Acıdan sonra ödevimiz adalet

Türkiye, dört yanı türlü acılarla çevrili bir memleket. Faili meçhuller, katliamlar, azaplarla dolu tarihimizde ismini, öyküsünü unutmak istemediğimiz binlerce görünmez yüzle birlikte yaşıyoruz. Yok sayılan, kapanmayan ve yüzleşemediğimiz binlerce yarayla dolu geçmiş ve beklenen gelecek… Bu yüzden burada yaşamanın, daha da kıymetlisi burayı sevmenin beşere ağır gelen bir yanı var. Her yeni gün bir acının yıldönümünü, her karanlık sokak bir vahşet sahnesini, her isim bir mezar taşının anısını taşıyor güya.

Nispeten daha sağlıklı bir toplumsal ortamda daha farklı karşılanacak büyük acılarla gündelik ömür pratiklerimiz uzun vakittir el ele, omuz omuza. Evladımızın ilkokuldaki birinci gününü öteki bir kız çocuğunun dehşet dolu cinayet haberiyle karşılıyoruz. Bizimle birebir yaştaki bir bayanın vahim vefatının akla hayale sığmayan detaylarını takip ediyoruz günlerce. Daha yasımızı tutamadan bir başkasıyla baş başa kalıyoruz. Açıkçası bununla nasıl baş edilir, hiç bilmiyoruz. Öğrenmek de istemiyoruz.

Bu kasvetli havadan artık esef bile duymamamıza sebep olan kolektif bir yük taşıyoruz daima birlikte lakin acının (halihazırda o denli olan) insanı o kadar yalnızlaştıran bir yanı var ki, yan yana gelmekten aciz kılıyor bizi. Ne iktidarın, ne hukukun, ne de muhatapların üstlenmediği sorumluluk koca bir topluma dayatılırken, bu denklemde bireye düşen tek şey gözyaşı oluyor. Beyhude bir ferdî serzenişten ibaret “onları koruyamadık” söylemi de buradan doğuyor. Sorumlulara çevrilemeyen parmağı yalnızca ortada kalmasın diye kendimize çeviriyoruz, güya bu acılar sadece bizim sağduyumuzla engellenebilir münferit olaylarmış üzere.

Sürekli kendi içimize dönmemizi, kişisel gereksinimlerimiz ve isteklerimizi önceliklendirmemizi öneren günümüz kültüründe “toplumsal çürüme” diye anılan şartlara şahsî bir karşılık vermeye çalışmak anlamsız. Toplumsal olaylara dair niyetlerini menajerlerinden aldıkları talimatlar çerçevesinde yanıtlamaya çalışan birtakım ünlülerin komik duruma düşmelerinin sebebi de bu.

Göz önündeki insanlardan beklenen, kanaat başkanı olmaları yahut fikirleriyle kitleleri yönlendirmeleri falan değil. Beşerler sadece klâsik medyanın işini yapmadığı yerde birebir acıyı paylaştıklarına inandıkları öteki yurttaşlardan da kamuoyu takviyesi bekliyorlar. Fakat berrak bir halla toplumla buluşmayan, havada kalan apolitik telaffuzların ya da bahsin muhatabı dahi olmayan beşerler tarafından modere edilen, çokça izlenen programların hiçbiri “gözyaşı dökerek imaj korumak” dışında bir işe yaramıyor. Sorunun tahliline ya da muhatabına uğramayan cümlelerin istisnasız hepsi sırf acıdan bahsederken tekrar en başa dönüyoruz.

İnsanı uyuşturan, hatta felç eden bu acı değişmiyor, dönüşmüyor yahut katlanmıyor. Orada duruyor, vicdanımızı rahatsız ediyor. Vicdanın biraz olsun rahatlaması ismine ağlamayı, ağıt yakmayı, gidenin akabinde hüzünlü kelamlar etmeyi düzgün biliyoruz zira bu türlü yapmayı öğrendik. Sorun üzülmekse, en çok biz üzülüyoruz. Ağlamaksa, en çok biz ağlıyoruz. Lakin bunların hepsi, muktedirin bize acılara katlanabilmemiz ve bu acıların sorumlularına yüz çevirmemiz için öğütlediği ritüellerden ibaret. Meğer gerçek vicdanın bir nebze bile olsa rahatlamasının yalnızca bir yolu var, o da adaletin tecelli etmesi.

