[Bu yazı, bahsi geçen sinemalarla ilgili birtakım sürprizleri açık etmektedir.]
Zenginin daha güçlü, fakirin daha fakir olduğu son yıllarda sınıf çatışmasının sinemada daha görünür hale gelmesi kaçınılmazdı. Yoksulluk ise beyazperdedeki yansımasını daha fazla mülksüzleştirme ve topraksızlaştırma temsilleriyle buluyor. Yalnızca hayatta kalabilecek kadar kazandığından zar güç geçinen halkın elinde avucundakine de göz diken şirket-devlet işbirliğine yer veren bu tıp eserler, kaynaklar azalırken üst sınıf ile alt sınıf ortasındaki aranın de kapanmayacak seviyede açıldığı dünyamızın sinemasını çekiyor adeta. 2023’te gösterime girenler ortasında bahsetmek istediğim dört sinemanın ortak yanıysa, fakir ve güçlü müsabakasını mülk üzerinden birbirinin zıddı dört perspektifle ele alması.
Kolombiya üretimi Dünyanın Kralları (Los Reyes Del Mundo, 2022) sinemasında varlıklı fakirin yerini elinden alırken, Brezilya imali Mülk (Propriedade, 2023) sinemasında bu sefer fakir zenginin mekanını elinden alıyor. Endonezya üretimi Otobiyografi (Autobiography, 2022) sinemasında varlıklı fakirle kendi yerini paylaşırken, Brezilya imali Kömür (Carvão, 2022) sinemasında bu sefer fakir zenginle kendi yerini paylaşıyor. Yazıyı Türkiye’den uzak coğrafyalardan kurgusal öykülerle açsam da, anlatılagelenin birer sinemadan ibaret olmadığını kendi ülkemizden gerçek kıssalarla genişleterek göstermeye çalışacağım. Zira anlatılagelen aslında bütün dünyanın sorunu; ülkeden, ırktan, dinden, lisandan bağımsız. Walter Benjamin’in dediği üzere, ezilenler tarihi aslında tek bir felaketten ibaret.
Dünyanın Hükümdarları (Laura Mora Ortega, 2022)
Yönetmen Laura Mora Dünyanın Kralları[i] ile beş sokak çocuğunun kıssasını anlatıyor. Onları koruyan ne bir devlet ne de aile var. Onların da itaat ettiği bir iktidar yok, kendi kendilerinin hükümdarları. Barınma başlı başına bir sorun olduğundan başlarını sokacak bir dört duvar bile bulmakta zorlanan bu çocuklardan birine ninesinden bir arazi ve mesken miras kalıyor. Daha doğrusu çocuk, devletin vaktiyle el koyduğu araziyi ve konutu yeni yasa kapsamında geri almaya hak kazanıyor. Lakin bu sokak çocuğu evvel “var olduğunu” kanıtlamak zorunda. Lakin avukat tutacak parayı bırakın, karnını doyuracak parası bile yok. Gettolardan Amazon Ormanları’na, Amazon Ormanları’ndan köylere uzanan bir seyahate çıkan çocuklar kelam konusu meskene, yani bu hayatta “sahip” olabilecekleri tek mülke ulaşabilmek için öncelikle bu seyahatten canlı çıkmak zorunda.
Yoksulluğun görünmez kıldığı bu “balici, hapçı, vandal” çocukların varlığı, bir şeye “sahip” olma ihtimalleri ortaya çıkınca rahatsız edici oluyor. Sokak çocukları kim ki mülk edinsinler? Devlet vazifelisi, çocuğun mirasa hak kazandığı yasal olarak kanıtlandığı halde hiçbir münasebet belirtmeden o bölgede “bazı sorunlar” olduğu üzere muğlak bir açıklama yapıyor. Sorunu ne yazık ki acı bir biçimde şahsen oraya ulaştıklarında (ulaşabilenler!) öğreniyorlar: Devletten sonra bu kere altın arayan büyük bir şirket yere el koymuş. Bu kimsesiz çocuklardan kurtulmak için onların karşısına, tekrar onlar üzere fakir, üstü başı dökülen, muhtemelen karın tokluğuna çalışan ve hayatta kalmak için her şeyi yapmaya hazır öbür çocukları çıkarıyorlar. Fakiri fakire kırdırıyor devlet ve sermaye.
