Adalet ezilenler için bir tuzaktır

Bu başlığı atarken bir avukat olarak biraz gerildiğimi itiraf etmeliyim. Çünkü adalet üzere insanlığın “yakıcı” taleplerinden birini böylesi bir önermenin konusu etmek, hele de bunu adaletle direkt bağlı bir mesleğin üyesi olarak yapmak nereden bakarsanız bakın epey savlı.

Tabii bu savın büyüklüğü birinci kere lisana getirilmiş olmasından değil tersine çeşitli biçimlerde birden fazla sefer söylenmiş lakin bir biçimde unutulmuş olmasından kaynaklanıyor. Adalet, kendisine yöneltilen her tipten olumsuz eleştiriyi massedip insanlığın aklı ve gönlündeki o “değerli” yerini müdafaaya devam ediyor. Bugün adaletin nitelik prestijiyle olumsuz bir cümlede yer aldığına pek şahit olmuyoruz. Adaletle ilgili kurulan olumsuz cümleler de nihayetinde adalete olumlu sıfatını takdim etmeye yarıyor. Dünyada olup biten onca berbatlığın ortasında bir “iyilik kıvılcımı” üzere parıldıyor bizim için. Bataklıkta yetişen bir lotus çiçeği üzere umut veriyor. Pekala, hakikaten o denli mi?

Can sıkma ve şevk kırma riskine karşın bu soruya ikirciksiz bir hayır cevabı vermek, adaletin ezilenler için son kertede bir tuzak olduğu gerçeğini sakınmadan söylemek gerekiyor. Bu adalete gereksinimimiz olmadığı, adalet talep etmenin de yanlış olduğu manalarına gelmiyor elbette. Mahiyeti gereği her tuzak av için türlü menfaatler içerir. Tuzağın öbür türlü bir çekim yaratması kelam konusu değildir aslında. Lakin menfaati elde edip tuzağa yakalanmamak üzere bir seçenek de her vakit vardır ve mümkündür.

Metne başlığını veren ve üstteki “tuhaf” alegoriye kapı açan önerme temelinde öteki bir önermeden ilhamla ortaya atıldı: “Şehitlik ezilenler için bir tuzaktır.” Eric Vuillard, Yoksulların Savaşı kitabının sonunda yer verir bu güçlü önermeye. Bu önermenin de içinde yer aldığı o muazzam paragraf ise tamı tamına şöyledir: “Gençlik sonsuzdur, eşitliğimizin sırrı ebedidir ve yalnızlık fevkaladedir. Şehitlik ezilenler için bir tuzaktır; istek edilesi tek şey zaferdir. Anlatacağım.”

Vuillard, yeni başlıyormuş üzere son verdiği bu kitabında (ki bu bize anlattığı kıssanın de sonsuzluğuna bir göndermedir. Fakirlerin tarihi savaşlarla ve alışılmış mağlubiyetlerle doludur ancak hiçbiri son değildir. Klişe üzere görünse de her bitiş şaşmaz biçimde bir başlangıçtır) 16. yüzyıl Almanyası’nda patlak veren köylü ayaklanmalarını ve o ayaklanmalardan birine önderlik eden Thomas Müntzer’i anlatır.

Müntzer bir rahiptir, ama ruhban sınıfının bir üyesi olarak kendi sınıfının değil köylülerin safında yer alır. Dini statüsünü fakirler faydasına kullanır. Onlara eşitliği ve özgürlüğü vaaz eder. Ruhban sınıfını ve soyluları amaç gösterir. İlah kelamından yalnızca soylular faydalanıyor diyerek fakirlerin da anlayabilmesi için vaazlarını Latince değil, onların lisanında, yani Almanca verir. Nihayetinde liderlik ettiği ve bastırılan bir ayaklanma sonucunda yakalanır, azapla katledilir.

