“Ortaçağ karanlıklar devri değildir”

Önceki söyleşimizde, ideoloji tarihinde özel bir devir olan ve çoklukla “karanlık” imgesiyle birlikte düşünülen Ortaçağ’ı ve Ortaçağ ideolojisini daha detaylı konuşacağımızı söylemiştik. Sohbetimizde Ortaçağ’ın ayırt edici özellikleri, ideoloji tarihindeki yeri ve elbette Rönesans ve Yeniçağ ile münasebeti özel bir yer tutuyor. Afşar Timuçin’in bu kısa metindeki çözümlemelerinin, ideoloji tarihinde bir devri tarihî maddeci bakışla incelemek isteyenlere pahalı bir usul örneği sunduğunu da vurgulamak gerekiyor.

Ortaçağ ideolojisine kısaca değinmiştik lakin bu sefer daha detaylı konuşalım istiyorum. Lakin öncelikle Ortaçağ’ı belirleyen iktisadi, siyasi, toplumsal şartlardan kelam edelim isterseniz…

Ortaçağ dediğimiz vakit MS 5. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar süren periyodu anlıyoruz. Çoklukla tarih ve ideoloji öğretmenlerimiz bunu biryapılı bir çağ üzere anlatırlar, yani başladığı üzere bitmiş… Meğer o denli değil, zira biliyoruz ki toplumsal hayatta daima dönüşümler var. Dönüşüm noktalarını da güzel belirlememiz gerekir ki niyet dönüşümlerini yanlışsız kavrayabilelim.

Ortaçağ’ın birinci periyodu MS 5. yüzyıldan 11. yüzyıla kadar sürüyor. Bu, feodal ömür şartlarının yerleşmeye ve gelişmeye başladığı devir. Yani 11. yüzyılda feodal hayat hem doruğuna çıkmış oluyor hem de her doruğuna çıkan şey üzere yavaş yavaş çöküntüye girmiş oluyor. 11. yüzyılda şu oldu: Düzgünce kendine kapalı olan iktisat sistemi dağılmaya başladı ve küçük ticari alışveriş merkezleri oluşmaya başladı. Yani çok küçük kentlerden biraz daha büyük kentlere gerçek dönüşüm oldu. Hatta diyebiliriz ki yedi-sekiz kent birleşti, sonra da ortalarında daha büyük bir kent oluşturdular. Bu, ticaret yollarıyla ilgilidir. Evvelce ticaret yolları yoktu. Yani kişi toprağında ürettiği kadarını üretiyor, kalan vaktinde, diyelim ki kazak dokuyor, o kazağı bulunduğu yerdeki pazara götürüp satıyor. Lakin kentler ortası ilgi 11. yüzyılda birlikte başlamıştır diyebiliriz. Bu yüzden 11. yüzyılı feodal hayat sisteminin doruk noktası olarak gördüğümüz üzere yavaş yavaş onun çöküntüye girdiğini de görüyoruz. Neyle çöküntüye giriyor? Doğal ki sermaye tertibinin yavaş yavaş oluşmaya başlamasıyla. Yani bu küçük pazarların oluşması, sermaye tertibinin birinci oluşum şartlarını hazırlıyor. Öyleyse bu birinci devirde, sırf feodal hayat tertibinin kendini var etmesi kelam hususudur ancak 11. yüzyıldan 15. yüzyıla kadarki dönüşüm, feodal sistemden sermaye tertibine hakikat geçişin şartlarıyla barizdir.

Asıl Ortaçağ dediğimiz bu devirden sonra Geç Ortaçağ gelir ki 15. ve 16. yüzyılları içerir. Birinci devrin ismi Erken Ortaçağ, ikinci devir Asıl Ortaçağ, üçüncü dönemse Geç Ortaçağ’dır. Geç Ortaçağ’da artık yeterliden düzgüne feodal hayat tertibi sarsıntıya uğrar. Sermaye birikimleri oluşmaya başlar. Yavaş yavaş kentler ortası ticaretten ülkeler ortası ticarete geçilir. Hatta denizaşırı ticaretin de temelleri atılmış olur. Yani büyük limanların oluşması, bilhassa gemi ticaretinin gelişmesi bu son periyotta olmuştur diyebiliriz.

