Memleket gündemi süratli değişiyor. Bu değişim nedeniyle direnmenin farklı cephelerine, farklı veçhelerine uzanıyoruz. 19 Mart’ta başlayan protestoların akabinde boykotu tartışmaya başladık mesela. “Tüketimden gelen gücümüzü kullanıyoruz” diye özetlenen bu süreçte iktidara yakın markaları, firmaları boykot etmeyi, bu markalardan alışveriş yapmamayı ya da bir gün boyunca tüketime orta vermeyi gündelik pratiğimiz haline getirmeye çalıştık. Hasılı, yurttaşların kıymetli bir kısmı yaşanan adaletsizliklere bir de öbür türlü reaksiyon vermeyi denedi.
Boykot hali ne kadar uzun sürer, ne kadar tesirli olur bilemiyorum. Ancak çoktandır sönümlenmeye başladığı, bizim memleketin hafızasının da pek güçlü olmadığı açık. Bu yüzden daha uzun erimli ve güçlü bir bilince sahip olmamız gerektiğine inanıyorum, bilhassa de içinde yaşadığımız sistemi pekiştiren kültürel eserler kelam konusu olduğunda. Zira iniş çıkışlarla devam eden boykot dalgası sadece ekonomik değil kültürel bir çaba alanı da olursa tesirleri katlanarak artabilir. Şu marketten alışveriş yapmıyoruz, bu gofreti yemiyoruz; pekala neyi izlemeyelim, kimi dinlemeyelim?
İçinde yaşadığımız nizamın tüketmemizi arzuladığı kültürel eserler, tam da bu sistemi kusursuz göstermek üzere tasarlanırlar. “Kültürel hegemonyayı kuramadılar” diye kendi kendini teselli edenler ismine üzgünüm, “kültürel iktidar” dediğimiz şey sadece kültür eserlerini üretip tüketmekten ibaret değildir. Kültürün kapsamına ve eserlerinin doğduğu maddi toplumsal şartlara baktığımızda, iktidarın kendi telaffuzunu her yere yaydığını ve kabul ettirdiğini görüyoruz.
Ne demek istiyorum? Artık yalnızca TRT dizileri değil, siyaset yapma biçimi da AKP’lileşti. AKP’nin normalleri toplumun kıymetli bir kesitinin normali haline geldi. İktidar ve sermaye, kültürel alan üzerinden hem üretim münasebetlerini hem de gündelik hayatı kendi çıkarları doğrultusunda yine şekillendirme gücünü çoktandır elinde tutuyor. Bu nedenle, kültürü liberal özgürlükler alanına hapsedenlerin karşısında olan bir şuur geliştirmeliyiz. Raymond Williams’ın da hatırlattığı üzere, kültürel hegemonya yalnızca zihinleri tesir altına alma problemi değildir, birebir vakitte hayatın örgütlenme biçimi, sınıfsal konumlar ve güç alakalarıyla direkt temaslıdır.
Bir kültür eseriyle karşılaştığımızda, birinci refleksimiz çoğunlukla onun ne anlattığına odaklanmak oluyor. Meğer asıl problem, birçok vakit, neden artık ve bu biçimde anlatıldığı, dahası neyin anlatılmadığıdır. Bir dizinin, sinemanın ya da kitabın taşıdığı hakikati görmek istiyorsak sadece içindekilere değil dışarıda yani sessiz bırakılanlara, gölgede kalanlara, bastırılanlara da bakmak gerekir. Zira her anlatı, yalnızca içerdiğiyle değil dışladığıyla da mana üretir. Mananın nereye yerleştiğini görmek istiyorsak, dönüp bu eserin hangi tarihî anda üretildiğine, hangi maddi şartlar içinde dolanıma girdiğine ve hangi anlatılar üzerinde yükseldiğine de bakmak zorundayız.
En kolay tabirle, kimin konuştuğu, kimin görünür olduğu, hangi öykülerin anlatıldığı elbette değerli lakin bunun tam karşısında kim susturuluyor, kimler hasır altı ediliyor, kimin öyküsü sessizleştiriliyor, asıl görülmesi gereken bunlardır. Bugün Netflix dizilerinde, toplumsal medya içeriklerinde, Spotify podcastlerinde karşımıza çıkan anlatılar kimin kıssalarının anlatıldığını değil hangi omurların anlatılmaya paha bulunduğunu, hangi hayatların gizlenmek istendiğini de bize gösterir. Bu belirleme gücü, “kültürel hegemonya” dediğimiz şeyin ta kendisidir.
