Acı çekmenin göstergeleri: Dijital çağda görme etiği üzerine

Yasın derhal tüketilip unutulmasını talep eden bir çağda yaşıyoruz. Felaketler (doğal, siyasi yahut insan yapımı) kesintinin şokuyla değil, zamanlanmış programların kaçınılmazlığıyla geliyor. Karelere ve kesimlere bölünmüş acı, sonsuz bir görsel envanterin rastgele bir öğesine dönüşüyor. Susan Sontag’ın Başkalarının Acısına Bakmak kitabında uyardığı üzere “acı çeken vücutları gösteren fotoğraflara karşı duyulan iştahlı merak, neredeyse çıplak vücutlara gösterilen dilekli merak kadar” şiddetleniyor. Daima yeni seyirlikler vaat eden bir kültürde, vahşet hem sonsuza kadar yenilenebiliyor hem de gittikçe manasını yitiriyor. Göz atıyoruz, kaydırıyoruz ve yolumuza devam ediyoruz. Artık acıya tanıklık etmek bir kriz haline çağrılmak değil kısa müddetli bir farkındalık ritüeline katılmak (az şey talep eden ve daha da azını vaat eden bir nezaket kuralına uymak) manasına geliyor.

Yasın bu kadar hızlandırılması, yani neredeyse viral bir reflekse indirgenmesi, manzara ile vicdanın hassas müsabakalarını aşındırdı. Bir vakitler bir fotoğrafın punctum‘u izleyiciyi ele geçirip istemsiz bir hesaplaşmaya zorlarken, artık maruz kaldığımız tekrarlar hepimizi uyuşturuyor. Roland Barthes, Camera Lucida: Fotoğraf Üzerine Düşünceler kitabında, punctum’dan “Bana iğnesini batıran (ama birebir vakitte beni yaralayan, bana dokunaklı gelen) o çarpışma” diye kelam eder. Lakin trajik imgelerin sonsuz seviyede çoğalması punctum’u neredeyse imkansız hale getirmiştir. İmgeler artık dikkatimizi çekebilmek için birbirleriyle itişip kakışmakta, birbirlerinin çekim gücünü yamyamlaştırmaktadır. Elimizde kalan, pek de yaralamayan bir tanıklık manzarasıdır. Görürüz ve çok fazla gördüğümüz için daha az hissetmeye başlarız.

Bu etik başarısızlık sırf histen ibaret değildir. Yapısaldır, acının kitlesel dağıtım için paketlendiği sistemlerin içine gömülüdür. Judith Butler, Savaşın Tertipleri kitabında bize “temsilin hesap verme sorumluluğunun sahnesi” olduğunu hatırlatır. Tertip etmek, neyin görüleceğini, neyin kederlendireceğini, neyin kıymetli olmasına müsaade verileceğini seçmektir. Dijital agorada bu tertipler üzerinde düşünülmeden çoğalır, sıkıntı modüler hale gelir, özgünlüğünden, geçmişinden ve taleplerinden arındırılır. Hasebiyle “viral” yas çağının asıl tehlikesi sadece öteki tarafa bakmamız değil, sonsuza kadar bakıp hiçbir şey göremememizdir.

Tanıklığın kısa bir soyağacı

Acıya tanıklık etme aksiyonu hiçbir vakit tarafsız olmamıştır. 19. yüzyılda Mathew Brady ve Alexander Gardner üzere fotoğrafçılar, ölüleri çekmenin yaşayanları uyandırmak olduğuna inanarak ağır ekipmanlarını iç savaş mevzilerine taşıdılar. Savaşın birinci imgeleri hantaldı, gereklilikten ötürü sahnelenmişti lakin örtük bir ahlaki çekicilik taşıyorlardı: görmek bilmekti, bilmek de kayıtsız kalamamaktı. Karanlık oda, fotografik simyanın o yepyeni yeri yavaşlık ve ustalık gerektiriyordu. Üretim yeri olduğu kadar tefekkür yeriydi de. Başından beri fotoğraf bir dikkat etiğine bağlıydı; bakmak, bir bakışla atılamayacak özel bir yükü taşımak demekti.