Feodal ömür deyince neyi anlamalıyız?

Öncelikle bir atomlaşmışlığı anlıyoruz. Roma koskoca bir imparatorluktu, bir tarım imparatorluğuydu. Aslında o periyodun eski imparatorlukları tarım imparatorluklarıdır, tabir yerindeyse. Yani tarıma dayalı bir hayat biçimi hakimdir. Ele geçirilen topraklar da tarım için kullanılır. Ortaçağ’la birlikte bu büyük toprak bütünlükleri dağılmaya ve atomlaşmaya başladı, yani çok küçük üniteler halinde toplumsallaşma oluşmaya başladı. Bu, senyörün sahip olduğu topraklar üzerinde bir devletin kurulması demektir. Senyör hem devlet lideridir hem de toprak sahibidir. Bu atomlaşmayla, senyörlüklerin kurulmasıyla birlikte yavaş yavaş serflik sistemine geçildi. Yani toprak sahibi ya da devletin başkanı olan adam elindeki toprakların çok az kısmını kendine bırakıyor, büyük bir kısmını köylülere dağıtıyor. Köylülere dağıtırken köylüyü kiracı olarak olarak kullanıyor. Eskiçağ kölelik devriydi, Ortaçağ ise artık serflik periyodudur. Kölelikle serflik ortasındaki ayrım, serfin köleye nazaran biraz daha özgür olmasıdır. Serf, kendisine verilmiş olan toprakların üzerinde çalışıyor. Gerçi toprak kendisinin değil lakin elde ettiği eserin bir kısmını kendine ayırabiliyor. Köle üzere hiçbir geliri olmayan kişi değil. Fakat o kadar büyük vergi veriyor ki; kiliseye vergi veriyor, senyöre vergi veriyor, hükümdara ya da imparatora vergi veriyor. Buğday veriyor diyelim, kendisine kalan 8-10 çuval buğdayla da yaşamaya çalışıyor. Lakin bununla birlikte daha rahat, daha özgür bir hayat sürüyor köleye nazaran.

Ortaçağ’ın sonlarına yanlışsız yavaş yavaş feodal ömür sistemi dağılmaya başladı. Dağılmanın nedenlerinden biri de mirastır. “Bu ne demek?” diyeceksin. Artık bir senyör öldüğünde toprakları diyelim ki beşe bölünüyor, o beşe bölünmüş topraklar artık verimsiz topraklardır. Yani onun üstünde artık hâkim olabilecek aşikâr bir güç yok. Bu yüzden topraklar çok vakit işlenemez topraklar haline geliyor. Bu türlü olunca, mirasçılar artık senyörün çocukları ya da torunları, yol kesen adamlar haline geliyorlar. Bu yüzden Ortaçağ sonlarına hakikat bir manada eşkıya nizamı ortaya çıkmıştır. Aslında Haçlı Seferleri’nin temel nedeni de kutsal topraklara gitmek değil, serserileri toplayıp buraya göndermektir. Sonuncu Haçlı Seferi de çocuklardan yapılmıştır. Serseri çocukları toplayıp sonuncu Haçlı Seferi’ni yapar Papa.

Sermaye birikimi de bu devirde oluşmaya başlıyor.