Konuyu dağıtmadan, 10 Eylül 2010 tarihli bir habere değinmek istiyorum. 12 yaşındaki S., “kapıcı” kızı 11 yaşındaki Ebru’yu kendisiyle birebir model saç kestirdiği için kıskanarak merdivenden iteklemiş. Ayağı kırılan Ebru yürüyememe tehlikesiyle karşı karşıya kalmış. Pekala, sinemadaki çocuklar ne diyordu? “Bizi kimsenin dövmediği yahut aşağılamadığı bir yere gitmek istiyoruz.” Çocuklar yalnızca fizikî şiddetten değil manevi bir şiddetten de mustarip. Sinemada fakir çocukların karşısına öteki fakir çocuklar çıkarken, bu haberdeyse fakir bir çocukla varsıl bir çocuğun müsabakası var. Ancak iki durumda da kelam konusu olan şey, çocuk zalimliğiyle açıklanamaz; Ebru’yu iten S.’nin de, sokak çocuklarına ziyan veren öbür çocukların da hatası yok. İki cürmün da sebebi, sınıf ayrımı.
Suçun yerine bakalım: Plaza Sitesi. Sinemadaki sokak çocuklarının tersine Ebru’nun başını sokacak bir damı var lakin üst sınıflarla birebir yeri onlarla eşit derecede paylaşmaya hakkı yok üzere. Gerçekten S., Ebru’yu merdivenden “aşağı” itmiş, bir manada “senin yerin aşağısı, yerini bil” demiş. Bunun nedeni de Ebru’nun, tıpkı sinemadaki çocuklar üzere, üst sınıfların da sahip olmak istediği bir şeye sahip olarak eşitlik talep etmesi. Anca üst sınıfların sahip olabildiği bir şeye sahip olduklarında yahut bu türlü bir hak talep ettiklerinde görünür olabiliyor alt sınıf.
Net taban fiyatın 11 bin 402 TL olduğu Mart 2023’te, Dersim Belediyesi takımlı emekçi maaşını yüzde 85 artırımla 21 bin 200 TL’ye yükseltmişti ve o tarihte bu meblağ, birçok üniversite mezunun aldığı maaştan fazlaydı. Ülkenin önde gelen bir üniversitesinden mezun küçük burjuva arkadaşımın yansısı, “Bir emekçi neden benden çok kazanıyor?” oldu. Ona nazaran, bir personelin kendisiyle tıpkı parayı kazanması bile bir sıkıntıydı, sonuçta o “alt tarafı” bir personeldi. Öteki bir arkadaşıma da birilerinin daha varsıl olduğu için ötekilerin daha fakir olduğunu anlatmaya çalıştım lakin ikna edemedim (Bu iki arkadaşımın da 2023 seçimlerinde “işçi” partisine oy vermesiyse farklı bir yazıda tartışılmaya değer). İşte burada Adorno’nun bahsettiği “baskıcı hoşgörü” kelam konusu. Üst-orta sınıf kimi solcular, alt sınıfı kendi alanlarına sokmamaya meyilli. “Dersim’deki emekçi o parayla Dersim’de ne yapacak ki?” diye sorarken, örneğin onun da kendisi üzere Bodrum’da tatil yapma ihtimalini baştan gözardı ediyor. İçten içe, evli konutunda, köylü köyünde kalsın diyerek hudutlarını müdafaaya çalışırken (sınırları muhafaza isteğinin altında yatan his dehşet lakin mevzuyu dallandırmayalım); konutunu temizlemeye gelenin, ofiste çayını getirenin alt sınıftan şahıslar olduğunu ve onlarsız bir kent ömrünü aslında düşünemeyeceklerinin farkındalar lakin onlarla yer paylaşımının bundan öteye geçmesini tercih etmiyorlar.
Dünyanın Kralları’na dönersek, ninesinden kalan mülkün peşine düşen Ra’nın dediği üzere, “Hırsızlık yapmıyorum, hakkım olanı istiyorum.” Barınma üzere temel bir gereksinimin zati herkesin doğal hakkı olması gerekirken, halktan toplanan vergileri kendi cebine indiren, yandaşlara yediren ya da üzerinde yaşayan halkın tamamına ilişkin olan ülke topraklarını ve mülklerini pazarlamaktan çekinmeyen iktidarlar mı, yoksa ekonomik zorluklarla yüzüstü bırakarak yalnızca hayatta kalabilmek için adeta suça teşvik ettiği çocuklar, –ünlü malum örneği bir sefer daha hatırlayacak olursak– baklava çalan çocuklar mı, kim hırsız? Sinemadaki çocukların, kelam konusu meskene ve yere ulaşana kadar, kaybedecekleri hiçbir şeyleri yok esasen –birbirlerinden diğer. Ra’ya, yanındaki çocukların kim olduğu sorulduğunda, “Onlar benim ailem,” diyor. Onları “kral” yapan da ortalarındaki dayanışmadan aldıkları güç değil mi?