Yirminci yüzyılda kitle irtibat araçlarının ortaya çıkmasıyla birlikte tanıklık endüstriyelleşti. Acı çekenlerin imgeleri -Biafra’daki aileler, Vietnam’daki katliamlar- parlak mecmualar ve gece haberleri yayınları aracılığıyla dolanıma girerek John Berger’in tabiriyle “görmenin büsbütün erişilebilir olduğu bir dünya” yarattı. Lakin erişilebilirlik samimiyet manasına gelmiyordu. Çerçeve genişledi, editoryal müdahale görünmez oldu, acı da daha görünür hale gelirken bile giderek bizden uzaklaştı. Barthes, fotoğrafın vefatla olan huzursuz bağlantısını yazarken, “Fotoğraf sözün tam manasıyla göstergenin bir yayılmasıdır,” müşahedesinde bulunmuştu. Fakat medyatik imgeye doymuş bir çağda, göstergeler çürümeye başladı: fotoğraflar artık hafızayı korumuyor, hafızanın yerine geçiyor ve acının gösterisinin anlaşılmasından evvel geldiği bir dünya yaratıyordu. Görmek alışkanlık haline geldi, neredeyse otomatikleşti ve bir vakitler bakışa eşlik eden ahlaki aciliyeti aşındırdı.

Bugün akıllı telefonlar ve toplumsal medya sayesinde tanıklık işi büsbütün demokratikleşti ve metalaştı. Her yurttaş potansiyel bir belgeselci, her ıstırap ânı potansiyel bir içerik ünitesine dönüştü. İmgeler artık karanlık odadan ya da editör masasından geçmiyor; doğruluk yerine viralliği, tahlil yerine etkiyi önplana çıkarmak üzere tasarlanmış algoritmalardan geçiyor. Jean Baudrillard’ın Simülakrlar ve Simülasyon kitabında hatırlattığı üzere “giderek daha fazla bilginin, giderek daha az mananın olduğu bir dünyada yaşıyoruz.” Akıllı telefon hem arayı hem de süreyi ortadan kaldırıyor: bir vakitler seyahat, sabır ve şuurlu bir çerçeveleme gerektiren şey için artık yalnızca bir parmak hareketi yetiyor. Bir vakitler ahlaki bir pozisyonlanma hareketi olan tanıklık, sonuçtan bağımsız, mühletten mahrum ve giderek unutmaktan ayırt edilemeyen bir refleks haline geliyor.

Trajedinin algoritmaları

Bir vakitler acı manzaraları uyuyan vicdanı uyandırmaya çalıştıysa, bugün öncelikle dikkat çekmek için dolanıma girmektedir; etkileşim yaratmak, içeriğin sonsuz metabolizmasını beslemek için. Trajedi optimize edilmiş, yanan bir kent ile yanan bir ünlü mesleği ortasında ayrım yapmayan algoritmaların açlığına uyacak halde ambalajlanmıştır. Algoritmik tertipte, acı imgeleri zamansal inceliklerini yitirir, süratle tüketilip atılacak ayrık duyum parçacıkları haline gelirler. Açlıktan ölmek üzere olan bir çocuk, yıkılmış bir bina, kanlar içindeki bir protestocu… Hepsi, yerini daha yeni ve daha acil imajlara bırakmadan evvel kısa müddetliğine viral olabilmek için yarışan, birbirinin yerine geçebilen sinyallere dönüşür.

Platformların yapısı bir cins ahlaki amneziyi zarurî kılar. Etkileşim ölçütleri -beğeniler, paylaşımlar, yorumlar- yavaş ve huzursuz düşünme işinin yerini almıştır. Acı, kanıdan fazla etkileşimi kışkırtmak için bir uyarıcı, bir araç haline gelmiştir. Algoritma, insanın acıya duyduğu merakı yansıtmakla kalmaz, onu silah haline getirir. Trajedi böylelikle tarihinden ayrıştırılır, özgüllüğünden arındırılır ve bize duygusal steno, öfke ya da acıma için içi boş bir şifre olarak geri sunulur. Halbuki Susan Sontag’ın uyardığı üzere “Fotoğraf çekmek, fotoğrafı çekilen şeyi sahiplenmektir.” Bugün, bir imgeyi sirkülasyona sokmak acının kendisini sahiplenmek, diğerinin acısını kendi dikkat iktisadına katmaktır. Paylaşma hareketi artık zarurî olarak dayanışmaya işaret etmez, birden fazla vakit kısa, kendi kendine yönlendirilmiş bir his titreşiminden diğer bir şey değildir.