Evet. Yavaş yavaş dokuma sanayi oluşmaya başladıkça sermaye birikimi oluşmaya başlar. Doğal endüstride birinci kol dokumadır bildiğimiz üzere. Dokuma sanayi geliştikçe ticaret memleketler arası boyut kazanmaya başlar. Yani diyelim ki Hindistan’dan evvelce kumaş getiren gemiler artık pamuk getirirler. Buradan hammadde getirip kendileri işlerler ve Hindistan’a satarlar. Yani evvelden dünyaya hâkim olan Hint kumaşı artık yerini İngiliz kumaşına bırakacaktır. Hani derler ya, “Asılacaksan İngiliz ipiyle asıl” diye, demek ki İngiliz dokuma endüstrisi Hindistan’daki dokuma endüstrisini yok etmiştir. Bu türlü böyle kentler büyümeye ve serfler için cazip olmaya başladılar. Topraktan kopma periyodu gelir. Bir serf toprakta güç şartlarda çalışacağına efendisinden kaçıp çoklukla hükümdarların egemenliği altında yaşayan kentlere sığınırlar ve oradaki dokuma endüstrisinin çalışanları olmaya başlarlar. Serflerin personel olmaya başladığı bir devir yaşanır. Ancak bu kaçış natürel pek kolay olmaz, hatta Avrupa’nın pek çok yerinde bilhassa Almanya’da yazılı olmayan lakin geçerli bir yasa kelam mevzusudur. Efendisinden bir yıl bir gün kaçmayı başaran serf artık özgür sayılır. Ancak bir yıl kaçtı da bir gün kaçamadı mı, alıp yine götürürler.

Bundan bu türlü artık feodal hayatın sonunu gelmiş olur. Zira feodal devirde gücünü güzelden düzgüne yitirmiş olan hükümdarlar tekrar yaşama hükümran olmaya başlarlar. Ve hükümdarların yaşama hükümran olmasıyla birlikte feodal ömür sistemi çöküntüye uğrar. Yükselmekte olan burjuva sınıfı, senyörlerin ellerinden kurtulmak için hükümdarlarla işbirliği yapar. Diyelim ki Kuzey Avrupa’dan malı aldın, Güney Avrupa’ya götürüyorsun. Her senyörün toprağından geçtikçe vergi ödeyeceksin. Demek ki 30 kuruşluk mal güneye indiğinde 300 kuruş oluyor. Bunun önüne geçmek için hükümdarlar yükünü koyarlar ve feodal gücün kırılmasını sağlarlar. Böylelikle sermaye tertibine geçilmiş olur ve Ortaçağ’ın sonuna gelinir. Özetlersek bu türlü.

Ortaçağ kanısı hatta Ortaçağ deyince yıllardır bir “karanlık” imge belirir: Ortaçağ karanlığı… Siz bu imge hakkında ne düşünüyorsunuz, Ortaçağ sahiden karanlık mı?

Ortaçağ’dan sonra birkaç yüzyıl boyunca beşerler Ortaçağ’ı kuşkuyla karşıladılar. Lakin 19. yüzyıldan sonra tarih fikri gelişince, Ortaçağ’a öbür türlü bakma şartları oluştu. Yani “Ortaçağ geridir, karanlıktır, hiçbir şey yoktur”un aksisi görüşler oluşmaya başladı. Mesela bu bahisteki görüşlerden biri Fransız muharrir Chateaubriand’ın görüşüdür. Chateaubriand, o periyotta manevi hayatın çok değerli boyutlarda olduğunu bildirir ancak olağan dinî açıdan bakmıştır. Lakin 19. yüzyıldan sonra Ortaçağ’ın kıymeti kavranmıştır. Ortaçağ’ın karanlık üzere düşünülmesi din baskısının yoğunluğundan… Alışılmış ki Hıristiyanlık birinci vakitler büyük bocalamalar geçirdi. Fakat 3. yüzyıldan, bilhassa 5. yüzyıldan sonra güzelden uyguna kurumlaşmaya başladı. Bilhassa Aziz Paulus’un çalışmalarıyla düzgünden uyguna bir din halini almaya başladı, kilise büyük bir tartı kazandı. Feodal ömür sistemi de zati kültür hayatının gelişmesi için elverişli değildi. Zira atomlaşmış bir ömür; beşerler büsbütün toprağa bağlanmışlar ve burada eski çağın ticaret kentlerinde oluşan o büyük kültür hareketlerinin olması mümkün değil. Hasebiyle Ortaçağ kültür açısından tam tamına sorunlu bir periyot olarak kalmıştır. Hatta o periyotta çok bariz bir formül vardır: “Felsefe dinin hizmetçisidir.” Demek ki ideoloji büsbütün araştırma gücünü yitirmiş ve dinî bir mana kazanmıştır. Lakin şunu unutmamak gerekir ki, Ortaçağ hiçbir vakit fikir açısından da tam tamına dingin bir periyot olmadı. Öteki açılardan da sakin bir devir olmadı.