Otobiyografi (Makbul Mübarek, 2022)
Makbul Mübarek’in Otobiyografi filmindeki emekli general Purna ile malikanesindeki çocuk yaştaki hizmetkarı Rakib’in ilgisine bakalım. Rakib’in ailesi yüzyıllardır Purna’nın ailesine hizmet etmiş, Rakib de sınıfının yerini bilmiş ve hizmet sırası ona gelmiş. Babası mahpusta, generalse yakınında olunca Rakib kendisine rol model, hatta baba figürü olarak generali seçiyor. Purna da ona, “Benim genç halime benziyorsun,” diyerek onu adeta kendi oğlu yerine koyuyor, böylelikle erkek çocuğu olmayan generalin gücünü miras bırakacağı bir oğul ortaya çıkıyor.
General, emekli olmadan evvelki askeri cunta periyodunda kıymetli bir figürken, artık yaklaşan demokratik seçimlere girecek. Ülkemizde de alışılageldiği üzere, daha karnını bile doyuramadığı fakir halkı etkilemek için büyük bir projeye başvurarak “hidroelektrik santrali” ile uzunluk gösteriyor. Ne var ki, bunun için de halkın topraklarına el koyuyor ve karşı sesleri bastırmak için elinden geleni yapıyor. Polisin de generale kendi “patronlarıymış” üzere davrandığı bir ortamda bu çok da sıkıntı değil. Halkın yerlerini ellerinden alıp hidroelektrik santrali kurmak isteyen adama hizmet eden Rakib’in haberi olmasa da babasının mahpusa düşme nedeniyse kendi topraklarını ellerinden almak isteyenlere karşı gelmesi olduğundan sinema, sınıf odaklı bir ironiyi ortaya koyuyor.
Dünyanın Hükümdarları filminde değindiğim “herkes yerini bilsin” durumunun zıttını ele alıyor bu sinema. General, uşağını alt sınıftan çıkarıp kendi üst sınıfına ortak etmek istiyor ancak bu âlâ niyetli bir atılım değil, şartlı bir iştirak. Rakib kendi sınıfına karşı üst sınıfı kollayan bir askere dönüşmeli. Hakikaten ona, hizmetçi kılığı yerine bir asker ceketi veriyor, silah kullanmayı öğretiyor ve onunla satranç oynuyor.
Sınıfıyla birlikte gayret etmek yerine sınıfına dünyayı dar eden adamın uşağı, hatta yer yer sözcüsü oluyor Rakib. Generaldeki güç zehirlenmesini fark etmek yerine onun gücüne öykünüp onun üzere olmaya çalışınca, kendi gücünü de denemek isteyerek kendi sınıfına ihanet ediyor. Topraklara el konulmasının aslında kıt kanaat geçinen halkta uyandırdığı öfke nedeniyle birisi generalin posterini yırtınca, bu kişiyi bulup generale ihbar etmeyi kendine misyon ediniyor. Bu yalnızca, güce olan açlığını doyuracak bir şovdan ibaret kalmayıp, bir çocuğun vefatıyla sonuçlanınca gözleri açılıyor.
Anlatıya hakim yer olan generalin meskeninin duvarında askeri üniformayla kendi dev fotoğrafları asılı. Asker üniformasının daima güçlü erkek imgesini beslediği bu dünyada, bayanlar kayda kıymet bir rol oynamıyor. Sinemadaki bayanlar ya aile bireyleri ya da gönül eğlendirilecek genç bayanlar; onların kelam hakkı yok. Lakin general ile uşağı ortasındaki alakanın cinsel bir boyutu da var. Rakib’e silahını nasıl ateşleyeceğini tuhaf bir yakınlıkla göstermesi bir yana, generalin kendisine verdiği asker ceketini üstüne giyeceğinde onun yanında soyunup giyinmesini “istemesi” (her istek bir buyruk elbette) ve banyo yaparken ona yardım etmek için “izinsiz” içeri dalması da cinselliği, baskı kurmanın ve güç göstermenin bir yolu olarak ortaya koyuyor. Oscar Wilde’ın dediği üzere, “Dünyada seks dışında her şey seks ile ilgilidir. Seks ise güç ile ilgilidir.” General, çocuğa gücü devrederken, kendi gücünü her alanda hissettirerek bunu yapıyor (böylece yalnızca onu denetim etmekle kalmayıp çocuğun güce karşı iştahını kabartıyor). İkilinin baş başa kaldığı konutta general portrelerine ek olarak karanlık atmosferi, uzun koridorları ve gölgeli köşeleri de klostrofobik havanın, yani endişenin anbean hissedildiği bir ortam yaratıyor.