Yine de tüyler ürpertici olan platformların alaycılığı değil, bu trajedi iktisadına katılma kolaylığı ve iştahıdır. Tıklamalarımız, tekrar paylaşımlarımız, anlık acı ya da öfke parlamalarımız, hepsi tıpkı kayıtsız makineyi beslemektedir. Jean Baudrillard’ın dediği üzere “Görüntü artık gerçekliği temsil etme savında bile değildir. İmgeye emanet edilen gerçekliktir.” Tık tuzağı acı çağında acı, onu sahiden okunaklı kılabilecek bağlamlardan koparılarak kendi başına bir şov haline gelmiştir. Anlamak için bakmayız, baktığımızı hissetmek için bakarız. Bu sonsuz döngüde tükenen merhamet değil, mana kapasitesinin ta kendisidir.

Özgünlük fetişi

Dijital acı iktisadında, sahicilik en pahalı para ünitesi haline gelmiştir. Grenli manzaralar, titreyen eller, filtrelenmemiş ıstırap, bunlar gerçeğin yeni garantileri, görünürlüğün yeni altın standartlarıdır. Acı ne kadar anlık görünürse, o kadar legal bulunur. Fakat bir vakitler gerçek tanıklığın tehlikeli bir yan eseri olan sahicilik artık işlenmekte, icra edilmekte, hatta sahnelenmektedir. Guy Debord’un tabir ettiği haliyle, “Gösteri bir imgeler bütünü değildir; imgelerin aracılık ettiği, beşerler ortasındaki toplumsal bir ilgidir.” Şova doymuş bir kültürde, hamlığın kendisi stilize hale gelir —diğerlerinin yanında tüketilecek, arz ve talep maddelerine daha az tabi olmayan yeni bir estetik kategori.

Ham ve dolayımsız fetişi daha derin bir sinizmi maskelemektedir: gerçeğe inanılabilmesi için gerçeğin gözle görülür bir formda kanaması gerektiği inancı. Parlak bir savaş manzarası şüphelidir; bulanık, titreyen bir manzara ise pahalıdır. Tekrar de görünür acılara duyulan bu açlık, acı çekenlere prestijlerini iade etmek zorunda değildir. İnsanları vahşetin ispatı olan kanıtlara indirgeme riski taşır. Ham imgeyi talep etmek, oburlarının yaralarını bizim incelememiz için çıplak bırakmalarını talep etmek, dayanışma maskeli bir güvensizlik epistemolojisini tatmin etmektir. Sontag’ın keskin bir halde söz ettiği üzere,“Özne diğerlerinin acısına bakarken hiçbir ‘biz’ kabul edilmemelidir.” Otantik imaj arayışında, şahit ve röntgenci ortasındaki uzaklık çöker ve bakma etiği daha da bulanıklaşır, daha da tehlikeye girer.

Nihayetinde, otantikliğin fetişleştirilmesi derin bir yerinden edilmeyi ortaya çıkarır: imajlara tanıklıktan daha fazla güvenildiği, görmenin inanmanın yerini aldığı ve anlık olarak duygulanmanın ahlaki angajmanla karıştırıldığı bir dünya. Bu çerçevede otantiklik aksiyona değil estetik takdire (kendisinden öte bir şey talep etmeyen süratli bir tanıma ürpertisine) yol açar. Artık şunu sormuyoruz: Bu acı benden ne talep ediyor? Bunun yerine şunu soruyoruz: Ne kadar gerçek görünüyor? Bu türlü bir iklimde, en acımasız tasvir bile dehşetin sonsuz kaydında öbür bir süs olma riskini taşır —olanın değil, gerçek tanıklığın yükünden ne kadar uzaklaştığımızın yanıp sönen bir hatırlatıcısı.