Örneğin, iktisadi açılardan: Eskiçağ’ın tarım anlayışı, Ortaçağ’ın tarım anlayışından çok çok geridir. Almaşık ekim biçiminin bulunması Ortaçağ’da olmuştur. Büyük ormanların kesilip yerlerine çok büyük tarım alanlarının açılması Ortaçağ’da olmuştur. Meyvecilik Ortaçağ’da gelişmiştir. Ortaçağ çok kıymetli bir devirdir. Kaldı ki Ortaçağ’da biz Rönesans diye 15.-16. yüzyılları belirliyoruz lakin birinci Rönesans, Karolenjler Rönesansı’dır ve 9. yüzyılda başlamıştır. 12.-13. yüzyılda olan Skolastik Rönesansı’dır. Skolastik Rönesansı, skolastik fikir, bilhassa bizim tarih ve ideoloji öğretmenlerimizin mahkum ettikleri şeydir. Skolastik gerçek manada bir niyet gelişimini ortaya koyar aslında. 12. yüzyıldan sonra hatta 11. yüzyıldan sonra piskoposluk ve manastır okulları açmaya başladılar. Burada bilhassa halk çocukları ders görüyorlardı ve bunlar ruhban sınıfına dahil oluyorlardı. Skolastik periyotta süratli ve çok sayıda okulun açılması, dinî de olsa ağır bir eğitim gelişimini getirdi. 13. yüzyılda bugün ismini bildiğimiz büyük üniversitelerin doğuşu skolastiğin eseri olmuştur. Yani Paris Üniversitesi, Cambridge, Salamanka Üniversitesi skolastikten doğdu. Bütün bu üniversiteler kısa vakitte çok kıymetli fikir üreten merkezler haline geldiler. Hatta bunlar, kıymetli merkezler haline geldikleri vakit Papa, “Asla Aristoteles’i okutmayacaksınız, o pagandır ve bizim dinimize uymaz” diye bütün üniversitelere genelge gönderdiğinde rektörlerden bir tanesi bile Papa’ya karşılık vermemiştir. Yani “dur, özür dileriz, vazgeçeriz” üzere bir tavır katiyen almamışlardır. Bilim ahlakının kurulmaya başladığı devirdir.

Şöyle bir yanılgı var: Rönesans tümüyle kiliseye karşı olan aydınların gerçekleştirdiği bir harekettir diye… Tam değil… Yalnızca kilisenin dışından değil, kilisenin içinden de gelişmiştir Rönesans. 13. yüzyılda Roger Bacon yeni fikirleri olduğu için 12 yıl kadar mahpus yatmıştır, ruhban sınıfından ve papaz olduğu halde. O devirde mesela Büyük Albertus bilim sınıflaması yapmıştır. Çağdaş bilim sınıflamasının birinci biçimini Büyük Albertus’la görüyoruz. Hasebiyle Ortaçağ da bütün çağlar üzere kendi mahzurlarını içinde yaratırken kendi randımanını de kendi içinde yaratmıştır. Yani Ortaçağ’ı hiçbir vakit karanlıklar devri üzere algılamamak gerekir. Fakat bizde çok kabataslak bakıldığı için, “Skolastik bir rezalettir, skolastik dinî manada kendini yineleyen bir düşüncedir” falan denir.

