Adliyeyi terk etmek

Herkesin bildiği üzere geçen hafta Can Atalay’ın milletvekilliği düşürüldü. Atalay’ın milletvekilliğinin düşürülmesi basamağına gelinceye kadar bir avukat olarak tek seferde sayamayacağım bir dizi türel tuhaflık yaşandı ve yaşananlar ülkede bir “yargı krizi” olduğu algısı yarattı. Lokal mahkeme, Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi ortasında aylarca süren “toksik” gelgitlere burada değinmeye gerek yok. Çünkü bunların bilinmesinin ve hatırlanmasının bir ehemmiyeti de yok. Bu konuda hatırlayacağımız tek şey fakat Atalay’ın tutsaklığı olabilir ve olmalıdır.

Peki, yaşananlar bir yargı krizi miydi? Hayır değildi. Sorulara ve sıkıntılara verdiğimiz cevaplar uzadıkça soruların ve problemlerin tahlilinin ikinci plana itildiği üzere bir telaşa kapılıyorum. Bu elbette süreçlerin açıklanması, analiz edilmesi ve isminin hakikat konması konusunda gereken uğraşı vermeyeceğimiz manasına gelmiyor. Ama tekrar de cevaplarımızı uzatmamamız gerektiği, vilayetle de uzatacaksak sorularımızı uzatmamız gerektiği kanaatindeyim. Hasebiyle yaşananların yargı krizi olmadığını, bunun sisteme içkin siyasal bir kriz olduğunu peşinen ve kestirmeden söyleyip geçelim. Yargının bu siyasal krizin kendisine şov imkanı bulduğu bir alan, bir salon, bir sahne olduğunu da ekleyelim.

Adliyelerin, bilhassa duruşma salonlarının birer şov salonu olduğunu söylesem, sanıyorum bu metni okuyacak hukukçular dışında, pek de itiraz eden olmaz. Cübbe giymiş hakimi, savcısı ve avukatıyla, seyretmeye gelen vatandaşıyla, elbette yerin fizikî yapısıyla buralar tam tamına birer şov salonudur. Bu salonlarda “yargılama” ismi altında yapılan şey bir şov, bir temsildir. Dışarıda, sokakta yaşanan bir hadisenin, birçok vakit nedenlerinden ve sonuçlarından arındırılmış haliyle sembolik bir canlandırmasıdır.

Yargılama faaliyeti için inşa edilmiş bu şov salonunun, eşyanın tabiatı gereği yargılamadan daha fazlasına konut sahipliği yaptığı ise kestirim edilebilir. Şov salonları böyledir. Yeri gelir hedefine uygun olarak bir şova, konsere, oyuna, sinema gösterimine mesken sahipliği yapar, yeri gelir bir siyasi parti tertibine, aday tanıtım toplantısına, hiç olmadı dernek genel şura toplantılarına mesken sahipliği yapar. Üstelik saydığımız bu ikincil faaliyetlerin şov salonlarının gayesine uygun olmadığı da argüman edilemez. Münasebetiyle bir şov salonu olarak adliyelerin ve duruşma salonlarının da bu doğrultuda birebir mukadderata ve ıstıraba tabi olduğunu söylemekte bir beis yok.

Bugün önümüze çıkan, kapalı gişe seyretmek durumunda kaldığımız bu şov bir siyasal krizdir ve bu kriz yargı üzerinden sahnelenmektedir. AKP-MHP iktidarının önüne çıkan siyasal krizleri aşmak, ileride yaşanabilecek gibisi krizlerin önünü almak ve sermayenin gereksinimlerini gidermek emeliyle çeşitli atılımlar yaptığını bilmeyen yoktur. Bu ataklar kimi vakit bir iç operasyon, bastırma harekatı, devletin her kademesinde paklık, vazifeden alma, sürme vs. üzere yürütme faaliyetleri olarak önümüze çıkarken kimi vakit da birtakım hukuksal hareketler olarak çıkar.

Misal, uzun vakittir anayasa değişikliğinin gündeme getirildiği, bunun için çeşitli çalışmaların ve kamuoyu yoklamalarının yapıldığı biliniyor. İktidarın küçük ortağı MHP’nin ise bilhassa Anayasa Mahkemesi’ni amaç aldığı, bu kurumun kapatılması ve/veya yapısının değiştirilmesi konusunda bastırdığı biliniyor. AYM’nin varlığının siyasal iktidara türel manada ne cins bir mani teşkil ettiği tartışmalı. AYM, bugün Can Atalay probleminde isabetli bir karar verebilmişse de sayısız bahtsız karara (hele ki husus Kürtlerse) imza atmıştır. Hasebiyle siyasal iktidarın AYM’yi gaye almasının Can Atalay’la direkt bir ilgisi yoktur. Kaldı ki, kelam konusu çekişme AYM’nin Can Atalay kararını vermesinden çok evvel başlamıştır. AYM ile iktidar partilerinin ortalarında “sürtüşme” olarak görünen her neyse bunun bir yargısal yahut hukukî sorun olmadığından emin olabiliriz. İsmi ve içeriğinin tümüyle türel bir tını yaratmasına karşın bu tartışmaların hukukla bir ilgisi yoktur. Bunlar tümüyle siyasal sıkıntılardır.