Etik yorgunluk

Bu kadar çok bakmanın, bakmanı mecburiyetinin bir bedeli vardır. Her gün enkaz, zulüm ve ümitsizlik manzaralarıyla dolup taşarken, acil olanla değersiz olanı, ahlaki ilgimizi talep edenle yalnızca hudut sistemimizi harekete geçireni ayırt etme yeteneğimiz azalır. Bir vakitler güçlü ve kuvvetli bir reaksiyon olan merhamet, meçhul ve yorgun bir duygusallığa dönüşür. Sontag’ın bir vakitler yazdığı üzere, “Merhamet kararsız bir histir. Aksiyona dönüştürülmesi gerekir, yoksa kurur masraf.” Aksiyonun duygulanımı nadiren takip ettiği dijital ortamda, merhamet kendi hayaletine, ekranlarımıza gelen her yeni krizle birlikte titreyip kaybolan soluk bir reflekse dönüşmektedir.

Duyarsızlaşma bir his eksikliği değil, doygunluk şartları altında kaçınılmaz bir sonuçtur. Sonsuz dehşet akışını sindiremeyen vücut, reseptörlerini köreltir. Ezilmiş bir kenti ya da boğulmuş bir çocuğu, reklamlar ve ünlü skandalları ortasında gezinen tıpkı kayıtsız başparmağımızla kaydırarak geçmeyi öğreniriz. Berbatlığın sıradanlığı üzerine yazan Hannah Arendt, düşüncesizliğin tehlikeleri konusunda ikazda bulunmuştur; kasıtlı bir zulüm arayışından değil, zulmü fark etmeyi ve isimlendirmeyi mümkün kılan yetilerin yavaş yavaş aşınmasından kelam eder. Acıya çok doymuş bir dünyada, empatinin başarısızlığı şok edici değildir, yapısal açıdan garantilidir. Her mevtin yasını tutamayız, her adaletsizlik karşısında öfkelenemeyiz, her şiddet hareketi karşısında sarsılamayız. İçinde yaşadığımız sistem tam da bizi tüketmek üzere kalibre edilmiştir.

Bu etik yorgunluk tahminen de son zulümdür: umursama dileğimizin bile içini boşaltır. Bir vakitler bizi delip geçebilecek her imge artık zararsız bir halde kolektif kayıtsızlığın yumuşak tortusuna karışır. Sonunu talep etmeden kendimizi daha da fecî şovlara ayarlarız. Katarsis olmadan tasanın, telafi edilmeden öfkenin birikmesi, cehaletten daha tehlikeli bir uyuşukluk doğurur. Zira cehalet düzeltilebilir fakat hissizlik düzeltilmeye direnir, kendini sağduyu olarak tekrar kurar. Bu türlü bir görünümde acılar inkar edilmez, normalleştirilir ve normalleştirmeyle birlikte şiddetin daha sessiz, daha sinsi bir biçimi ortaya çıkar: hâlâ bakarken unutmanın şiddeti.

Öbür yere bakma hakkı

Bakmak ya da bakmamak, dijital çağda kayıtsızlık, ayrıcalık, cürüm paydaşlığı suçlamalarıyla yüklü ahlaki bir soru haline gelmiştir. Yeniden de durmaksızın bakmak vilayetle de görmek değildir, görmek de vilayetle de anlamak değildir. İncelememiz için sunulan her acı imgesini tüketmeyi reddetmenin bir etiği, hatta tahminen de bir gerekliliği vardır. John Berger’in yazdığı üzere “Yüzyılımızın yoksulluğu öteki hiçbir yüzyıla benzemiyor. Daha evvel olduğu üzere yoksulluk doğal kıtlığın değil, zenginlerin dünyanın geri kalanına dayattığı bir dizi önceliğin sonucudur.” Bu bağlamda, trajik manzaraların doygunluğu birden fazla vakit bu öncelikleri bozmaya değil, onları pekiştirmeye hizmet etmektedir. Acıyı, dünyanın ayrıcalıklı bölgelerindeki hayatın rahatsız edilmeden devam ettiği bir art plan gürültüsüne dönüştürür.