Bir özel okula konuşmaya çağırmışlardı beni. Burada ideoloji salonu yapmışlar çocuklara, bir de bizim ilkokulda yaptığımız tarih şeridi üzere bir ideoloji şeridi yapmışlar. Bir tarafını simsiyah boyamışlardı. “Nedir bu?” dedim, “Burası Ortaçağ” dedi öğretmenler… Ben de bir şey demedim, ne diyeyim. İnsanlığın bir periyodunu oyup çıkarıyorsun, olur mu hiç? En büyük randımanını oradan sağlamıştır Yeniçağ. Yani Yeniçağ’ın tüm aydınları Ortaçağ’ın dertli devrinden Eskiçağ’ın verimli kaynaklarına indiler. Neyle indiler, vakit tünelinden geçmediklerine nazaran? Kilise ortamında, daha doğrusu manastırlarda bulunan eski yapıtları okuyarak yaptılar. Yani hiçbir vakit Ortaçağ bütün evvelki yapıtları yok etmiş, mahvetmiş bir periyot değildir. Aksine Ortaçağ, Eskiçağ’ı korumuştur da diyebiliriz. Bilhassa manastır kütüphaneleri.

Ortaçağ ideolojisini Ortaçağ ideolojisi yapan temel özellikleri de göz önüne alarak, bu çağın filozoflarının, yüzyıllara yayılan gelişim çizgisi devrinde ortaya attığı, üzerinde çalıştığı en değerli sorular nelerdir?

Başlangıçta Platonculuğun yeni biçimi olan Plotinosçuluğu tekrar uyguladılar, yani Hıristiyan dogmalarıyla onu süslediler ve genel manada bakarsak Platonculuğa fazla bir şey katmadılar. Ortaçağ’da birinci kıymetli filozof Aziz Augustinus. Aziz Augustinus tam tamına Platoncu ya da Plotinosçu bir kavrayışla bir varlık sınıflaması yaptı, bir varlıkbilim tablosu oluşturdu. Natürel en üste koyduğu ilah son derece belirleyici bir allahtı. Hatta diyordu ki Aziz Augustinus, “İnsanın hiçbir istemi yoktur, insan sadece Tanrı’nın buyurduğunu gerçekleştirir. Saçımızdan bir kıl düşse, bunu Tanrı’dan bilmeliyiz.” Yani insanın hiçbir istemli hareketi olamaz ona nazaran. Münasebetiyle çok katı bir Hıristiyancı bakış açısı getirdi. Vakitle toplum dönüştükçe ve sermayeciliğin birinci ışıkları ortaya çıkmaya başlayınca skolastikle birlikte Aziz Anselmus çıktı ortaya. Aziz Anselmus da Aziz Augustinus üzereydi gerçekte. Fakat bir şey ekliyordu, diyordu ki, “İnanç doğrudur lakin usla aydınlatılmadığı vakit kavranamaz.” Bakın nerden nereye geçiyordu… Platoncu gönül yöneliminden ussallığa yanlışsız bir geçiş yapıyordu. Yani usun ideolojide hükümran olmaya başlaması Aziz Anselmus’la oldu.

On üçüncü yüzyılda Aziz Tommaso tam tamına Aristotelesçi bir anlayışa yerleşti ve artık Rönesans’ın ışıklarının yanmaya başladığı devirde, insanı Aziz Augustinus’un belirlediği üzere katı bir belirlenim içinde değil az çok Tanrı’nın verdiği sonlar içinde bir özgürlük varlığı olarak tanımladı. Yani İlah yalnızca koşullayıcı bir biçimde aktif olmuyor bizim hayatımızda. Muhakkak bir ölçüde bize özgürlük veriyor, biz de o özgürlüklerle seçimlerimizi yapıyoruz. Bilgi anlayışının dönüşümünü görüyoruz burada. Platon’da, bildiğiniz üzere, tanrısala içten yöneliriz. Yani yalnızca benimle ilah ortasında bir yol vardır. Tabiatıyla bir yükselişle Tanrı’ya ulaşırım ben. Dış dünya diye bir şey burada kelam konusu değildir. O yüzden Demokritos Platoncu anlayışla gözlerini oydurmuştu, diye muharrir kitaplar, zira dış dünyayı görmesi gerekmiyor ki, o içten yöneliyor. Natürel bu bir safsata mıdır değil midir başka sorun. Fakat yavaş yavaş dış dünyanın önemsendiği bir yere gerçek gittik.