Bu hegemonik temsillerin günlük hayatta nasıl karşımıza çıktığını görmek için aktüel bir örneğe bakalım. Son zamanalarda Netflix’te Kimler Geldi Kimler Geçti dizisini izleyip ona özeniyor beşerler. Ne var bu üretimde? Zenginler, hoş bayanlar, güzel adamlar, toplumsal gerçeklikle zerre alakası olmayan mesleksel temsiller, konutlar, otomobiller, hatta ilişkiler…Peki, ne yok bu dizide? Maddi zorluklar, karakterlerin birçoklarının mesleği olan avukatlığın bugün içinde bulunduğu dehşetli tablo, barınma krizi, yoksulluk, velhasıl sınıf çatışması asla yok.
Türkiye’de yaşayan insanların büyük çoğunluğunun hayatı artık görünmezleştirilmiş halde. Zira maddi gerçeklik de bütün varoluşunu bu çatışmayı gizlemeye adıyor, kültürel eserler de bunu normalleştiriyor. Bugün sınıf çatışması bastırıldığında, kültürel eserler bu yokluğu “kişisel gelişim”, “ilişki terapisi” ya da “mizah” kılığında sunuveriyor. Nurdan Gürbilek’in cümleleriyle, “Vitrinler, daima bolluğa işaret eder. Lakin o bolluğu mümkün kılan, onu var eden, onun için harcanan, o sırada tükenen yer almaz vitrinde. Vitrin, teşhir ettiği malın bir emek eseri olduğunu gizler bakan kişiden.”
Dolayısıyla kimi dinlediğimiz, kime kulak verdiğimiz, kimi takip ettiğimiz kolay birer ferdi tercihten ibaret değildir; ideolojik bir duruş, sınıfsal bir tutum ve politik bir seçimdir. Yani televizyonda açık olan kanaldan, işe giderken dinlediğimiz bir Youtube programına kadar hepsi uğraşımızı, karşı belleğimizi büyütebileceğimiz birer alandır. Tanınan anlatıların alternatifi yokmuş üzere davrananlara karşı şunu söylemeliyiz: Sayıları az olsa da bu türlü anlatılar ve imaller elbette var. Sıkıntı yüzlerimizi bu isimlere dönmek, onlarla yan yana durmak, yani kendi kültürel sınırımızı örmek, kendi hafızamıza sahip çıkmaktır.
Tak Tak Oda Paklığı isimli podcast mesela. Anlatıcısı 30’larında bir bayan. Geçimini küçük yaşlardan beri temizlikle sağlayan biri. Hayatını, yaşadığı yoksulluğu, işyerindeki mobbing’i, ilgilerini, hayallerini büyük bir içtenlikle anlatıyor. Maddi hayatın o kadar içinden konuşuyor ki ferdî bir öykünün ötesinde sınıfsal bir anlatı haline geliyor. Podcast anlatıcısının sesi, yoksulluğun, sömürünün dayattığı yükle şekilleniyor.
Peki ya karşısında ne var? Sınıfsal pozisyonları silikleştiren, görünmez kılan Umarım Annem Dinlemez’ler, Merdiven Altı Terapi’ler… “Bizden biri” üzere konuşan fakat o tecrübeden hiç geçmemiş, mevcut hegemonik kurguyu taşımaya devam eden, toplumun büyük bir bölümünün yabancısı olduğu sınıfsal ayrıcalıkların içinde yer alan, hasebiyle kapitalist kent hayatının içsel çelişkilerini cümbüşe dönüştürürken sınıf farklarını silikleştiren figürler. Bu kederler bizim değil, münasebetiyle bu beşerler da bizim değil. Üstelik bu örneklerin tamamı yansıttıkları hayat stilleriyle iktidarın 20 küsur yıldır beslendiği, pompaladığı “gariban dindarlar-elit sekülerler” diye özetlenebilecek ikilik aracılığıyla seküler bölüme yönelik üretim yapıp, bir yandan iktidarın kültürel hegemonyasına hizmet ederek maddi gerçekliğin üzerini örtüyorlar.
Bu nedenle, karşı belleğin taşıyıcısı olduğuna inandığımız isimlere sahip çıkmanın, büyütmenin sırası geldi bana kalırsa. Problem yalnızca “şu markayı kullanma” sıkıntısı değil, problem hangi öyküye gözümüzü, kulağımızı, kalbimizi açtığımız, neyi duymayı, dinlemeyi, okumayı tercih ettiğimiz… Kimin hikayesini çoğalttığımızı, kiminkini yok saydığımızı tekrar düşünmenin zamanı… Karşı belleği büyütmek, bastırılanı ve yok sayılanı yine görünür ve duyulur kılmakla mümkün. Bırakalım dizilere öykünüp üç kuruş maaşla “kürek” dersi almayı, kendi öykülerimizi büyütelim ve elbette çabayı.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir kıymete dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