O halde diğer tarafa bakmak şuurlu bir hareket olabilir: acıyı metalaştıran iktisadın reddi. Bu bir sorumluluktan kaçış değil sorumluluğun tekrar yönlendirilmesidir: acıya cümbüş muamelesi yapmayı reddetmek, adaletsizlikle daima, uyuşturan bir müşahede yerine aksiyon yoluyla ilgilenme taahhüdüdür. Acının en duru tarihçilerinden Simone Weil, “Dikkat, cömertliğin en az ve en saf biçimidir” diye ısrar etmiştir. Dikkat, gerçek dikkat, imgelerin pasif bir biçimde özümsenmesinden daha fazlasını, disiplin, tevazu, şovun anestezisi olmaksızın karmaşıklığı kavramaya istekli olmayı gerektirir. Yalnızca yarayı değil, yarayı üreten yapıları da görmemizi ve acımanın süratli affını reddetmemizi talep eder.

Bununla birlikte meseleden kolay bir çıkış yoktur. Bakmayı reddetmek, kendi kayıtsızlık biçimini riske atar; bakmak, şov makinesinde kabahat iştiraki riskini taşır. Vazife, şayet bu türlü adlandırılabilirse, hem felce hem de tüketime direnen bir bakış geliştirmektir: sahiplenmeden tanıklık eden, sömürmeden kederlenen bir bakış. Anındalığa, duygusal şokun sertliğine bağımlı bir kültürde bu türlü bir bakış yavaş bir isyan aksiyonudur. Bir diğerinin acısının büyüklüğü karşısında küçük hissetmeye istekli olmayı ve bunu estetize edilmiş şahsî bir his anına indirgemeyi inatla reddetmeyi gerektirir. Her şeyden evvel, görünür kılındığında bile acının derinlemesine paylaşılamaz olduğunu hatırlamayı gerektirir. Etik olarak bakmak, sırf görüleni değil birebir vakitte inatla görüş alanının ötesinde kalanı da kabul etmektir.

Yeni bir görme etiğine doğru

Bakma aksiyonunun eşi gibisi görülmemiş bir yük taşıdığı, her bakışın imalarla dolu olduğu bir çağda yaşıyoruz. İfşa etmenin kurtarıcı gücüne dair eski değişmezlikler (acıların yalnızca görülmesi halinde hafifleyeceği inancı) görünür acının katıksız birikimi altında çökmüştür. Sontag’ın da tabir ettiği üzere “Başka bir ülkede meydana gelen felaketlerin seyircisi olmak, özünde çağdaş bir tecrübedir.” Yeniden de şunu sormalıyız: Ne cins seyirciler haline geldik? Ve ne tıp seyirciler olmalıyız?

Yeni bir görme etiği, bakmanın kâfi olduğu tarafındaki geçersiz vaadi reddederek başlayacaktır. Ne kadar ham olursa olsun, imajların her vakit kısmi, dolayımlanmış, kimin nasıl görüleceğini belirleyen güç sistemleri içinde çerçevelenmiş olduğunu kabul edecektir. Her izleme hareketinin bir yorumlama aksiyonu olduğu ve kimi tüketmeme biçimlerinin pasif tüketimden daha etik olabileceği konusunda bir farkındalık geliştirecektir. Bu, Emmanuel Levinas’ın Öteki’nin yüzünün sırf tanımayla değil lakin hareketle tatmin edilebilecek bir sorumluluk gerektirdiği tarafındaki ısrarını yankılayacaktır. Görmek, tam manasıyla, ötekinin acısının bizi değiştirmesine müsaade vermek -görme, yargılama, devam etme üzere konforlu alışkanlıkları bozmak- olacaktır.

Ancak tahminen de en derin meydan okuma yalnızca farklı görmek değil, farklı hayal etmektir: dayanışmayı manzaranın ötesinde, imgelerin sağladığı süreksiz özdeşleşmenin ötesinde tasavvur etmek. Bu, kimi yaraların görünür kılınarak iyileştirilemeyeceğini, kimi ihlallerin sadece farkındalıkla giderilemeyeceğini kabul etmek manasına gelir. Acıların gösterilmesine sahicilik açlığı ya da duygusal tecrübe muhtaçlığıyla değil, daha ağır, daha yavaş bir sorumluluk yüküyle yaklaşmak manasına gelir —ekran karardığında bile sona ermeyen bir sorumluluk.