Adalet, “saray” ismi verilen kapalı kapılar gerisinde bir küme hukukçunun aldığı kararlardan ibaret bir kavram değil. Bir hatalı seçip onu cezalandırmak da değil. Adalet, kelam konusu cürmü üreten iklimle hesaplaşılan toplumsal bir süreç birebir vakitte, geride kalanlara bırakılan insani bir ödev. Sıkıntı vicdansa, vicdanı rahatlatabilecek olan şiirler, gözyaşları, yakarışlar, şablon paylaşımlar değil; haksızlıklar karşısında adalete sığınabileceğimize tekrar güvenebilmek. En azından bunu aramak, bunun için gayret etmek. Acımanın üstten bakan, donuklaştıran, felç eden halinden sıyrılıp onu ortak bir sorumluluğa, bir ödeve, bir harekete dönüştürebilmek. Her keresinde gidenleri koruyamadığımız için tekrar kederlenmek yerine sonrakilerin makus talihini değiştirebilmek. Pasif bir hüznün yerine aktif bir öfkeyi koyabilmek.

Öfkenin çoğumuzun zihninde şiddetle, iktidarla ve ataerkiyle irtibatlı, olumsuz bir yansıması olabilir. Bu, bütünüyle yanlış değil. Lakin öteki tüm hisler üzere öfkenin de yanlışsız vakitte, gerçek muhataba yöneltildiğinde insanın hayatta kalabilmesini sağlayan, onurlu bir hayat için elzem bir yanı var. Zira öfke, acının sindiren tabiatının tersine yıkıcı ve bulaşıcı.

Sermayedarlardan ataerkiye tüm güç sahipleri bu yüzden öfkeden korkar, onun yerine hep yapay bir duygusallığı yerleştirmeye uğraşırlar. Hatta bu uğurda büyük PR şirketleriyle, psikologlarla, sosyologlarla çalışırlar. Maaşını alamayan bir personelin grev örgütlemesi yerine bir köşede sessizce ağlamasını bin defa tercih ederler. Yıkmak yerine donan, bulaşmak yerine içe dönen acının ziyanı sırf bireyin kendisinedir. Toplum ise sonraki sabah yeniden kalkar, işine masraf. Çarklar döner lakin devran bir türlü dönmez.

Bunca dehşet karşısında acıdan sıyrılabilmek hakikaten de çok güç, hatta bazen imkansız. Her şeyden evvel, her gün bir yenisi eklenen bu dehşetli haberlerin hiçbirinin birbirinden bağımsız olmadığını kabul etmek zorundayız. Bunların hiçbiri bahtsız olaylar, münferit kıssalar, hatta bir adım ilerisinde sav edildiği üzere meczuplar, satanistler ya da dinsizler tarafından gerçekleştirilen ayinler falan değil. Bu, bir toplumun adaletsizlikten beslenen çöküşü. Biz de bu toplumun kesimiyiz. Ödevimizin adalet olduğu konusunda hemfikirsek, gündeme verdiğimiz süreksiz ve sonlu yansılardan daha kesintisiz, daha inatçı, daha bütüncül bir çabanın modülü olmaya muhtaçlığımız var. Çabayı sürdürebilmenin de öfkemizi canlı tutmaktan öbür bir yolu yok.

Yakın tarihimizin bizi tanıştırmak zorunda kaldığı, öykülerindeki büyük acıları büyük direnişlere dönüştürülebilen Cumartesi Anneleri üzere, Mısra Öz üzere, Şaban Vatan üzere, Gülsüm Elvan üzere onlarca annede, babada, kardeşte, dostta gizli bir öfke bu. Onların akıl almaz acıların içinden sıyrılıp adalet çabasında yan yana durabildiği, parmaklarını direkt iktidara doğrulttukları her yerde tahminen bir gün böylesine acıların son bulabileceğine dair bir umut gizli. “Belki bir gün” kelamının kaygılı tonlamasında ise geri kalanlarımıza düşen, isyan isminde insani bir ödev var. Yarın bizim kardeşimizin, kızımızın, arkadaşımızın başına gelebileceği için değil; dün İkbal’in, Ayşenur’un, Narin’in başına geldiği için.