Aziz Tommaso diyordu ki, biz Tanrı’yı yarattıklarıyla kavrayabiliriz fakat. Yani o denli içten yükselişle olmaz. Bu biraz da kilisenin kökleşmesi adınadır. Zira siz Tanrı’yla tek başınıza kaldığınız vakit ortada bir kuruma ihtiyaç yok. Yani papaza dahi gereksinim yok… Münasebetiyle Aziz Tommaso’yla birlikte yeni dünyanın bakış biçimi belirmeye başlamıştır. Esasen ideolojiyi bir yana bırakıp sanatlara baktığınızda, sanatlardaki gelişimde de artık Rönesans’a yanlışsız süratli bir gidişin olduğunu görüyoruz. Örneğin, tiyatronun kilisenin avlularından çıkıp sivilleşmesi buna bir örnektir. Ya da kilisede ayinler sırasında yapılan karşılıklı dualardan yavaş yavaş müziğin doğması… Bütün bu dönüşümlerin altında süratli sermayeleşmeyi görmek bence hakikat olur. Zira sermayeleşmekle birlikte kentler büyüdü, artık hâkim sınıf değişti. Soylular egemenliklerini yitirdiler, egemenliklerini müdafaaya çalıştıkça yitirdiler. Örneğin o devirde ortada bol para dönüyor, bugünkü üzere bankalar yok, birtakım adamlar banker sıfatıyla insanlara borç para veriyorlar. Senyörler de borç para alıyor, tahminen durumu kurtarırız diye, daha çok batıyorlar. Zira o parayı nasıl kullanacaklarını bilmiyorlar. Halbuki sermayeci büyük bir süratle işini geliştiriyor. Hasılı, Ortaçağ’ın üç farklı devrinde üç başka hayat biçiminin olduğunu, üç farklı niyet biçiminin olduğunu görüyoruz. Lakin bu üç başka biçim derken bunları kategorik ayırmayalım, zira vakitte geçişler çok yumuşak, hepimizin bildiği üzere.

Peki, İslam ideolojisini Ortaçağ ideolojisiyle birlikte düşünebilir miyiz, yani İslam ideolojisini Ortaçağ ideolojisinin bir diğer yüzü olarak algılayabilir miyiz?

Hayır, İslam ideolojisi Ortaçağ’dan etkilenmedi. Ortaçağ Avrupası İslam ideolojisinden az çok etkilendi. Fakat İslam ideolojisinin asıl etkilendiği kaynak, Yunan ideolojisidir. Bütün İslam filozoflarına bakalım (tabii ben hususun uzmanı değilim, bu bahiste çok konuşmam yanlışsız olmaz), yüzde şu kadar Platon, yüzde şu kadar Aristoteles, yüzde şu kadar da İslam dogmaları birleşip bir filozofun niyet dünyasını kurar. Yani hiçbir vakit bu ideolojiler kendi özgün niyet biçimlerini oluşturamadı. Yunan ve İslam dogmaları iç içe geçmiştir.

Siz bir yazınızda Ortaçağ insanı için “sıkı sıkıya topluma bağımlı birey tipi… kendi başına karar veremeyen, kendi başına rastgele bir durumu değiştirmeyi göze alamayan bir insan tipi” demiştiniz. Bunu açabilir misiniz?