Vuillard, hacim olarak hayli küçük bu kitabında Muntzer’in verdiği çabayı anlatırken tıpkı vakitte içinde bulunduğu açmazı da tanım eder. O nihayetinde bir din adamıdır, her ne kadar fakirlerin safında yer almış olsa da onlarla ilah ismine ve rabbin ağzıyla konuşur. Ayin ve vaazların Latince yapılmasına fakirlerin Latince’yi bilmiyor olmaları sebebiyle karşı çıkar. Onlara kendi lisanlarında hitap eder, yaradanın kelamını onlara kendi lisanlarıyla nakleder. Kiliseyi ve ruhban sınıfını karşısına almasındaki en büyük etkenlerden birisi, bunların fakirleri allahtan uzaklaştırdığına inanmasıdır. İlah eşitlikçidir ona nazaran, adildir, fakirden yanadır. Doğal olarak kiliseye ve din adamlarına karşı verdiği çabayı fakirler için fakirlerin safında ve lakin ilah ismine vermiştir. Vermiş olduğu bu çaba sonucunda da “şehit” olmuştur.

Yoksulların faydasına olmasına ve dünyevi içeriğine karşın Müntzer’in çabasının şehitlik üzere bir tuzağı da içinde barındırdığını üzülerek söyleyebiliriz. Zira Müntzer ve birlikte dövüştüğü köylüler eşitlik için olduğu kadar ilah için de ölmüşlerdir. Vuillard’ın kitabının sonunda dikkat çekmek istediği konulardan birisi de budur.

Şehitliğin dini içerimi konusunda tartışma yok. Yeniden dinin bilhassa fakirlere sınıfsal konumlarını sorgulamak yerine ilah yolunda ölmeyi tembihlediği konusunda da pek tartışma olduğu söylenemez. Öbür tüm özelliklerinin yanında din tıpkı vakitte budur. Üstelik bu, yoksulluğu bir ayaklanmanın konusu eden Thomas Müntzer’e, “Geceyi aç geçirip de kılıcına davranmayanın aklından kuşku ederim.” diyebilmiş Ebu Zer el-Gıfârî’ye karşın böyledir.

Dine nazaran şehit olmak bir kişinin ulaşabileceği en büyük mertebedir. Onun cennetteki yeri başkadır ve tartışmasızdır. Doğal olarak kişi yaşadığı hayatı sorgulamaksızın yalnızca şehit olmayı istek ederek yaşamalıdır. Şehitlik burada bir ülküdür. Çabucak gerçekleşmesi yahut gerçekleştirilmesi gerekmez. Hatta şehit olmayı istemek şehit olmaktan daha kıymetlidir. Çünkü şehitlik mevt biçimimizle değil hayat biçimimizle ilgilidir. Şehitliği hak edecek bir ömür sürmemiz, yazgımıza isyan etmememiz, şükretmemiz, yaradanın ismini ağzımızdan düşürmememiz beklenir bizden. Münasebetiyle şehitlik sandığımızın tersine uhrevi değil son derece dünyevidir.

Şehitliğin bir tuzak olduğunu, bugün tesirini değerli ölçüde kaybetmiş olsa da hâlâ varlığını sürdüren şehitlik tehlikesi ve tehdidine karşı bizi uyarmak için söyler Vuillard. Üstelik öyküsüne mevzu edindiği Müntzer’in anısına sonsuz derecede hürmet duyuyor olmasına karşın yapar bunu. Fakirler açısından dilek edilmesi gerekenin şehitlik değil, zafer olduğunu lisana getirir.

Şehitliğin bir tuzak olduğu önermesi bugün argümanlı bir önerme sayılmayabilir olağan. O denli sanıyor ve inanıyorum ki insanlığın çoğunluğu şehitliğin bir aldatmacadan ibaret olduğunun farkında. Dinin kıskacından çıkarılıp askeri kamuflaj giydirilmiş olması ve milliyetçilik sosuna batırılmış olması da bunu engellemeye yetmiyor neyse ki.

Bugün insalığın önünde şehitlikten çok daha sofistike öbür bir tuzak var: adalet.

Adalet bugün dünya halklarının tahminen de en çok lisana getirdiği, elde etmeyi, ulaşmayı en çok istediği şeylerden biri. Çok ilgi görmesine karşın adaletin ne olduğu, nereden geldiği, nasıl sağlanacağı konusunda ise bir netlik bulunmuyor. Adaletin mahiyeti ve içeriği durduğumuz, baktığımız yere nazaran değişebiliyor.