Filmin isminin “Otobiyografi” olmasının nedeni, direktörün kendi ailesinin de uşak olarak çalışmış olmasından çok ülkesi Endonezya’nın bir biyografisini, yani kendi gençliğini karanlığa ve şiddete sürükleyen bir milleti ortaya koyması. Kağıt üzerinde diktatörlükten demokrasiye geçiş yapılmış fakat gücü ve dolaylı olarak zenginliği elinde bulunduran tabakanın yarattığı endişe ve baskı ortamı, sadakati de beraberinde getirince fiilen hiçbir şey değişmemiş. Yahut değişmiş mi? İktidara sadık Rakib itaatsiz Rakib’e dönüşürken, generali öldürerek kendi sınıfının intikamını alıp halkının özgürlüğü için aksiyona mi geçmiş oluyor? Yoksa, neredeyse generalden daha yeterli silah kullanmasının verdiği özgüvenle Rakib (adı üstünde rakip) onu ortadan kaldırarak gücüne güç mü katıyor?
Her biçimde güç el değiştirmiş oluyor, generalden Rakib’e. Son sahnede Rakib hem meskenin hem cenazenin yani bütün yerin sahibi üzere görünüyor. Yani iktidarı temsil eden meskenin ve konutun dışında iktidara itaat eden insanların hakimi pozisyonunda görünmesi, yalnızca gücün el değiştirdiğini ve aslında hiçbir şeyin değişmediğini gösterir üzere. General de kendisine jenerasyonunu devam ettirecek bir oğul aramıyor muydu esasen? Ve bilindiği üzere, mutlak güç kesinlikle yozlaştırır. Karşı koyması çok sıkıntı olan gücün yol açtığı yozlaşmanın jenerasyondan nesile aktarılarak adeta bir gelenek halini aldığı bir ülke burası. Öte yandan, Rakib’in generali gücün yeri olan meskenin içinde değil –el konulan yahut el konulmak istenen ancak özünde– halka ilişkin olan yerlerde öldürmesi, halk için ve halk ismine yapılan bir aksiyon olduğunu düşündürtüyor. Zenginden fakire geçen güç kelam konusu olduğunda, güç halk için hakkaniyetli bir formda mi kullanılacak, yoksa gücü devralarak sınıf atlayan yeni iktidar sahibi yeniden güç zehirlenmesi yaşayıp baskıyı sürdürecek ve sonraki jenerasyonlardan sorgusuz itaat mi bekleyecek? Sinema, bu sorunun karşılığını tam vermeden bitiyor. Bence bu, karşılığa siz karar vereceksiniz dercesine, izleyiciye yöneltilmiş bir soru.
Peki, Rakib bu dönüşüm esnasında neler yaşadı? Kalk dendi kalktı, otur dendi oturdu, ye dendi yedi. Kendisine ilişkin bir iradesi olmadı, olamadı, olamazdı. Yasanın şahsen generalin kendisi olduğu kentten kaçabilmek için bir kimliği, pasaportu bile yoktu; generalin isteğini almadan yapacağı her şey yasadışı olacaktı.
Rakib, Necmi Erdoğan’ın “Sınıf Karşılaşmaları” isimli yazı dizisinde röportaj yaptığı, kaçak çalışan Moldovalı hizmetçi Olga’yı getirdi aklıma. Pasaportuna patronu tarafından el konan Olga, “Geldiğimiz andan itibaren kendimize ilişkin değiliz artık,” demişti. “Ortalıkta bana ilişkin hiçbir şey olmamalı. Ben varım lakin görünmez olmalıyım. […] Bizi görmek istemiyorlar zira biz bir hiçiz.” İradesiz bırakılarak, Rakib’in yaşadıklarının farklı bir versiyonunu yaşıyor. Sahibem dediği şahıslardan müsaadesiz dışarı çıkamıyor, çıkarsa da bedeli kendisine ödetiliyor. “Çok güç alıyorum izin… Bir gün komşudaydım; o sırada sahibem konuta gelmiş. Beni bulamayınca kızmış; meskeninin kapısını kilitlemişti. Ben kapıda kaldım. Telefon ediyorum; bilhassa açmıyor. Bana azap çektiriyor. […] Ameliyat oldum, inanmadı. […] Hastanede yatarken daha narkoz tesiri geçmemişti; arayıp bağırdı ‘Gel!’ diye.”
Devamı gelebilir…
[i] Sinema, Kolombiya’nın 2023’teki Oscar adayıydı.