Bunun ismi serf. Serf bir toprak kiracısı lakin sahiden sıkı sıkıya toprağına bağlı. Bir kez toprağından ayrılması mümkün değil. “Başka bir yere çalışmaya gidiyorum, allahaısmarladık senyörüm” diye gitmesi mümkün değil. Ortaçağ’dan evvel Roma’da da topraktan ayrılmak yasaktı. Hatta bir orta, Eskiçağ’ın sonlarında Roma’da kolonlara (o vakit serflik yoktu kolonlar vardı) şöyle bir hak tanıdılar; kolonlar bir yerden bir yere gidebilirler diye… Kolonlar onu yanlış anladılar ya da bildikleri üzere yorumlayıp diğer topraklara göçmeye kalktılar, sonra o yasa değiştirildi. Halbuki yasa ne demek istiyordu: Küçük ölçüde seyahat etme hakları vardır. Yani serfler hiçbir vakit kendi topraklarını bırakıp öbür topraklara gitme konusunda hak sahibi olmadılar. Bir defa sıkı sıkı senyöre bağlıydılar. Zira senyör parayı basıyor. Hükümdarın orduları dökülüyor, zavallı piyadeler var… Senyörün orduları çok güçlü süvarilerden oluşuyor. Ayrıyeten her senyörün kendi mahkemesi var, yani her senyör bir devlet lideri. Hasebiyle bu devletin içinde serfin kendi toprağında üretim yapmaktan diğer bir hakkı yok. Bir yandan senyöre bağlı, bir yandan hükümdara bağlı. Zira hükümdarlar o periyotta bütün güçlerini yitirmişler lakin yeniden de varlar, yeniden de aşikâr bir vergi vermek zorunda ona. Ayrıyeten kilise o kadar hükümran ki onun ömrüne, kiliseyi ürettikleriyle beslemek de zorunda. Yani üç açıdan kesin bir biçimde bağlanmış bir serfle karşı karşıyayız.

Uzunca bir müddettir yaşadığımız devir için “Yeni Ortaçağ” tanımlaması yapılıyor. Siz ne diyorsunuz buna?

Hiçbir devir tekrar yaşanmamıştır bildiğimiz üzere. Tarih tekerrürden ibaret değildir olağan ki. Ancak nitekim birtakım benzerlikler var. Örneğin insanın sıkı sıkıya topluma bağlı olduğu bir periyotta yaşıyoruz. İnsanın sıkı sıkıya üretime bağlı olduğu bir periyotta yaşıyoruz. Sıkı sıkıya üretime bağlı olduğu için de kültür planında gelişmeye vakti olmadığı bir periyodu yaşıyoruz. Yani sabah adam ve bayan meskenden çıkıyorlar, çocukları okula yolluyorlar, akşam konuta gelince çocukları topluyorlar. İşte yemek yeniyor, pembe dizi seyrediliyor, yatılıyor. Sonraki gün tekrar kalkılıyor. Çark dönüyor öylece ve hatta o denli bir yere hapsedilmiş ki adam, cumartesi-pazar da arabasını okşuyor. Artık bu durumda üretici bir zihnin var olması mümkün değil. Artık Eskiçağ’ın filozoflarını alalım, hepsi soylu insanlardı, Yeniçağ’ın filozoflarını alalım, onlar da büyük ölçüde kendilerini şu ya da bu formda özgür kılmış insanlardı. İşte Descartes bir soylunun çocuğuydu, Leibniz’in birtakım imkanları vardı vs. Bir tek Spinoza makûs durumdaydı, o da bu makûs şartlarda yaşamayı göze almıştı özgürlüğü ismine. Bugün bilim adamı dediğimiz kişi sıkı sıkıya devlete bağlı ve sıkı sıkıya gündelik yaşama bağlı. Sabah işe gidiyor, kravatlı kadro elbiseli, akşam meskene geliyor… Eski bir filozofla karşılaştırın, bu türlü bir filozof olur mu? Demek ki bir manada sıkışık bir toplumsal hayat sürdürüyoruz ve bu hayat kültür açısından verimli değil. Bu ömrün kültür açısından verimli olmayışı da zati bilimde de ideolojide de sanatta da pek hoş kendini gösteriyor.