Antik Yunandan bu yana adalet üzerine çok sayıda tez ileri sürülmüş, çok sayıda sınıflandırma ve tanımlama yapılmıştır. Maddeyle, faziletle, ahlakla ya da toplum mukavelesiyle ilgisi ve bağı konusunda sayısız fikir ortaya atılmıştır. Bunlardan en çarpıcı olanı ve bu metne en yakın olanı ise Thrasimahos’a aittir. Sokrates’in çağdaşlarından olan Thrasimahos, adaletin güçlünün işine gelen şey olduğunu lisana getirmiştir. Thrasimahos, daha o çağda, adaletin içeriğinin gücü elinde bulunduranların adalet anlayışına nazaran doldurulduğunu kestirebilmiştir.

Bugün bu gerçeklikten oldukça uzaklaşılmış olması ve adaletin özel bir ihtimam görmesi veyahut ulaşılması gereken son gaye olarak görülüyor olması bahtsızdır. Gözümüze bir lotus çiçeği üzere görünse de adaletin nihayetinde bataklığı içerisinde taşıdığını unutmuş olmamız telaş vericidir.

Adalet güçlünün işine fayda, evet. Zira adalet datalı toplumda hâkim olan sınıfın adaletidir. İçeriği de bu sınıfın ideolojisine nazaran belirlenir. “Egemen sınıfın kanıları, bütün çağlarda, hâkim niyetlerdir, öteki bir deyişle, toplumun hükümran maddi gücü olan sınıf, birebir vakitte hâkim zihinsel güçtür.”[i]

Adalet tüm çağlarda hâkim sınıfların kanıları doğrultusunda şekillenmiş ve içeriğini kazanmıştır. Kendisine yüklediğimiz onca mana ve pahaya karşın, bugün geçerli olan adalet fikri ve anlayışının burjuvazinin adalet anlayışını direkt yansıttığını söylemek en fazla üstteki muazzam alıntıyı fazla özenmeden tekrar etmek demek olur.

Adaletin sınıfsal bir içerime sahip olduğu ve bu içerimin sınıflı toplumların yazgısınca belirlendiği inkar edilemez. Vakitten ve yerden ve doğal üretim ilgilerinden muaf, doğal bir adaletin ya da adalet anlayışının bulunduğunu sav etmek safdillikten öte kötülüktür. Binlerce yıllık kavramsal geçmişine karşın adalet tarih üstü değildir. Antik Yunan’dan bugüne, adaletin bir biçimde konuşulmuş ve tartışılmış olması adalete tarih üstü bir nitelik kazandırmaz. Çünkü Antik Yunan’ın adalet anlayışı ile bugünün adalet anlayışı ortasında niteliksel farklılıklar vardır ve bu farklılıklar tarihin farklı devirlerinde tesirli olan farklı sınıflar ve bu sınıfların siyasal konumlanışları ile ortaya çıkmıştır.

Bugün çalıştığımız işyerlerinde talep ettiğimiz maaş artırımlarından tutun, işgal altındaki bir yerin işgaline son verilmesine kadar birçok şeyi adaletle açıklıyoruz. Aldığımız maaşları adil bulmuyoruz. Zenginlerin onca zenginlik içerisinde sefa sürerken bizim kıt kanaat geçiniyor olmamızı adil bulmuyoruz. İşgali adil bulmuyoruz. Katliamı adil bulmuyoruz. Vefatı adil bulmuyoruz. Hasılı hayatımızdaki çabucak her şeyi adaletin konusu edebiliyoruz. Adalete yönelik fetişleştirme derecesine varan bu gayretimizi son derece insani bulduğumu belirtmemde yarar var, ama bu yanılmadığımız manasına gelmiyor.