Bu tespit bizi şu soruyu sormaya zorlayabilir: Pekala, neden bir yargı krizi varmış üzere görünüyor ya da gösteriliyor? Bu soruya birden fazla cevap verilebilir. Ama bu metin bağlamında sorunun cevabı şöyle özetlenebilir: Bir yargı krizi varmış üzere gösteriliyor zira böylece tartışma nizam içi bir yerde yürütülebilir, biz de bu tartışmada bir taraf tutmaya zorlanabiliriz. Tutacağımız taraf iktidar sahiplerinin tercih etmediği bir taraf üzere görünse bile fark etmez. Bizi bu tartışma alanının içinde tutmak ve şova dahil etmek onun temel isteğidir. Somut problem üzerinden konuşacak olursak, yaşanan krizde AYM’nin yanında saf tutmamızın yahut anayasa savunuculuğu yapmamızın iktidar açısından olumsuz bir yanı yoktur. Tersine bu çatışmada bir tarafta yer almak bir çeşit makbul vatandaş olmanın ve uygun bir izleyici olmanın göstergesidir.

Bertolt Brecht’in geliştirip dünyaya armağan ettiği epik tiyatro, sergilenen oyunun nihayetinde bir oyun olduğunu seyirciye her fırsatta hatırlatarak onun gerçekle bağını canlı tutmak ve oyunda anlatılmak istenileni en somut ve en yalın haliyle kavrayabilmesi için ona yardımcı olmak fikri üzerine kurulmuştur. Epik tiyatroda seyircinin sergilenen oyunla özdeşlik kurması beklenmez, öyküye dahli de kelam konusu değildir. Seyirci bir gözlemci olarak oyunla aralıklıdır ve eleştireldir. Tahminen akılda makûs bir izleyici izlenimi bırakıyor olabilir lakin epik tiyatroda seyircinin gözü sahnedeyken aklı dışardadır bir nevi. Brecht, bu tiyatro kuramını burjuvaziye karşı geliştirdi ve onun yanılsamalı, baygın tiyatro anlayışının karşısına dikti.

Bugün yaşanan ve “yargı krizi” olarak sahneye konulan problemde iktidarın dileği bizim bu şovla özdeşlik kurmamız, onun büyüsüne kapılıp kendimizi bırakmamız ve hipnotize olmuş bir formda seyretmeye zorlanmamız, şovun aktörlerinden birine (misal AYM) yakınlık duymamız ve işin sonunda onun kazanmasını ummamızdır.

Oysa makus bir izleyici olma riskini göze alıp bu şovla özdeşlik kurmayı reddetmek, büyüsüne kapılmamak ve aktörlerden birine yahut birkaçına yakınlık duymamak da mümkün. Esasen gerçekleşenin ne olduğunu anlamak için eleştirel bakmaktan, gözümüz sahnedeyken aklımızı dışarda tutmaktan bahsediyorum. Bir de elbette adliyeyi terk etmekten.

Evet, üstte seyretmeyi ve terk etmeyi birebir anda önererek kendi içimde bir çelişkiye düşmüş üzere görünebilirim lakin temelinde bir çelişki yok burada. Epik tiyatroda seyirciye gösteriyi hem izletmek hem de onu bu şovun “dışında tutmak” ve şova “yabancılaştırmak” suretiyle yaratılan diyalektik bağın bugün “yargı krizinde” bizi hem bu krizi seyretmeye hem de adliyeyi terk etmeye zorladığını umarım anlatabiliyorumdur.

Can Atalay üzerinden derinleşen ve görünürlük kazanan siyasal krizde, Can Atalay ve başka onlarca tutsak dışında, yanında saf tutabileceğimiz herhangi bir kamu kurumu yahut kuruluşu bulunmuyor. AYM kararı Can Atalay’ın hür kalmasını gerektirdiği için bu kararın uygulanmasını talep etmek elbette kıymetli ama bunu aşıp AYM’yi savunmak, ona bir üstünlük atfetmek, hele hele dün burun kıvırdığımız anayasayı bugün cebimizde gezdirmek tam da üstte bahsettiğim özdeşlik kurma ve yanılsama hilesini yuttuğumuzu gösterir.

Oysa bugün bize düşen iktidarın yaşadığı siyasal krizi daha fazla derinleştirecek siyasal argümanlar üretmek, aşmaya çalıştığı siyasal mahzurların sayısını artırarak yürüyüşünü durdurmak ve nihayetinde onu mağlubiyete uğratmaktır, yargı oyunlarında pasif birer seyirci olmak ve adliye koridorlarında kaybolmak değil.

Türkiye toplumu olarak adliyeye kapandığımız, fazlaca hukuka battığımız bir gerçek. Dünden bugüne yaşanan her cinsten siyasal ve toplumsal gelişmede evvel hukuku anmak, gelişmeleri tüzel açıdan kıymetlendirmek üzere makûs bir alışkanlık edindik. Anayasa, kanun, kararname… İhlal, ilga, aykırı… Gündelik lisanın temel sözcüklerine dönüşüveren hukuksal kavramlar… Hukukla düşünme ve hukukla harekete pratiği…

Marksizm bize dünyanın hukukî bakış açısıyla kavranamayacağını söyler. Haliyle, adliyeden bakarak kavrayabileceğimiz bir dünya yoktur. Adliyeyi ivedilikle terk etmemiz gerekir. Tahminen o vakit Can Atalay’ı ve başkalarını kurtarabiliriz.