bir sinemanın bugün sirkülasyona sokulması, tek başına “estetik” bir tercih olarak okunamaz. Asıl problem, bu hayatın neden bugün anlatılmaya muhtaçlık duyulduğu ve bu temsil ile nasıl bir gelecek tasarlandığıdır. Bilhassa hukukun askıya alındığı siyasal ve toplumsal çöküş periyotlarında uydurma kahramanlık anlatıları birtakım boşlukları doldurmaya hizmet eder. Bu figürler, kabahatin üzerini örtüp şiddeti aklarken bir yandan da sistemin taşıyıcısı olarak istikamet duygusu sağlarlar ve meşruiyet üretirler. Bu nedenle geçersiz kahramanlık sırf estetik bir tercih değil, ideolojik bir müdahale aracı olarak da fonksiyon görür.
Memleketin bugününe baktığımızda, devlet, şiddet ve hukukdışılık ortasındaki tarihî olarak geçirgen sonlar düşünüldüğünde, bu türlü müdahaleler daha da mana kazanıyor. Zira bu tıp anlatılar sadece geçmişi temsil etmez, o geçmişi geleceğin inşasına temel oluşturması hedefiyle tekrar kurar. Türkiye’de sinema ve televizyon uzun müddettir benzeri estetiği üretiyor: Devletin kirli işlerini vatanseverlik kılıfıyla örtmek, failleri kahramanlaştırmak, şiddeti romantize etmek ve bunları kahraman birer erkek figürüyle taçlandırmak. Bu anlatı, izleyiciye sırf bir kıssa değil birebir vakitte bir devlet imgesi, erkeklik modeli ve tarih okuması sunuyor. Kanlı ve kirli işlerin faillerini kahraman yapan, hatta ödüllendiren, cezasızlığı bu isimler için kural olarak benimsemiş bir tertip, hukukun sadece sıradan insanlara işlediği bir tertipte devleti için “kurşun atan, kurşun yiyen”, kahraman milliyetçi erkeklerimiz ve hiçbir taarruz karşısında asla yıkılamayan ulu bir geçmiş anlatısı…
Artık sıradanlaşan şiddetin her gün her saat farklı veçhelerini yaşadığımız, adalet hissimizin sistematik biçimde yok edildiği, hesap sorma talebimizin her türlü müdahaleyle ezildiği böylesi bir devirde, elbette alkış garantili Abdullah Çatlı öyküsü parlatılır, onun kirli hataları görünmez kılınır. Devlet şiddetinin vatanseverliğe, faillerin fedakâr kahramanlara, hukuksuzluğun cürete, hesap sormanın beyhude bir efora dönüştüğü anlatısı beslenir. Sorgulamak itibarsızlaştırılır. Sorgulayan “hain”, susan “makbul” hale getirilir. Erkek egemenliğinin arşa çıkarıldığı günümüzde, natürel ki kahraman anlatısı makul bir erkeklik estetiğiyle iç içe geçer. “Gözü kara”, “sadık”, “gerekirse kirlenmekten çekinmeyen” erkeklik, sırf bir karakter özelliği değil bir fazilet olarak sunulur. Şiddet, bu estetik içinde hata olmaktan çıkar, kararlılığın ve hamasetin gösterine dönüşür. Böylelikle hukukdışılık meşruiyetini kaybetmez, farklı bir düzlemde yine kazanır.
Bugün bilhassa gençler ortasında farklı taraflardan beslenen ve yükselen bir milliyetçilik anlatısı var. Bu yükseliş sadece ideolojik bir tercih olarak değil, birebir vakitte bir taraf bulma uğraşı olarak da okunmalı. Gelecek tahayyülünün daraldığı, güvencesizliğin sıradanlaştığı, yoksulluğun kural haline getirildiği ve siyasal alanın giderek kapandığı bir ortamda, güçlü ve açık kimlikler daha cazip görünür. Milliyetçilik burada sadece aidiyet ve fikir değil bir sığınak olarak devreye sokulur. Sistemin doğurduğu güvencesizlik milliyetçi bir kimlikle onarılırken, “sonunu düşünmeyen kahraman” anlatısı bir hayal değil bir çıkış yolu üzere sunulur. Bu açıdan bakıldığında, Abdullah Çatlı’nın kıssası mevcut çaresizliği anlamlandıracak bir lisan üretirken, milliyetçi hezeyanlarla, sermayenin ve iktidarın hayalini kurduğu bir gençlik yaratmaya da hizmet ediyor. Yani güçlü, kararlı, gerektiğinde hukukdışına çıkabilen figürler gençler için sırf bir kıssa değil, bir model haline getiriliyor. Tam da bu nedenle Abdullah Çatlı’nın kıssası, sadece geçmişe ilişkin bir anlatı değil hem bugüne hem de gençler üzerinden yarına seslenen ideolojik bir davet olma özelliği taşıyor.
Yaratılan bu geçersiz kahramanlıkla tertibin açıklayamadığı çelişkiler de bastırılıyor. “Neden bu karanlığı yaşıyoruz?” sorusunun üstü çiziliyor ve bu karanlığın nedenini sormak yerine, onu “vatan millet” anlatısıyla anlamlandırmaya çağrılıyoruz. Şiddet görünmez kılınıyor, failler ödüllendiriliyor, mağdurlar bastırılıyor ve sorgulama erteleniyor. Böylelikle geçmişin karanlığı, bugünün muhtaçlığına uygun bir anlatıya dönüştürülürken yarının da tabanı atılıyor.
Sahiden Abdullah Çatlı kimdi? Bahçelievler Katliamı’nın faili, uyuşturucu kaçakçılığından aranan, cinayetten yargılanan ve hayatını kaybettiği Susurluk’taki trafik kazasından sonra ortaya saçılan kirli bağların merkezindeki isimlerden biri. O kaza, devlet-mafya-siyaset üçgenini görünür kılmıştı. O gün bugündür bu üçgen dağılmadı, sadece biçim değiştirdi. Artık bu türlü bir hayat “sonunu düşünen kahraman olamaz” sloganıyla yine pazarlanıyor. Üstelik ailesinin eliyle, “tarihe damga vurdu” kelamlarıyla. Bu gerçek. Ancak bir onur nişanı değil, bu ülkenin hafızasına kazınmış bir leke olan o damganın ne olduğu, nereye vurulduğu ve kimde nasıl bir iz bıraktığı sorusu karşılıksız kalıyor.
Abdullah Çatlı’nın kahraman olmadığı açık. Daha açık olan, onun kim tarafından ve ne maksatla kahramanlaştırıldığı. Mağdur olmayı güçsüzlük, bu memleketi sevmeyi milliyetçilik, katil olmayı kahramanlık sanan bu zihniyet fakat kendine benzeyen bir karanlık üretebilir. Çürümüşlüğü legalleştirmek için bir mafya figüründen, katilden ve suçludan kahraman üretecek kadar alçalmış, meşruiyetini kurmak için uydurma kahramanlara yaslanacak kadar aciz bu anlatıya aldanmamak ve öykümüzü farklı bir yerden kurmak gerek. Gerçek çabayı, gerçek direnişi, gerçek kahramanları arayıp bulmamız gerek. Problem bu yüzden bir sinema değil, bu karanlığın normalleştirilmesine müsaade verip vermeyeceğimiz.
*Bu yazının birinci versiyonu Ayrım‘da yayımlanmıştır.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, güzel ki varsınız.