Sorun üstte saydıklarımı adil bulmamamızda değil; “adil olmayan” bu şeylerin bir kurum olarak adaletle çözülebileceğine inanıyor olmamızda. Kaldı ki bunların adil olmadığı konusunda da elimiz gereğince güçlü değil. Zira biz güçlü değiliz. Patronun karşısında personel olarak, işgalcinin karşısında işgal edilen olarak, zenginin karşısında fakir, katilin karşısında mağdur olarak güçlü değiliz. Münasebetiyle tüm bunlar bir güç münasebeti ve hiyerarşisi içerisinde aslında son derece adil. Adalet gücü elinde bulunduranların yani egemenlerin niyet ve çıkarlarına uygun olan şeyse, ki o denli, üstte sayılanların adaletsiz olduğunu söylemek abestir. Adalet tam olarak budur.

Karl Marx doğal adaletten kelam etmeyi saçmalık olarak nitelendirmiştir. Ona nazaran adalet bilgili toplumun üretim bağları ile üretim üslubu ortasındaki uyumluluğa nazaran belirlenir. Üretici güçler ortasındaki alakalar üretim usulüne uygun düştüğü ölçüde adil, çeliştiği ölçüde adaletsizdir.[ii]

Yine Marx, olanca soğukkanlılığıyla çalışanın emek gücünü patronuna satmasını ve patronun bu emek gücü üzerinden yaratılan artı kıymete el koymasını haksızlık olarak görmemiştir. Kapitalist üretim biçiminin tabiatına uygun olan bu emek gücü alışverişi ve artı kıymete el koyma, kendisi içerisinde dengeli ve adildir.[iii]

Bu alakanın bize özsel olarak adil gelmiyor oluşu onun objektif olarak adaletsiz olduğu manasına gelmez. Kapitalizmin adaleti budur. Üstte da lisana getirdiğim üzere adaletin hudutları üretim bağları ve üretim biçiminin hudutlarıyla belirlenmiştir. Bu nedenle adaletten kastımız artı kıymetin ortadan kaldırılması ve işçilerin yalnızca kendileri için çalışmalarıysa şayet, artık kelam konusu olan kapitalizmin tasviyesidir. Bunun da adaletle en ufak bir ilgisi yoktur. Adalet sistem içidir ve hâkim sınıfların ezilen sınıflar üzerindeki tahakküm araçlarından biridir. Sistemin devamlılığı açısından gerekli isteğin üretilmesinde adaletin hissesi öbür her şeyden daha fazladır.

Yukarıdaki örneği baz alacak olursak kapitalist sömürü bağı devam ettiği sürece personellerin az ya da çok maaş almaları ortasında adalet bağlamında bir fark yoktur. Kararlaştırılan fiyat her ne olursa olsun personel ve patron ortasındaki denklem değişmez. Adalet bu ilgide bir statükoya tekabül eder. Süregiden sömürü bağlantısını yalnızca gözden uzak tutmaya fayda.

Dolayısıyla iş alakasında yahut hayatın rastgele bir alanında olsun adalet talebi, sistemin tahminen “daha yeterli koşullarda” devamına fayda. Bu “daha yeterli koşulları” elimizin karşıtıyla bir kenara itebileceğimiz bir lükse sahip değiliz elbette. Bugün ezilenler lehine her ne olursa olsun, küçük yahut büyük, göz gerisi etmemek üzere sorumluluğumuz var. Lakin ezilenlerin kurtuluşunun bu irili ufaklı kazanımlarla değil, artık hiçbir şeyi affetmeyecek kadar tırnakla sökülüp koparılacak bir zaferle mümkün olduğunu da unutmamak gerekir.

Adalet ezilenler için bir tuzaktır ve Vuillard’ın kelamlarıyla söyleyecek olursak: ezilenlerin istek etmesi gereken şey adalet değil zafer olmalıdır.

[i] Karl Marx-Frederich Engels, Alman İdeolojisi, s.70, Sol Yayınları, 1992.
[ii] Bkz. Karl Marx, Kapital, 3. Cilt, s.342-343, Yordam Yayınları, 1. Basım.
[iii] Bkz. Karl Marx, Kapital, 1.Cilt, s.196, Yordam Yayınları, 6. Basım.